2023 ЖЫЛҒЫ ЖЕКЕЛЕГЕН ТАУАР НАРЫҚТАРЫНДАҒЫ БӘСЕКЕЛЕСТІКТІҢ ЖАЙ-КҮЙІ ЖӘНЕ МОНОПОЛИСТІК ҚЫЗМЕТТІ ШЕКТЕУ ЖӨНІНДЕ ҚОЛДАНЫЛАТЫН ШАРАЛАР ТУРАЛЫ ЕСЕП

Осы жекелеген тауар нарықтарындағы бәсекелестіктің жай-күйі және монополистік қызметті шектеу жөнінде қолданылатын шаралар туралы жылдық есепті Қазақстан Республикасының Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі (бұдан әрі – Агенттік, монополияға қарсы орган) Қазақстан Республикасы Кәсіпкерлік кодексінің (бұдан әрі – Кодекс) 90-6-бабының 26) тармақшасына сәйкес Қазақстан Республикасының Президентін және Қазақстан Республикасының Премьер-Министрін 2023 жылғы жекелеген тауар нарықтарындағы бәсекелестіктің жай-күйі және монополистік қызметті шектеу жөнінде қолданылатын шаралар туралы хабардар ету мақсатында дайындады.

Есепте мынадай ақпарат ұсынылды:

- Қазақстан Республикасындағы монополияға қарсы реттеу және бәсекелестік саясат саласындағы 2023 жылғы аса маңызды оқиғалар (іс-шаралар) туралы;

- шетелдік монополияға қарсы ведомстволармен, оның ішінде халықаралық интеграциялық бірлестіктер шеңберінде халықаралық ынтымақтастық жөніндегі мәліметтер;

- Қазақстан Республикасының жекелеген тауар нарықтарындағы бәсекелестіктің жай-күйі, бәсекелестікті бұрмалайтын факторлар және тауар нарықтарына кіру кедергілері туралы, оларды жою жөніндегі шараларды әзірлеу жөніндегі мәліметтер;

- мемлекеттің кәсіпкерлік қызметке қатысуын қысқарту, Қазақстанның бәсекелестікті қорғау саласындағы заңнамасын бұзушылықтарды анықтау және жолын кесу бойынша жұмыс нәтижелері туралы, экономикалық шоғырлануды мемлекеттік бақылау жөніндегі қызмет көрсеткіштері, Қазақстан Республикасының бәсекелестікті қорғау саласындағы заңнамасын жетілдіру жөнінде жүргізіліп жатқан жұмыс туралы мәліметтер;

- монополияға қарсы органның алдында тұрған алдағы жылға арналған негізгі міндеттер туралы.

1-тарау. Қазақстан Республикасындағы бәсекелестік саясат

1.1. Қазақстан Республикасындағы бәсекелестік саясаттың жалпы үрдістері

Дүниежүзілік Банктің деректері бойынша Қазақстан Республикасында экономикалық белсенділіктің баяулауы байқалады. Жалпы, қарыз ауыртпалығы азаяды, бірақ тікелей шетелдік инвестициялар ағыны азайып келеді. Төмен өсу қарқыны экономикалық дамудың қайта басталуын одан әрі кешіктіруі мүмкін[1].

Осыған байланысты, сарапшылар экономикалық өсудің қозғаушы күші ретінде жеке бизнесті дамытуды анықтады. Сонымен қатар, қолайсыз бәсекелес орта жеке сектордың өсуін тежейтін негізгі факторлардың бірі болды. Көптеген компаниялар жұмыс істейтін жағдайлар нарықтық экономикаға көшудің аяқталмауына байланысты бұрынғы құрылымдық проблемалармен сипатталады.

Тауар нарықтарындағы ішінара мемлекеттік кәсіпорындардың көп болуына негізделген шектеулі бәсекелестік бизнесті жүргізу шарттарын бұрмалайды және жеке сектор компаниялары үшін тең емес жағдайлар жасайды. Бұл бұрмалаулар өнімділігі жоғары және өсу әлеуеті бар компаниялардың пайдасына ресурстарды қайта бөлуге кедергі келтіреді[2].

Нарықтық бәсекелестік негіздерін қабылдауды және монополияға қарсы саясатты іске асыру барысын бағалау үшін Еуропа және Орталық Азия өңірінің экономикасы туралы баяндамада Дүниежүзілік банк сарапшылары Бертельсманның қайта құру индексін (бұдан әрі – БҚИ) пайдаланды.

Анықтама: БҚИ нарықтық бәсекелестік көрсеткіші нарықтық бәсекелестіктің іргелі негіздерінің даму дәрежесін көрсетеді; бұл ретте ең жоғары балл (10) «нарықтық бәсекелестік макроэкономикалық және микроэкономикалық деңгейде біркелкі айқындалатынын және қамтамасыз етілетінін білдіреді. Нарықтың барлық қатысушылары үшін тең мүмкіндіктерді қамтамасыз ете отырып, мемлекет кепілдік берген нарықтық бәсекелестік қағидалары бар. Бейресми сектор өте кіші».

Ең төменгі балл (1) «нарықтық бәсекелестік экономиканың шағын сегменттерінде ғана болады, ал бәсекелестіктің институционалдық базасы бастапқы кезеңде тұр. Нарыққа қатысушылар үшін қағидалар сенімсіз және көбінесе еркін белгіленеді. Бейресми сектор үлкен».

2006-2022 жылдар аралығында Еуропа мен Орталық Азия өңірінде бәсекелес ортаны жақсартуда елеусіз прогреске қол жеткізілді. Кейбір елдер БҚИ көрсеткіштерін жақсартты, олардың көпшілігі әлі де мүмкін болатын ең жоғары 10 мәніне жете алмады.

Институттар Еуропалық одақтың қағидаттарына сәйкес келтірілген Орталық Еуропа елдеріндегі БҚИ көрсеткіштері, әдетте жоғары. Бұл ретте, Орталық Азия елдерінің, оның ішінде Қазақстан Республикасының (6 балл, бұрын 5 балл) БҚИ көрсеткіштеріне сәйкес өз жағдайын жақсартуды барынша талап етеді.

