ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗМЕТ ӨТКЕРУ
Мемлекеттік қызметке кіру, оны өткеру және тоқтату мәселелері «Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы» Қазақстан Республикасының 2026 жылғы 19 мамырдағы № 290-VIII Заңымен, сондай-ақ мемлекеттік қызмет саласындағы өзге де нормативтік құқықтық актілермен реттеледі. Жаңа заң мемлекеттік қызметтің құқықтық негіздерін, мемлекеттік қызметшілердің мәртебесін, қызметке кіру, кәсіби даму, мемлекеттік қызметті жоғарылату және тоқтату тәртібін бекітеді.
Мемлекеттік қызмет саласындағы заңнаманың негізгі қағидаттарының бірі азаматтардың мемлекеттік қызметке қол жеткізуге тең құқығы болып табылады. Сондай-ақ заңдылық, адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарының басымдығы, есептілік пен жауапкершілік, іріктеу және мансаптық ілгерілету рәсімдерінің ашықтығы, үздіксіз кәсіби даму, сондай-ақ мемлекеттік қызметшілердің құқықтық және әлеуметтік қорғалуы қағидаттары бекітілді.
Мемлекеттік қызметшілердің түрлері
Мемлекеттік қызметшілер мемлекеттің функциялары мен міндеттерін іске асыру жөніндегі лауазымдық өкілеттіктерін жүзеге асырады.
Мемлекеттік әкімшілік қызметші кәсіби қызметін «А» және «Б» корпустарының мемлекеттік әкімшілік лауазымдарында жүзеге асырады.
«А» корпусы мемлекеттік қызметке кіру, оны өткеру және тоқтатудың ерекше тәртібі және арнайы біліктілік талаптары көзделген басқару деңгейіндегі мемлекеттік әкімшілік лауазымдарды қамтиды.
«Б» корпусы мемлекеттік органдардың қызметін ұйымдастырушылық, құқықтық, ақпараттық, талдамалық, қаржылық-экономикалық және өзге де функционалдық сүйемелдеуді қамтамасыз ететін мемлекеттік әкімшілік лауазымдарды қамтиды.
Мемлекеттік саяси қызметшілер мемлекеттік саяси лауазымдарды атқарады және мемлекеттік саясатты іске асыруға және мемлекеттік басқарудың тиісті бағыттарына басшылық жасауға байланысты қызметті жүзеге асырады.
Мемлекеттік қызметтің негізгі қағидаттары
Мемлекеттік қызметтің қазіргі заманғы жүйесі, атап айтқанда, мынадай қағидаттарға негізделеді:
заңдылық;
адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарының басымдығы;
есептілік, бақылау және жауапкершілік;
азаматтардың мемлекеттік қызметке қол жеткізуге тең құқығы;
іріктеу және мансаптық ілгерілету рәсімдерінің ашықтығы;
кәсібилік;
клиентке бағдарлану;
ашықтық;
әдептілік пен мінсіз бедел;
құқық бұзушылықтарға және мүдделер қақтығысына төзбеушілік;
үздіксіз кәсіби даму;
құқықтық және әлеуметтік қорғалуы.
Кәсіпқойлық пен тиімділіктің маңызы ерекше. Мемлекеттік қызметшінің кәсібилігі оның білімімен, қажетті құзыреттерімен, біліктілік талаптарында көзделген жағдайларда жұмыс тәжірибесімен, сондай-ақ лауазымдық міндеттерін орындаудың тиімділігімен айқындалады.
Мемлекеттік әкімшілік қызметке кіру
Мемлекеттiк әкiмшiлiк лауазымдарға орналасу тәртiбi Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк қызмет iстерi жөнiндегi агенттiгi бекiткен қолданылып жүрген ережелермен реттеледi.
2026 жылдан бастап іріктеу рәсімдерінің едәуір бөлігі ақпараттық жүйелер арқылы цифрлық форматта жүзеге асырылады. Қолданыстағы қағидалар тиісті ақпараттық жүйелерді пайдалана отырып, ішкі және жалпы конкурстарды қоса алғанда, «Б» корпусының мемлекеттік әкімшілік лауазымдарына орналасуға конкурстар өткізуді көздейді.
