"Ақпаратқа қол жеткізу туралы" Қазақстан Республикасы Заңының негізгі ережелері туралы талдамалық мақала
"Ақпаратқа қол жеткізу туралы"Қазақстан Республикасы Заңының негізгі ережелерін түсіндіру.
2015 жылғы 16 қарашада "ақпаратқа қол жеткізу туралы" Заң қабылданды, оның негізгі идеясы азаматтардың ақпарат алуға конституциялық құқығын іске асыру болып табылады. Заң 21 баптан тұрады, кіріспеден және тұжырымдамалық аппараттан тұрады. Кіріспеде заң әркімнің конституциялық құқығын жүзеге асыру нәтижесінде туындайтын қоғамдық қатынастарды заңмен тыйым салынбаған кез келген тәсілмен еркін алуға және таратуға реттейтіні атап өтілген. Әрқайсысының ақпарат бостандығына құқығы Қазақстан Республикасы Конституциясының 20-бабының 2-тармағында көзделген. Ақпаратты еркін алу және тарату құқығы сөз бостандығы құқығының, адамның іргелі құқығының құрамдас бөлігі болып табылады.
Ақпаратты сұрауға және оған қол жеткізуге кім құқылы?
Ақпаратты пайдаланушы-ақпаратты сұрайтын және (немесе) пайдаланатын жеке немесе заңды тұлға. Бұған қоса, кез келген жеке немесе заңды тұлғалар: Қазақстан азаматтары, басқа мемлекеттердің азаматтары, азаматтығы жоқ адамдар, көшіп-қонушылар; меншіктің барлық ұйымдық-құқықтық нысандарындағы заңды тұлғалар, олардың бірлестіктері мен қауымдастықтары ақпаратты пайдаланушы бола алады.
Кімнен ақпарат сұрауға болады?
Оны кім беруге міндетті?
Ақпарат иелері-бұл:
мемлекеттік биліктің, жергілікті мемлекеттік басқарудың және өзін-өзі басқарудың заң шығарушы, атқарушы және сот тармақтарының органдары мен мекемелері, сондай-ақ мемлекеттік органдар болып табылмайтын мемлекеттік мекемелер;
квазимемлекеттік сектор субъектілері;
бюджет қаражатын алушылар болып табылатын заңды тұлғалар (коммерциялық және коммерциялық емес) – мемлекеттік бюджеттен бөлінген қаражатты пайдалануға қатысты ақпарат бөлігінде;
үстем немесе монополиялық жағдайға ие нарық субъектілері болып табылатын заңды тұлғалар-өздері өндіретін (өткізетін) тауарлардың (жұмыстардың, көрсетілетін қызметтердің)бағасына қатысты ақпарат бөлігінде;
заңды тұлғалар-олар иеленетін экологиялық ақпарат, Төтенше жағдайлар, табиғи және техногендік апаттар, олардың болжамдары мен салдары, өрт қауіпсіздігінің жай-күйі, санитариялық-эпидемиологиялық және радиациялық жағдай, тамақ өнімдерінің қауіпсіздігі және азаматтардың, елді мекендер мен өндірістік объектілердің денсаулығына және қауіпсіздігін қамтамасыз етуге теріс әсер ететін басқа да факторлар туралы ақпарат бөлігінде.
Шектеулермен қандай ақпарат берілуі мүмкін?
Ақпараттың тек үш санаты қол жетімділікпен шектелуі мүмкін:
мемлекеттік құпияларға жатқызылған ақпарат;
жеке, отбасылық, дәрігерлік, банктік, коммерциялық және заңмен қорғалатын өзге де құпияларға жатқызылған ақпарат;
"қызметтік пайдалану үшін"деген белгісі бар қызметтік ақпарат.
Қажетті ақпаратты сұраудың және алудың қандай жолдары бар?