1-сурет- 2006-2022 жылдар аралығындағы кезеңде бәсекелес ортаның сапасы бойынша БҚИ көрсеткіштер (Еуропа және Орталық Азия өңірінің экономикасы туралы баяндама деректері негізінде жасалған, Көктем 2024).

Бұл ретте, Дүниежүзілік банктің Еуропа және Орталық Азия өңірінің экономикасы туралы баяндамасында атап өтілгендей, ең нашар нәтижелер байқалатын бәсекелес ортаның аспектісі – бұл мемлекеттік меншік. Осылайша, мемлекеттік меншік өңірде бәсекелестікті дамытумен байланысты негізгі проблема болып анықталды. Мұндай кедергілер елеулі, бұл ретте Еуропа мен Орталық Азия өңірі елдерінде, оның ішінде Қазақстанда балдар ең төмен.

Мемлекеттің экономика салаларына қатысуының сақталып отырған басымдығы туралы мәліметтер Қазақстан Республикасындағы квазимемлекеттік секторды реформалау жөніндегі талдамалық баяндамада (бұдан әрі – Баяндама)[3] да көрсетілген.

Баяндамаға сәйкес қабылданып жатқан шараларға қарамастан, мемлекеттің экономика салаларына қатысуының басымдығы сақталып отыр. ЭЫДҰ елдерімен салыстырғанда (орташа көрсеткіш 13) Қазақстанда мемлекет экономиканың 30 секторының кем дегенде 20-сына қатысады. Бұл ретте, квазимемлекеттік сектор субъектілері жеке бәсекелестікті (өңдеу өнеркәсібі, көлік, жер қойнауын пайдаланудың жекелеген түрлері және т.б.) дамыту қажет секторларда жұмыс істейді.

Сонымен қатар, Баяндамада квазимемлекеттік сектордың коммерциялық субъектілері қызметінің және оларды басқарудың тиімсіздігі атап өтіледі. КМС субъектілерінің борыштық міндеттемелерінің көлемі 2020 жылы 17,2 трлн. теңгеге жетті. Негізгі холдингтік құрылымдардан тыс республикалық меншіктегі КМС субъектілерінде 2020 жылы таза шығын 164 млрд теңгені, ал коммуналдық меншікте шығын 36 млрд теңгені құрады. «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ құрылған сәттен бастап оның активтерінің портфелінде сапалы өзгерістер болған жоқ: 2014 жылдан 2021 жылға дейін Қордың экономикалық құнының бұзылуы жыл сайын 1,8 трлн. теңге деңгейінде сақталып отыр.

Бұл жағдайда жеке кәсіпорындармен салыстырғанда мемлекет қатысатын компаниялар қызметінің тиімділік деңгейін және нарық серпініне әсерін де көрсету қажет. Айталық, Дүниежүзілік банктің[4] баяндамасы үшін жүргізілген эмпирикалық талдауда мемлекет қатысатын компаниялар, әдетте, жеке сектордағы әріптестеріне қарағанда үлкен және көп капиталды қажет ететіні көрсетілген. Мемлекет қатысатын компаниялардың салыстырмалы тиімділігі мемлекеттік меншіктің ауқымы мен сипатына қарай өзгеретінін атап өту маңызды. Жеке меншіктің едәуір үлесі бар мемлекет қатысатын компаниялар мемлекет мажоритарлық немесе жалғыз акционер болып табылатын компанияларға қарағанда тиімдірек. Мемлекеттің жанама иелігіндегі мемлекет қатысатын компаниялар жиі ретте оның меншігіндегі компанияларға қарағанда тиімдірек. Мемлекеттік қатысу бар компанияларда өнімділік деңгейі ұқсас сипаттамалары бар жеке компанияларға қарағанда төмен және олардың жұмысшылары санының өсу қарқыны да төмен. Мемлекеттің коммерциялық қызметке едәуір қатысуы да төмен жиынтық өнімділікпен және жаңа кәсіпорындардың нарыққа кіруін шектеумен байланысты.

Зерттеуден мемлекеттік меншік саланың төмен серпінімен байланысты болуы мүмкін екені шығады. Дамудың барлық дерлік көрсеткіштері төмен болған сайын мемлекеттің қатысуы неғұрлым жоғары. Бұл ретте, оның салдарлары әсіресе бәсекелестік салаларда айтарлықтай.

Осыған байланысты, жеке бизнесті серпінді дамыту үшін мемлекеттің экономикаға қатысуын барынша қысқарту және бәсекелес ортаны, еркін нарықтарды дамытуға жәрдемдесетін реформаларды жүргізуге назар аудару қажет.

Осы тұрғыда Мемлекет басшысы Үкіметтің кеңейтілген отырысында сөйлеген сөзінде экономиканы кешенді ырықтандыру үшін жүйелі шаралар қабылдау қажеттігі туралы сөз қозғағанын атап өткен жөн[5]. Бұл ретте, экономиканы ырықтандырудың негізгі бағыты деп тиімді жекешелендіруді жүргізу айқындалды.

Қазіргі кезде Қазақстанда жекешелендіру процесі, оның ішінде мынадай мән-жайлармен күрделене түсті:

- тауар нарықтарын талдамай жекешелендіру тізімін және мемлекеттік активтерді іріктеудің (жүйесіз) нақты өлшемшарттарын қалыптастыру;

- орталық мемлекеттік органдардың, жергілікті атқарушы органдар мен басқарушы холдингтердің өз активтерін сатуға қызығушылық танытпауы;

- жекешелендіру тізіміне қалдық қағидаты бойынша (коммерциялық (инвестициялық) қызығушылығы жоқ жұмыс істемейтін активтер енгізіледі) енгізу;

- инвесторлар мен активтерге қойылатын жоғары талаптар (құнның артуы, персоналды, қызмет бағыттарын сақтау туралы талаптар, әлеуметтік міндеттемелер, өткен қызметтен шығындар және т.б.).;

- пайданы ұлғайту үшін лоттарды ірілендіру («жеке монополияларды» құруға не қолданыстағы доминанттардың жағдайын күшейтуге әкелуі мүмкін).