Кандидаттар белгіленген біліктілік талаптарына сәйкес болуы және көзделген іріктеу рәсімдерінен өтуі қажет.
Конкурстық рәсімдерге қатысу үшін eGov.kz электрондық үкіметінің веб-порталы және сыртқы интернет-портал пайдаланылады eqyzmet.gov.kz. Тиісті мемлекеттік қызмет көрсетудің тәртібі мен мәртебесі туралы ақпаратты жеке кабинеттер мен анықтамалық қызметтер арқылы да алу мүмкіндігі көзделеді.
Конкурстық іріктеудің қазіргі тәртібі
Қолданыстағы конкурстық іріктеу жүйесінде кандидаттарды бағалаудың цифрлық рәсімдері қолданылады.
Мемлекеттік әкімшілік лауазымдарға конкурстар үшін лауазымның түрі мен санатына қарай:
конкурс өткізу туралы хабарландыру;
кандидаттардың ақпараттық жүйеде өтінімдер беруі;
жеке қасиеттерін бағалау;
кандидаттың мәтіндік және сандық ақпаратпен жұмыс істеу қабілетін бағалау;
практикалық бағалау;
көзделген лауазымдар үшін - эссе жазу;
қағидаларда белгіленген жағдайларда әңгімелесу;
конкурстың қорытындыларын шығару және кандидатты анықтау.
Төменгі әкімшілік лауазымдар үшін жеңілдетілген рәсім қолданылады. Атап айтқанда, қолданыстағы ережелер жеке қасиеттерін бағалауды, мәтіндік және сандық ақпаратпен жұмыс істеу қабілетін бағалауды және практикалық бағалауды көздейді.
Осылайша, кандидат алдымен қағаз құжаттарын тапсырған, содан кейін жеке-жеке өңірлік орталықта компьютерлік тестілеуден өткен, содан кейін әңгімелесуден өткен бұрын сипатталған модель енді жоқ
Төменгі әкімшілік лауазымдар үшін жеңілдетілген рәсім қолданылады. Атап айтқанда, қолданыстағы ережелер жеке қасиеттерін бағалауды, мәтіндік және сандық ақпаратпен жұмыс істеу қабілетін бағалауды және практикалық бағалауды көздейді.
Осылайша, кандидат алдымен қағаз құжаттарын тапсырған, содан кейін өңірлік орталықта жеке компьютерлік тестілеуден өткен, содан кейін әңгімелесуден өткен бұрын сипатталған модель бұдан былай қолданыстағы тәртіптің әмбебап сипаттамасы болып табылмайды.
Тестілеу
Тестілеу жүйесі де жаңартылды.
Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері агенттігі 2026 жылғы 1 шілдеден бастап Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясы мен «Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы» жаңа Заңның күшіне енуіне байланысты мемлекеттік әкімшілік лауазымдарға үміткерлер мен мемлекеттік қызметке кіретін кейбір басқа да санаттар үшін тест сұрақтары жаңартылғанын хабарлайды.
Мемлекеттік тілді және заңнаманы білуге арналған тестілеу белгіленген тәртіппен өткізіледі. Бұл ретте конкурсқа қатысатын мемлекеттік қызметшілер көзделген жағдайларда мұндай тестілеуден қайта өтпейді.
Тестілеуге офлайн-форматта жазылу электрондық үкімет порталы арқылы жүзеге асырылады, ал онлайн-тестілеу тиісті ақпараттық жүйеде жүргізіледі.
Электрондық іріктеу пішімі
Қазіргі заманғы мемлекеттік қызметтің негізгі ерекшеліктерінің бірі кадрлық рәсімдерді цифрландыру болып табылады.
Конкурстар туралы хабарландырулар ақпараттық жүйеде, мемлекеттік органның және уәкілетті органның интернет-ресурстарында орналастырылады. Ақпаратты БАҚ-та, интернет-ресурстарда және әлеуметтік желілерде орналастыруға қосымша жол беріледі.