Заң ақпарат алудың келесі жолдарын анықтайды:
сұраныс бойынша ақпарат беру;
ақпаратты иеленушілер орналасқан үй-жайларда және осы мақсаттар үшін бөлінген өзге де орындарда орналастыру;
ҚР заңнамасына сәйкес мемлекеттік органдар алқаларының отырыстарына және ҚР Парламенті Палаталарының, оның ішінде облыстың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың бірлескен, жергілікті өкілді органдарының және жыл қорытындысы бойынша өткізілетін мемлекеттік органдар алқаларының ашық отырыстарын интернет-ресурстарда онлайн-трансляциялауға қолжетімділікті қамтамасыз ету;
орталық атқарушы органдар басшыларының (ҚР Қорғаныс министрлігін қоспағанда), әкімдердің және ұлттық жоғары оқу орындары басшыларының есептерін тыңдау және талқылау;
ақпаратты бұқаралық ақпарат құралдарында орналастыру;
ақпарат иеленушінің интернет-ресурсында ақпаратты орналастыру;
ақпаратты "электрондық үкімет" веб-порталының тиісті компоненттеріне орналастыру;
ҚР заңнамасында тыйым салынбаған өзге де тәсілдер.
Ауызша сұрау бойынша қандай ақпарат алуға болады?
Ауызша сұрау салуға жауап берілген жағдайда жауап берген тұлғаның аты-жөні мен лауазымы көрсетіледі. Ауызша сұрау салуға жауап мынадай ақпарат бойынша беріледі:
ақпарат иесінің жұмыс кестесі;
пошта мекенжайлары, электрондық пошта және (немесе) интернет-ресурстардың мекенжайлары, ақпарат иеленушілердің анықтамалық қызметтерінің, олардың құрылымдық бөлімшелерінің, аумақтық органдардың және ведомстволық бағынысты ұйымдардың телефондары, сондай-ақ олардың басшылары туралы мәліметтер;
жеке тұлғаларды және заңды тұлғалардың өкілдерін қабылдау тәртібі;
жеке және заңды тұлғалардың өтініштерін, сұрау салуларын, өтініштері мен шағымдарын қарау тәртібі;
Мемлекеттік қызмет көрсету тәртібі;
сот істерін қарау кестесі;
ашық конкурстық сауда-саттықты (аукциондарды, тендерлерді)өткізу күні мен орны туралы мәліметтер;
жергілікті қоғамдастық жиынын, жергілікті қоғамдастық жиналысын шақырудың уақыты, орны және талқыланатын мәселелер;
ақпарат иесі құрған бұқаралық ақпарат құралдары туралы мәліметтер (бар болса);
бос жұмыс орындары туралы ақпарат алу үшін телефон нөмірлері.
Жазбаша сұрау бойынша қандай ақпаратты алуға болады және қандай мерзімде?
Қол жетімділігі шектеулі ақпаратты қоспағанда, жазбаша сұрау салу бойынша кез келген ақпарат беріледі. Оған мемлекеттік құпиялар, заңмен қорғалатын құпиялар және "қызметтік пайдалану үшін"деген шектеулі белгісі бар қызметтік ақпарат жатады.
Жазбаша сұрау салуға жауап ақпарат иесіне келіп түскен күннен бастап күнтізбелік он бес күн ішінде беріледі.
Сұрау салынатын ақпарат бірнеше ақпарат иеленушілердің құзыретіне кіретін және жазбаша сұрау салуға жауап беру кезінде өзге ақпарат иеленушілерден ақпарат алу талап етілетін жағдайларда, қарау мерзімін ақпарат иеленушінің басшысы бір рет күнтізбелік он бес күннен аспайтын мерзімге ұзартуы мүмкін, бұл туралы ақпаратты пайдаланушыға қарау мерзімі ұзартылған сәттен бастап үш жұмыс күні ішінде хабарланады.
Электрондық сұраныс бойынша қандай ақпарат алуға болады?
Электрондық сұрау-бұл жазбаша сұраудың бір түрі ғана. Егер сіз жазбаша сұранысты дәстүрлі түрде – қағазға рәсімдеп, дәстүрлі түрде – пошта арқылы жіберетін болсаңыз, онда электрондық сұранысты дайындау және жіберу үшін сізге компьютер мен интернетке кіру қажет болады.