Сонымен қатар, түрлі себептер бойынша (әкімшілік реттеуді сақтауды қоса алғанда) мемлекеттік органдардың бастамасы бойынша Жекешелендіру жоспарын қысқарту үрдісі және оған жаңа кәсіпорындарды енгізуге құлықсыздық байқалады (жекешелендіру мәселелері осы есептің 1.3-бөлімінде егжей-тегжейлі сипатталған).

Проблемалық мәселелерді ескере отырып, Мемлекет басшысы кеңейтілген отырыста Үкіметке Стратегиялық жоспарлау және реформалар, Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттіктерімен бірлесіп Экономиканы ырықтандыру туралы Жарлық дайындауды тапсырды. Мемлекет басшысы айтқан тапсырманы іске асыру үшін бәсекелестікті дамыту, мемлекеттің экономикаға қатысуын қысқарту, бизнес шығындарын азайту жолымен кәсіпкерліктің еркіндігін қамтамасыз етуге бағытталған «Экономиканы ырықтандыру жөніндегі шаралар туралы» Жарлық[6] (бұдан әрі – 542 Жарлық) әзірленіп, қабылданды.

542 Жарлықта, оның ішінде мемлекеттің экономикадағы үлесін тиімді қысқартуға бағытталған шаралар көзделген. Атап айтқанда, Агенттік жанынан сараптамалық қоғамдастықты тарта отырып, Жекешелендіру жөніндегі ұлттық офис құру, бұл жекешелендіруге жататын мемлекеттік объектілерге өлшемшарттар әзірлеуді қамтамасыз етуге, олардың бейінді емес активтерін жеке қолға беру тұрғысынан квазимемлекеттік құрылымдардың қызметіне талдау жүргізуге, оларды сату әдістері мен шарттарын айқындай отырып, бәсекелес ортаға беруге жататын мемлекеттік активтердің тізбесін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Жекешелендіру шарттарын қалыптастыруды енді Ұлттық офис жүзеге асырады, бұл рәсімдерді негізсіз созу, әлеуетті сатып алушыларға қойылатын талаптарды жоғарылату және монополияландыру тәуекелдері бар активтерді ірілендіру фактілерін болдырмайды. Жекешелендіру жоспарын қалыптастыру кезінде кәсіпкерлердің бастамасы бойынша жекешелендіруді көздейтін өтінім қағидаты іске асырылады.

Бүгінгі таңда Кеңсе құру, оның ережесі мен құрамы Агенттік Төрағасының 2024 жылғы 28 мамырдағы №130/НҚ бұйрығымен бекітілген.

Кеңсенің құрамына мемлекеттік органдардың бірінші басшыларының орынбасарлары, облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың, астананың әкімдері, Парламент Мәжілісінің депутаттары, квазимемлекеттік сектор субъектілері, сараптамалық қоғамдастық мүшелері және «Атамекен» ҰКП кіреді.

Сондай-ақ тауар нарықтарында бәсекелестікті дамыту мақсатында, оның ішінде бағаны қайта реттеу және баға белгілеуде тоғыспалы субсидиялауды жою, биржалық сауданы дамыту, мемлекеттік қолдау шараларына және мемлекеттік сатып алуға қол жеткізу мәселелерімен байланысты бірқатар нақты шаралар көзделген.

Жарлықты іске асыру экономикадағы мемлекеттік сектордың үлесін ауқымды және жедел қысқартуға, сондай-ақ жеке кәсіпкерлік үшін экономикалық кеңістікті босатуға қосымша импульс береді.

1.2. Бәсекелестікті қорғау саласындағы заңнаманы жетілдіру

2023 жылы Қазақстан Республикасының бәсекелестікті қорғау саласындағы заңнаманы жетілдіру бойынша жұмыс жалғасын тапты, атап айтқанда ағымдағы жылғы 6 сәуірде «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне бизнес жүргізу мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заң қабылданды[7].

Заңда бәсекелестік саласындағы 3 базалық бағыт көзделген.

Бірінші бағыт Президенттің 2022 жылғы 1 қыркүйектегі Жолдауында[8] айтылған тапсырманы іске асырумен байланысты.

Мемлекет басшысы өз сөзінде «экономиканы одан ары монополиясыздандыру үшін нақты институционалдық шешімдер қабылдау қажет. «Конгломерат» ұғымын заң жүзінде айқындап алған жөн. Нарықтың өзара байланысты субъектілері экономикалық әлеуетін бір жерге шоғырландыру үшін рұқсат алуға міндетті. Олардың барлық мәмілесін, соның ішінде нарыққа тән емес бағаларды қолдану белгілері бойынша жасалған келісімдерін де мұқият тексеру керек».

Айтылған тапсырманы ескере отырып, Агенттік монополияға қарсы реттеу тұрғысынан өзекті конгломераттың анықтамасын әзірледі, атап айтқанда конгломератты саралайтын мынадай белгілер анықталды:

- тауар нарығында үстем (монополиялық) жағдайдың болуы (үлесі болмаса, субъект «нарықтық билікке» ие болмайды);

- субъектінің сабақтас тауар нарықтарына бір мезгілде қатысуы.

Конгломераттардың пайда болуы нарықтық шоғырланудың жоғары деңгейіне, тауар нарықтарына кіру кедергілердің туындауына, мемлекет тарапынан таңдап қамқорлық жасауға және фаворитизмге әкеледі. Компаниялардың монополиялық топтары шектеулі ресурстар мен инфрақұрылымды пайдалана отырып, басқа субъектілердің тиісті және сабақтас тауар нарықтарына кіруін шектейді.

Конгломерат ұғымынан басқа, конгломераттар тізілімін жүргізу, сондай-ақ олардың қызметіне талдау және мониторинг жүргізу көзделген. Конгломераттар құруды бақылауды қамтамасыз ету мақсатында тік қосылулар мен бірігулерге талдау жүргізу бойынша Кодекстің 205-бабына түзету ұсынылды.