Кандидат тиісті мемлекеттік қызметті электрондық нысанда eGov.kz немесе eqyzmet.gov.kz арқылы сәйкестендірудің көзделген тәсілдерін пайдалана отырып алады.
Мұндай тәсіл конкурстық рәсімдердің ашықтығын, объективтілігін және қолжетімділігін арттыруға, қағаз құжат айналымын қысқартуға және іріктеудің жекелеген кезеңдерін автоматтандыруға бағытталған.
Мемлекеттік қызметшілердің кәсіби дамуы
Жаңа Заң кәсіби дамуға айтарлықтай көңіл бөледі.
Мемлекеттік қызметшілерді оқыту:
дайындау;
қайта даярлау;
біліктілігін арттыру.
Дайындық жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламалары бойынша академиялық және ғылыми дәреже алумен байланысты. Қайта даярлау жаңа және қосымша кәсіптік білім алуға бағытталған. Біліктілікті арттыру кәсіби құзыреттерді қолдауға, кеңейтуге және жетілдіруге бағытталған.
Үздіксіз кәсіби даму мемлекеттік қызмет туралы заңнама қағидаттарының бірі болып табылады.
Сондай-ақ, мемлекеттік әкімшілік қызметке алғаш кіргендерді кәсіби бейімдеуге, кәсіби тәжірибені, білім мен дағдыларды беруге және кәсіби дамудың сабақтастығын қамтамасыз етуге бағытталған қызмет - тәлімгерлік көзделген.
МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗМЕТШІЛЕРДІҢ ҚҰҚЫҚТАРЫ
Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы» жаңа Заңының 16-бабына сәйкес мемлекеттік қызметшінің:
Қазақстан Республикасының Конституциясында және Қазақстан Республикасының заңдарында кепілдендірілген құқықтар мен бостандықтарды пайдалануға;
құқықтық және әлеуметтік қорғауға;
заңнамада белгіленген кепілдіктер мен өтемақыларға;
зейнетақыға және әлеуметтік қамсыздандырудың өзге де түрлеріне;
жеке басының қадір-қасиетін құрметтеуге, әділ және құрметпен қарауға;
еңбекті және денсаулықты қорғауға, қауіпсіз және тиімді жұмыс істеу үшін қажетті еңбек жағдайларына;
тікелей басшыдан міндеттерді және лауазымдық өкілеттіктердің көлемін дәл анықтауды талап етуге;
мемлекеттік қызмет бойынша лауазымдық ауыстыруға және жоғарылатуға;
заңда көзделген жағдайларды қоспағанда, өз еркімен мемлекеттік қызметтен босатуға;
заңнамада белгіленген тәртіппен жасанды интеллект технологияларына негізделген цифрлық жүйелерді пайдалануға құқығы бар.
Өзге құқықтар Заңмен және Қазақстан Республикасының басқа да заң актiлерiмен белгiленуi мүмкiн.
МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗМЕТШІЛЕРДІҢ НЕГІЗГІ МІНДЕТТЕРІ
Мемлекеттік қызметші:
Қазақстан Республикасының Конституциясын, заңдар мен өзге де нормативтік құқықтық актілерді сақтауға;
ант беруге және оны сақтауға;
заңнамада белгіленген талаптар мен шектеулерді сақтауға;
қызметтік тәртіпті сақтауға;
лауазымдық міндеттерін адал және кәсіби орындауға;
заңнамада белгіленген шектерде өз қызметінің ашықтығын қамтамасыз етуге;
қызметтік әдепті және мінсіз беделге қойылатын талаптарды сақтауға;
қызметті клиентке бағдарлану қағидаты негізінде жүзеге асыруға;
мүдделер қақтығысын болғызбау және реттеу жөнінде шаралар қабылдауға;
бағыныштылар тарапынан құқық бұзушылықтарға жол бермеуге және сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтардың алдын алуға;
басшылардың заңды бұйрықтары мен өкімдерін орындауға;
жеке және заңды тұлғалардың құқықтарының, бостандықтары мен заңды мүдделерінің сақталуын және қорғалуын қамтамасыз етуге;
жеке және заңды тұлғалардың өтініштерін белгіленген мерзімде қарауға;
мемлекеттік құпияларды және заңмен қорғалатын өзге де құпияны сақтауға;
заңда белгіленген жағдайларды қоспағанда, азаматтардың жеке өмірі, ар-намысы мен қадір-қасиеті туралы мәліметтерді жария етпеуге;
мемлекеттік меншіктің сақталуын қамтамасыз етуге және оны тек қана қызметтік мақсаттарда пайдалануға;
мемлекеттік органның цифрлық ресурстарымен жұмыс істеу кезінде киберқауіпсіздікті қамтамасыз етуге;
мемлекеттік қызметтің беделі мен мүдделеріне нұқсан келтіретін көпшілік алдында сөз сөйлеуге жол бермеуге міндетті.