Электрондық сұрау салуды жіберу арқылы жазбаша сұрау салуды дайындау және жіберу сияқты, Сіз мемлекеттік органнан немесе ақпарат иесінен қол жетімділігі шектелмеген кез келген ақпаратты талап ете аласыз. Электрондық сұрауды алған кезде сізге ақпарат беруден бас тартылуы мүмкін, егер:
сұратылған ақпарат мемлекеттік құпия болып табылады;
заңмен қорғалатын құпия;
"қызметтік пайдалану үшін"деген шектеулі белгісі бар қызметтік ақпарат.
Электрондық құжат түріндегі сұрау электрондық цифрлық қолтаңбамен расталуы тиіс екенін ескеріңіз.
Жазбаша сұранысты қалай дайындауға және жіберуге болады?
Міндетті түрде сұрауда:
сұрау салу жіберілетін мемлекеттік органның немесе кез келген басқа ақпарат иеленушінің атауы;
ақпаратты сұрататын жеке тұлғаның тегі, аты, әкесінің аты (егер ол жеке басты куәландыратын құжатта көрсетілсе), жеке сәйкестендіру нөмірі;
заңды тұлғаның атынан жүгінген кезде-заңды тұлғаның толық атауы, бизнес-сәйкестендіру нөмірі, шығыс нөмірі мен күні, сұрау салуға қол қойған тұлғаның тегі, аты-жөні және лауазымы.
сұраудың мәні көрсетілген: нақты қандай ақпарат алғыңыз келеді, нақты құжаттың деректемелері, аналитикалық, статистикалық, шолу, қорытынды, есеп беру ақпараты, тексеру нәтижелері және т. б.;
Сіз сондай – ақ ақпаратты берудің заңмен белгіленген мерзімі туралы еске сала аласыз-күнтізбелік он бес күн ішінде;
сұрау салуда пошталық мекенжайы немесе электрондық пошта мекенжайы, телефон немесе телефакс нөмірі, өзге де байланыс құралдары көрсетілуі тиіс.
жазбаша сұрау салуға жеке тұлға немесе заңды тұлғаның өкілі қол қоюға тиіс.
Егер сізге ақпарат берілмесе, қайда және қалай шағымдануға болады?
Ақпаратқа қол жеткізу құқығын заңсыз шектеуге жоғары тұрған мемлекеттік органға (жоғары тұрған лауазымды адамға) немесе сотқа шағым жасалуы мүмкін.
Лауазымды адамдардың әрекеттеріне (әрекетсіздігіне), сондай-ақ мемлекеттік органдардың шешімдеріне шағым жоғары тұрған лауазымды адамға немесе органға не сотқа азаматқа тиісті лауазымды адамның немесе органның іс-әрекет жасағаны немесе шешім қабылдағаны туралы белгілі болған үш айдан кешіктірілмей беріледі. Шағымдану үшін өткізіп алған мерзім мемлекеттік орган немесе лауазымды адам не сот үшін шағымды қабылдаудан бас тартуға негіз болып табылмайды. Мерзімді өткізіп алу себептері шағымды мәні бойынша қарау кезінде анықталады және шағымды қанағаттандырудан бас тартуға негіздердің бірі болуы мүмкін.
Ақпаратқа қол жеткізу құқығын бұзғаны үшін мемлекеттік қызметшілер мен басқа адамдар үшін заңды жауапкершіліктің қандай түрлері қарастырылған?
Заң әзірлеу және қабылдау барысында ақпарат иеленушілердің лауазымды тұлғаларының жауапкершілігі қайта қаралып, қатаңдатылды. Ақпаратқа қол жеткізу құқығын бұзғаны немесе шектегені үшін жауапкершіліктің үш түрі көзделеді: тәртіптік, әкімшілік және азаматтық-құқықтық жауапкершілік.
Сондай-ақ азаматтар мен заңды тұлғалардың ақпарат алу құқығын іске асыру мақсатында "Электрондық үкімет" веб-порталының тиісті компоненттерінде бес компоненттен тұратын бірыңғай модуль құрылды-"ашық деректер", "Ашық НҚА", "Ашық бюджет", "Ашық диалог" және "мемлекеттік органдардың тиімділігін бағалау"интернет-порталдары.