Жалпы, аталған түзетулер ірі холдингтердің монополиялық өнімі бағасының негізсіз өсуінің алдын алуға және осылайша тауарларды сату не қызметтер көрсету кезінде осы өнімді пайдаланатын шағын және орта кәсіпкерлік субъектілерінің экономикалық жүктемесі мен шекті шығындарын азайтуға мүмкіндік береді.

Екінші. Қазақстан Республикасының Президенті 2023 жылғы 1 қыркүйектегі Қазақстан халқына Жолдауында[9] мынаны атап өтті, тағы бір маңызды мәселе бар. Қазір монополияға қарсы органның заңсыздықтарды жою үшін шұғыл шаралар қабылдайтын мүмкіндігі жоқ.

Монополияға қатысты істердің үштен екісінде тергеп-тексеру басталмай жатып, сотқа шағым түседі. Ал соттағы дау-дамай жылдарға созылуы мүмкін.

Монополияға қарсы орган қабылдаған шешімдерді жасанды тежеуге жол бермеу мақсатында Мемлекет басшысы Парламентке Агенттіктің әкімшілік актілеріне шағым жасалған жағдайда оларды тоқтата тұруды болдырмау бойынша заңнамалық түзетулер енгізуді тапсырды.

Аталған тапсырманы іске асыру үшін Заңға мыналар бойынша түзетулер енгізілді:

- хабарламаға шағымданған жағдайда оны тоқтата тұрудың күшін жою;

- монополияға қарсы тергеп-тексеруді бастау туралы бұйрыққа шағымданған жағдайда оны тоқтата тұрудың күшін жою;

- тергеп-тексеру шеңберінде монополияға қарсы органның лауазымды адамдарының өзге де әрекеттеріне шағымданған жағдайда оларды тоқтата тұрудың күшін жою;

- тергеп-тексеру нәтижелері бойынша қорытындыны бекіту туралы бұйрықтың күшін жою (тергеп-тексеруді аяқтау қорытындыға қол қою болады).

Бұл монополияға қарсы ден қою шаралары бойынша мерзімдерді (72 айдан 10 айға дейін) едәуір қысқартуға мүмкіндік береді.

Үшінші. Реттеуді таза парақтан енгізу шеңберінде бизнеске реттеушілік жүктемені азайту мақсатында Заңға монополияға қарсы органның алдын ала келісімін талап ететін мәмілелер санын қысқарту және кейбір активтермен (жер учаскелері, ғимараттар, құрылыстар, үй-жайлар/үй-жайлардың бөліктері, өндірістік мақсатта емес аяқталмаған құрылыс объектілері) мәмілелерді реттеуден толық шығару бойынша түзетулер енгізілді.

Қалған мәмілелер бойынша шекті мәндер айтарлықтай өсті, оларды асырған кезде монополияға қарсы органның келісімі талап етіледі.

Сонымен қатар, осы мәмілелерді келісу кезінде қажетті құжаттар тізбесі шамамен 2 есе қысқартылып, рәсімдік мерзімдер оңтайландырылды.

Сондай-ақ кәсіпкерлік субъектілері монополияға қарсы органға ұсынатын өткізілген сауда-саттық және сатып алу туралы есептілікті қысқарту көзделген.

Бұдан басқа, заңнамалық олқылықтарды жою мақсатында Агенттік арнайы құқық субъектілері өндіретін немесе өткізетін тауарларға, жұмыстарға, көрсетілетін қызметтерге бағаларды бекіту бойынша 10 министрліктің ережелерін толықтыруды көздейтін Үкімет қаулысын қабылдауды қамтамасыз етті.

Мемлекет басшысының тапсырмасына сәйкес Агенттік «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне бәсекелестік мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Заңының жобасын («алтыншы монополияға қарсы пакет») әзірледі.

Заң жобасы Мемлекет басшысының 2023 жылғы 1 қыркүйектегі Қазақстан халқына Жолдауын іске асыруға бағытталған.

Сонымен қатар, заң жобасында жақында қабылданған Экономиканы ырықтандыру туралы Жарлықтың ережелерін іске асыру бойынша түзетулер көзделеді.

Заң жобасында 6 базалық бағыт көзделген.

- ұжымдық (топтық талап-арыздар) институтын енгізу;

- монополиялық нарықтардағы бағаны бақылауды күшейту;

- экономикалық шоғырлануды реттеуді кеңейту;

- тауар нарықтарын қайта реттеу;

- тауар нарықтарын тергеп-тексеру мен талдаудың тиімділігін арттыру;

- мемлекеттік монополия және арнайы құқық субъектілерін қысқарту.

Сондай-ақ алтыншы монополияға қарсы пакет шеңберінде бірқатар заңнамалық актілерді Кодекске сәйкес келтіру болжанады.

Бүгінгі күні бірқатар заңнамалық актілер мемлекеттік монополиямен технологиялық тұрғыдан байланысты қызмет түрлерін көздейді, ал Кодекстің 193-бабының 9-тармағына сәйкес тауарларды, жұмыстарды, көрсетілетін қызметтерді өндірумен технологиялық тұрғыдан байланысты қызмет түрлерінің тізбесін мемлекеттік басқарудың тиісті саласына (аясына) басшылықты жүзеге асыратын мемлекеттік орган монополияға қарсы органмен келісу бойынша бекітеді.

Яғни, мемлекеттік монополиямен технологиялық тұрғыдан байланысты қызмет түрлерінің тізбесі уәкілетті органның бұйрығымен бекітілуге тиіс.

Сонымен қатар, жобада мемлекеттік монополия, арнайы құқық субъектілерінің қызметіне мемлекеттік бақылауды енгізу көзделеді. Осылайша, бәсекелестікті қорғау саласындағы қолданыстағы заңнамадағы олқылықтың орны толады.

Кодекстің 193-бабының 10-тармағына сәйкес мемлекеттік монополия, арнайы құқық субъектілерінің Кодекстің 193-бабының 6-тармағында белгіленген шектеулерді сақтауын бақылауды осы Кодекске сәйкес монополияға қарсы орган жүзеге асырады.