МҮДДЕЛЕР МЕН ӘДЕП ҚАҚТЫҒЫСЫ
Қазіргі заманғы заңнама мүдделер қақтығысын болдырмауға, сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылға және қызметтік этиканы сақтауға ерекше көңіл бөледі.
Мемлекеттік қызметші мінсіз беделді қолдауға және теріс қоғамдық резонанс тудыруы не мемлекеттік қызметке кір келтіруі мүмкін іс-әрекеттер мен мінез-құлықтан қалыс қалуға міндетті.
Қызметтік әдепті бұзу тәртіптік жауаптылыққа, тіпті атқарып отырған мемлекеттік лауазымынан босатуға әкеп соғуы мүмкін.
МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗМЕТШІЛЕРДІҢ ЖАУАПКЕРШІЛІГІ
Мемлекеттік қызметшілер лауазымдық міндеттерін орындамағаны немесе тиісінше орындамағаны және заңнама талаптарын бұзғаны үшін заңдық жауаптылықта болады.
Бұл ретте мемлекеттік қызметші көрінеу құқыққа қарсы бұйрықты немесе өкімді орындағаны үшін жауаптылықтан босатылмайды.
Егер мемлекеттік қызметшіде алынған бұйрықтың немесе өкімнің заңдылығына күмән туындаса, ол бұл туралы тиісті басшыларға жазбаша нысанда дереу хабарлауға тиіс.
Тәртіптік теріс қылықтар үшін ескертуді, сөгісті, қатаң сөгісті, қызметке толық сәйкес еместігі туралы ескертуді, лауазымдық деңгейін төмендетуді, мемлекеттік лауазымын төмендетуді және заңда көзделген жағдайларда атқаратын мемлекеттік лауазымынан босатуды қоса алғанда, заңда көзделген тәртіптік жазалар қолданылуы мүмкін.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақстан Республикасының қазіргі заманғы мемлекеттік қызметі кәсібилікке, ашықтыққа, кадрлық рәсімдерді цифрландыруға, азаматтардың мемлекеттік қызметке тең қол жеткізуіне және үздіксіз кәсіби дамуына бағдарланған.
2026 жылғы маңызды өзгеріс мемлекеттік қызметтің заңнамалық базасын жаңарту және кандидаттарды іріктеу мен бағалаудың заманауи цифрлық тетіктеріне көшу болды. Сондықтан конкурстық іріктеудің ескі тәртібі туралы мәліметтерді, оның ішінде қағаздағы құжаттардың үлкен пакетін міндетті түрде тапсыру, оларды тапсырудың белгіленген 15 күндік мерзімі, құжаттарды қабылдау аяқталғаннан кейін тестілеуден міндетті түрде өту және конкурстық әңгімелесудің бұрынғы рәсімін - өзекті ережелермен ауыстыру қажет.
Өзекті нормативтік актілерді және конкурстар туралы ақпаратты Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері агенттігінің ресми ресурстарында және «Әділет» ақпараттық жүйесінде тексеру керек, өйткені конкурстық іріктеу тәртібі мен жекелеген рәсімдер Агенттіктің нормативтік актілерімен өзгертілуі мүмкін.