Сонымен қатар, қазіргі кезде Кодексте де, өзге де құқықтық актілерде де жоғарыда аталған бақылауды жүргізу тәртібі регламенттелмеген.

Осыған байланысты, осы түзетулер бойынша мемлекеттік монополия, арнайы құқық субъектілерінің Кодекстің 193-бабының 6-тармағында белгіленген шектеулердің сақтауы бойынша реттеушілік әсерге талдау жүргізілді. Нәтижелер Ұлттық экономика министрлігіне жіберілді.

Сондай-ақ Агенттік жүргізілетін жұмыстың тиімділігі мен сапасын арттыру мақсатында Агенттіктің негізгі функцияларының бірі – тауар нарықтарындағы бәсекелестіктің жай-күйін талдауды жетілдірді. Мыналар енгізілді:

- бәсекелестікті дамыту мақсаттары үшін «жоспарлы» талдау, оның шеңберінде бәсекелестіктің жай-күйін бағалаудың сапалық көрсеткіштері күшейтіліп, кеңейтілді, сондай-ақ оны өткізу мерзімі 12 айдан 6 айға дейін қысқартылды;

- бәсекелестікті реттеу мақсаттары үшін «жоспардан тыс» талдау, оның шеңберінде жедел ден қою мақсатында талдау жүргізу кезеңдері мен рәсімдері оңтайландырылды және талдау жүргізу мерзімі 12 айдан 3 айға дейін қысқартылды.

Келесі. Агенттік жаңа құрал – қабылданатын нормативтік құқықтық актілердің бәсекелестікке әсерін бағалауды іске асырды, бұл кәсіпкерлік субъектілері алдында әкімшілік, экономикалық, техникалық және өзге де кедергілерді белгілеуге, сондай-ақ мемлекеттік органдар мен ұйымдардың нарықтарда бәсекелестікті шектеуіне жол бермеуге мүмкіндік береді.

Сондай-ақ өткен жылдан бастап Агенттік бәсекелестікті бұрмалайтын немесе шектейтін ережелердің болуы тұрғысынан қолданыстағы нормативтік құқықтық актілерге талдау енгізуді пысықтап жатыр.

1.3. Мемлекеттің кәсіпкерлікке қатысу үлесін шектеу

Кәсіпкерлікте мемлекеттік қатысудың жоғары деңгейі тауар нарықтарындағы бәсекелестікті дамытудың тежеуші факторы болып табылады. Жеке кәсіпкерлікті және бәсекелестікті дамыту мақсатында мемлекеттің кәсіпкерлік қызметке қатысу үлесін қысқарту ең маңызды міндет болып табылады. Осы бағыттағы жұмыс, оның ішінде жекешелендіру, квазимемлекеттік сектор субъектілерінің қызметін шектеу (құруды келісу, қызмет түрлерін шектеу) арқылы жүргізіледі. Мемлекеттің кәсіпкерлікке қатысуын шектеу бойынша іске асырылып жатқан шаралар, оның ішінде мемлекеттік операторларды, мемлекеттік тапсырмаларды қысқартуға бағытталған.

Операторларды реттеу

Кодекстің 193-бабының 13-тармағына сәйкес монополияға қарсы орган мемлекеттік монополияның, арнайы құқықтың жекелеген субъектілерінің қызметіне жыл сайын талдау жүргізеді және Үкіметке мемлекеттік монополия, арнайы құқық саласына жатқызылған қызметті бәсекелес ортаға беру жөнінде ұсыныстар жібереді.

Бұдан басқа, Тұжырымдамаға[10] сәйкес тиісті Заң жобасын әзірлеу арқылы операторлар санын азайту жөніндегі іс-шара көзделген.

Бұдан басқа, Президент Қазақстан халқына Жолдауында қазір жұмыс істеп тұрған операторларды бәсекелі ортаға беру не монополист деп танып, қызметін монополияға қарсы арнаулы құқық аясында реттеу туралы тапсырма берді.

Агенттік өткен жылы айтарлықтай жұмыс жүргізді, атап айтқанда:

Бірінші, екі арнайы құқық субъектісі айрықша құқықтарынан айырылды. «Қазимпэкс» республикалық орталығы» АҚ-ны ұлттық қауіпсіздік органдарының тыныс-тіршілігі жүйелерін шаруашылық қамтамасыз етуді жүзеге асыратын заңды тұлға деп айқындаған Үкіметтің қаулысы күшін жоюға қойылды, сондай-ақ олармен бір көзден сатып алуға құқығы бар мемлекеттік органдардың мұқтаждары үшін тауарларды, жұмыстарды, көрсетілетін қызметтерді жеткізушілерді айқындайтын Қаржы министрлігінің форматтық-логистикалық бақылауынан әмбебап пошта қызметтері бойынша «Қазпошта» АҚ алып тасталды.

Бұдан басқа, «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету және Қазақстан Республикасының арнаулы мемлекеттік органдарындағы қызмет мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заң жобасына «Қазимпэкс» республикалық орталығы» АҚ-ның арнайы құқықтарын регламенттейтін нормаларды алып тастауды көздейтін түзетулер енгізілді.

Жоғарыда айтылғанның негізінде, Агенттік Басқармасы шешімінің қорытындысы бойынша «Қазимпэкс» республикалық орталығы» АҚ және «Қазпошта» АҚ мемлекеттік монополия, арнайы құқық субъектілерінің мемлекеттік тізілімінен (бұдан әрі – Тізілім) шығарылды.

Жоғарыда аталған заң жобасы қазіргі кезде Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының қарауында (2023 жылғы 23 қарашадағы тіркеу нөмірі № 4950) тұр.

Екінші, міндеттер, жеке және заңды тұлғалардың өтініштерін қарау, сондай-ақ мемлекеттік органдармен өзара іс-қимыл шеңберінде бірқатар операторлардың қызметі зерделенді, оның қорытындысы бойынша оларды оператор мәртебесінен айыру не олардың қызмет аясын шектеу ұсынылды.

Атап айтқанда,

1) «Ұлттық ақпараттық технологиялар» АҚ – қолда бар 5-тен 3 операторлық функциядан (мұнай өнімдерін, сондай-ақ этил спирті мен алкоголь өнімдерін өндіру және олардың айналымы саласындағы есепке алудың бақылау аспаптарының деректер операторы, көлік құралдарының электрондық паспорттары жүйесінің ұлттық операторы) айыру;

2) «Ғарыштық техника және технологиялар институты» ЕЖШС – шұғыл шақыру жүйесінің операторы мәртебесінен айыру;

3) «Қазавиақұтқару» АҚ – тікұшақ қызметтерін ұсыну жөніндегі оператор мәртебесінен айыру не ТЖМ мұқтаждары үшін операторлық саланы шектеу;

4) «Республикалық ғарыштық байланыс орталығы» АҚ – ғарыштық байланыс жүйесінің ұлттық операторы мәртебесінен айыру;

5) Экология және табиғи ресурстар министрлігі Балық шаруашылығы комитетінің «Орал-Атырау бекіре балық өсіру зауыты» РМҚК – бекіре тұқымдас балық түрлерін табиғи мекендеу ортасынан алу жөніндегі монополиядан айыру;

6) «Қазақстан Ғарыш Сапары» АҚ – жерді қашықтықтан зондтау операторы мәртебесінен айыру. Осы міндетті іске асыру үшін тиісті түзетулер Агенттік әзірлеген алтыншы монополияға қарсы пакет бойынша заң жобасына енгізілді.

Үшінші, функциялары қолданыстағы заңдарда бекітілген жұмыс істеп тұрған 19 оператор қосымша анықталды.

Оның ішінде қазіргі кезде 9 оператор талданып жатыр, 4 талдау нәтижелері бойынша арнайы құқық субъектілері болып танылды және Тізілімге енгізілді, 3 арнайы құқық белгілері бар, 3 оператор арнайы құқық субъектісінің талаптарына сәйкес келмейді.

Мыналарға қатысты талдау жүргізіліп жатыр:

1) «Ақпараттық және есептеу технологиялары институты» ШЖҚ РМК – ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласындағы ұлттық даму институты;

2) «Жол активтері сапасының ұлттық орталығы» ШЖҚ РМК – автомобиль жолдарын салу, реконструкциялау, жөндеу және күтіп ұстау, жол активтерін басқару кезінде жұмыстар мен материалдардың сапасына сараптама жүргізу жөніндегі функциялар жүктелген жол активтері сапасының ұлттық орталығы;

3) «ОЭҚ» АҚ – квазимемлекеттік сектор субъектілерінің сатып алу порталының, МЖӘ порталының операторы, бюджеттік интегратор;

4) «Ақпараттық-есепке алу орталығы» АҚ – астық тіркеушісі;

5) «Ұлттық геологиялық қызмет» АҚ – геологиялық ақпаратты жинау, сақтау, өңдеу және ұсыну жөніндегі ұлттық оператор;

6) «Қазақстандық стандарттау және метрология институты» РМК – техникалық хатшылық, нормативтік техникалық құжаттардың бірыңғай мемлекеттік қорын қалыптастыру, жүргізу және сүйемелдеу.

Талдау нәтижелері бойынша арнайы құқық белгілері анықталды, Тізілімге енгізілді:

1) «Азаматтарға арналған үкімет» мемлекеттік корпорациясы» КЕАҚ – бірыңғай байланыс орталығы;

2) «Ғарыштық техника және технологиялар институты» ЕЖШС – халықаралық автомобиль тасымалдарын қадағалаудың ақпараттық жүйесінің ұлттық операторы;

3) «Заңнама және құқықтық ақпарат институты» РМК – ғылыми және лингвистикалық сараптама жүргізу, Нормативтік құқықтық актілердің мемлекеттік тізілімін, Нормативтік құқықтық актілердің эталондық бақылау банкін жүргізу.

4) Қазақстанның авиациялық әкімшілігі АҚ.

Талдау нәтижелері бойынша арнайы құқық белгілері анықталды:

1) «Қаржы орталығы» АҚ – білім беру саласындағы оператор;

2) «Ұлттық мемлекеттік ғылыми-техникалық сараптама орталығы» АҚ;

3) «Ғылым қоры» АҚ – ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызмет нәтижелерін коммерцияландыруды гранттық қаржыландыру.

Арнайы құқық субъектілері деп танылған жоқ:

1) Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігінің «Цифрлық үкіметті қолдау орталығы» ШЖҚ РМК – «электрондық үкіметтің» сервистік интеграторы;

2) Сыртқы істер министрлігінің «Дипломатиялық сервис» ШЖҚ РМК – дипломатиялық қызмет органдарын материалдық-техникалық қамтамасыз ету және оларға сервистік қызмет көрсету;

3) «Сыртқы саяси зерттеулер институты» АҚ – сыртқы саясат, халықаралық қатынастар және халықаралық құқық мәселелері бойынша зерттеулер. Бұл ретте, орталық мемлекеттік органдар тарапынан ведомстволық бағынысты ұйымдарға айрықша құқықтар беру жөніндегі әрекеттер тоқтатылмайды, бұл экономиканың әртүрлі салаларында жаңа операторлар құруға әкеп соғады. Бұл негізінен тауарлар мен жұмыстарды заңмен айқындалған тұлғадан бір көзден сатып алу мүмкіндігін қамтамасыз ете отырып, конкурстық рәсімдердің тәртібін айналып өтуге деген ұмтылысқа негізделген. Осыған байланысты, «Мемлекеттік сатып алу туралы» Заңнан Қазақстан Республикасының заңдарында айқындалған тұлғалар үшін конкурстық рәсімдерді айналып өтуге мүмкіндік беретін нормаларды алып тастау жөніндегі іс-шаралар пысықталып жатыр.

Квазимемлекеттік сектор субъектілерінде операторлық мәртебенің болуы, реттеу болмаған кезде тауар нарықтарындағы бәсекелестікті бұрмалайды не жояды. Операторлардың санын азайту монополиясыздандыруды қамтамасыз етеді, мемлекет шығыстарын оңтайландырады және кәсіпкерлікті дамыту мен тұтынушылар үшін қолайлы жағдайлар жасайды. Агенттік ведомстволық бағынысты ұйымдарға арнайы құқықтар беретін түзетулерді заңнамалық актілерге енгізу бойынша мемлекеттік органдардың әрекеттерінің тұрақты негізде алдын алады.

Төртінші, мемлекеттік монополия, арнайы құқық субъектілеріне қатысты монополияға қарсы ден қою шаралары қабылданды. Айталық, 2023 жылы 9 арнайы құқық субъектісіне қатысты Кодекстің 193-бабының 6-тармағында белгіленген шектеулерді сақтау бөлігінде Кодекстің нормаларын бұзушылықтарды тоқтату және (немесе) олардың салдарларын жою туралы монополияға қарсы органның нұқамалары шығарылды.

Бесінші, 15 мемлекеттік монополия, арнайы құқық субъектісі ұсынатын 1000-нан астам қызметке сараптама жүргізілді. Бұл ретте, жобалық 146,5 млрд теңгеден жалпы сомасы 30 млрд теңгеден астам шығыстар оңтайландырылды.

млрд тг.

115,9

млрд

тг.

146,5

млрд

тг.

2-сурет – Бағаларды сараптау шеңберінде мемлекеттік монополия, арнайы құқық субъектілерінің шығындарын оңтайландыру.

Құрылыс кодексі

Жалпыұлттық жоспардың[11] шеңберінде Үкіметтің заңнамалық бастамасы бойынша Құрылыс кодексі әзірленді.

Құрылыс кодексінің жобасында құрылыс жобаларына сараптама жүргізуге мемлекеттік монополияны кеңейту ұсынылды. Бұл ұсыныс объектілерге сараптама жүргізу кезінде жеке сараптама ұйымдары жіберген анықталған бұзушылықтарға негізделді.

Заң жобасын осындай редакцияда қабылдау жеке және мемлекеттік сараптама көлемдерінің арақатынасын 80%-дан 20%-ға дейін айтарлықтай өзгертеді, бұл 1300 сарапшы штатымен 200-ден астам сараптама ұйымдарының жабылуына әкелуі мүмкін.

Агенттіктің атына құрылыс кодексінің жобасында заңнамалық нормаларды сақтамау және олардың кәсіпкерлік құқықтарын бұзу туралы өтінішпен жеке сараптама ұйымдарынан 400-ден астам өтініш келіп түсті.

Өтініштерді қарау қорытындысы бойынша Агенттік қалыптасқан жағдайды реттеудің мұндай тәсілі елеулі әлеуметтік-экономикалық тәуекелдерге ұшырайды және негізсіз болып табылады деген ұстанымды әзірледі.

Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің мәліметінше, 2016-2021 жылдар аралығында жеке сараптама ұйымдары берген 4 мың қорытындыда бұзушылықтар анықталған. Бұл ретте, 2015 жылдан бастап тек екі сараптама ұйымы мемлекеттік аккредиттеуден айырылды.

Алайда, мемлекеттік сараптама жүргізу кезінде де елеулі қателіктер жіберілді. Мысалы, жоғары аудиторлық Палатаның 2019 жылғы аудит қорытындысы бойынша Шымкент қаласы бойынша жалпы сомасы 3 млрд теңгеге 26 жоба бойынша бұзушылықтар анықталды.

Бұдан басқа, «Мемсараптама» РМК мемлекеттік монополия субъектісінің уәкілетті органның ведомстволық бағынысты ұйымы болып табылатындығы, өнеркәсіп және құрылыс Министрлігі атынан, уәкілетті орган бюджеттік бағдарламалардың әкімшісі және мемлекеттік монополия субъектісінің қызметтеріне тапсырыс беруші ретінде тікелей шарт жасасу жолымен бір тұлғада әрекет еткен жағдайлардың болуын ескере отырып, мүдделер қақтығысының туындау тәуекелдерін қамтиды.

Осыған байланысты Агенттік бұл жағдайды Мемлекеттік және жеке кәсіпорындар арасында жұмыс көлемін қайта бөлу арқылы емес, сараптамалық қызмет саласындағы мемлекеттік бақылауды қатаңдату есебінен шешуді ұсынды.

Мемлекет басшысының тапсырмасына сәйкес бұл жұмыс Парламентте жалғастырылатын болады.

Қызмет түрлерінің мониторингі бойынша

Кәсіпкерлік ортада мемлекеттік компаниялардың қатысуының өсу үрдісі аясында Агенттік жүзеге асырылатын қызмет түрлеріне келісімдердің болуы тұрғысынан квазимемлекеттік кәсіпорындарға мониторинг жүргізеді.

2023 жылға арналған жоспар-кестеге сәйкес «Қазақстан темір жолы» ҰК» АҚ, Самрук Казына Контракт, Самрук Казына Инвест, Қазақстандық атом электр станциялары, Қазпочта және ЖАО бақылауындағы кәсіпорындардың қызметіне мониторинг жүргізілді.

Мониторинг нәтижелері квазимемлекеттік сектор субъектілерінің «сары парактар» қағидатын сақтамауын куәландырады, атап айтқанда:

– ҚТЖ - 339-дан 81-і келісілмеген;

– СК Контракт, СК Инвест, ҚАЭ және Қазпочта - 90-нан 35-і келісілмеген;

– ЖАО субъектілері - 3000-нан астамнан 800-і келісілмеген.

3-сурет – Агенттіктің мониторингпен

жылдық қамтуы (4,5%; 296 субъект)

Осыған байланысты, аталған субъектілердің атына Агенттік 22 нұсқама шығарды, оның 16-сы орындалды, 6-ы соттарда шағым жасалды.

Практика көрсеткендей, жиі ретте монополияға қарсы органның нұсақамаларына не мониторингті бастау туралы актілеріне субъектілер кәсіпкерлікті мемлекеттік органдардың заңсыз қол сұғушылықтарынан қорғауға бағытталған әкімшілік рәсімдік-процестік кодекс шеңберінде шағымданады.

Бұл нұсқамалардың қолданылуын тоқтата тұруға және монополияға қарсы органның сот талқылауларына ұзақ уақыт бойы қатысуына әкеледі.

Осылайша, бүгінгі күні квазимемлекеттік сектор субъектілері бұл ретте ешқандай жауапкершілік алмай, жеке бизнестің қызметін әдейі шектей алатын, ал жекелеген жағдайларда шектейтін жағдай қалыптасты. Бұл экономиканың тұтас секторларында кәсіпкерлік белсенділіктің дамуына теріс әсер етеді.

Сонымен қатар, Кодекстің қолданыстағы редакциясында монополияға қарсы органның келісімінсіз мемлекеттік заңды тұлғалар қызметінің жүзеге асырылатын түрлерін құруға, кеңейтуге тыйым салынады және Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген жауаптылыққа әкеп соғады деп белгіленген.

Бұдан басқа, Кодекстің қолданыстағы редакциясында мемлекеттік заңды тұлғалар жүзеге асыратын қызмет түрлерін монополияға қарсы органның келісімінсіз құруға, кеңейтуге тыйым салынады және бұл Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген жауаптылыққа алып келеді деп белгіленген.

Сонымен қатар, Жоғары аудиторлық палатаның нұсқамасына сәйкес келісілмеген қызмет түрлері үшін әкімшілік жауапкершілікті енгізу қажет.

Осыған байланысты, Парламент Мәжілісінің депутаттары олардың қоғамдық жауапкершілігін күшейту үшін келісілмеген қызмет түрлерін жүзеге асыру кезінде мемлекет қатысатын субъектілер үшін әкімшілік айыппұлдар енгізуді ұсынды. Бұл ел экономикасына мемлекеттің қатысуын қысқарту бойынша қабылданып жатқан шаралардың тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді.

Сонымен қатар, Қаржы министрлігінің ақпараттық жүйелерінің деректері бойынша Қазақстанда 6 мыңнан астам мемлекеттік кәсіпкерлік субъектілері қызметін жүзеге асырады.

Осыған байланысты, Премьер-Министрдің хаттамалық тапсырмасы (2023 жылғы 1 шілдедегі № 12-03/07-1288, 5.3-т. хаттама) шеңберінде Агенттік жүргізетін мониторингпен қатар, Ұлттық экономика министрлігіне мүдделі мемлекеттік органдармен және ұйымдармен бірлесіп, 2025 жылдың соңына дейінгі мерзімде олардың қызметінің «сары парақтар» қағидаттарына сәйкестігіне квазимемлекеттік сектор субъектілерінің қызметін талдау тапсырылды.

Қызмет түрлерінің тізбесі бойынша

Квазимемлекеттік сектор субъектілері үшін рұқсат етілген қызмет түрлерінің тізбесін жаңартып отыру бойынша жұмыс жүргізілді. Қолданыстағы Тізбені талдау квазимемлекеттік сектор субъектілерінің жоқ екенін не кейбір қызмет түрлерінде бәсекелестіктің дамымағанын көрсетті.

Анықтама:

- республикалық меншіктегі қызмет түрлері бойынша: құрылыс жобалары, саз өндіру, тұрғын және тұрғын емес ғимараттар, жолдар салу, құрылыс-монтаждау жұмыстары, құқық саласындағы қызмет және т.б.;

- коммуналдық меншіктегі қызмет түрлері бойынша: жабдықтарды жөндеу және техникалық қызмет көрсету, тұрғын емес ғимараттар салу, стоматологиялық қызмет саласында;

- республикалық меншіктегі АҚ, ЖШС қызмет түрлері бойынша: қосымшаларды орналастыру, жобалау, құрылыс және т.б. саласындағы ғылыми зерттеулер мен эксперименттік әзірлемелер;

- коммуналдық меншіктегі АҚ, ЖШС қызмет түрлері бойынша: коммерция, көлік-экспедициялық қызмет және т.б. мәселелері бойынша консультациялар беру саласында;

- ұлттық басқарушы холдингтердің еншілес заңды тұлғаларының қызмет түрлері бойынша: спорттық қайықтарды жөндеу және техникалық қызмет көрсету, жол салу, электр монтаждау жұмыстары және т.б.

Осыған байланысты, Агенттік ЭҚЖЖ-ның көрсетілген 123 түрін алып тастауды ұсынды.

4-сурет – Рұқсат етілген қызмет түрлерінің саны.

Бұл жұмыс рұқсат етілген қызмет түрлерінің тізбесінің жаңа форматын енгізу жөнінде шаралар кешенімен бірге жүргізіледі, ол мыналарды көздейді:

- географиялық шекараларды анықтау;

- өңірлер бөлінісінде нақты субъектілерді көрсету;

- қатысу мерзімдерін белгілеу.

Осыған байланысты, Агенттік географиялық шекараларды, қолдану мерзімдерін және ұйымдық-құқықтық нысанды ескере отырып, Тізбені қалыптастыру және оны бекіту қағидаларын әзірлеу және бекіту жөніндегі Үкіметтің құзыретін көздейтін тиісті түзетулерді әзірлеп, алтыншы монополияға қарсы пакетке енгізді.

1-ші кесте. Тізбенің жаңа форматы.

№	Атауы	ЭҚЖЖ	Меншік нысаны	Субъектінің атауы және (МЗЖ)	Шекаралары	Қолданылу мерзімі
1	Стоматологиялық қызмет	86230	Коммуналдық меншік	Мемлекеттік кәсіпорындар	Қазақстан Республикасы	Тұрақты
2	Металл есіктер өндірісі	25113	Республикалық меншік	«Зенит» Орал зауыты» АҚ	Қазақстан Республикасы	2025 жылға дейін

Бүгінгі күні жүзеге асырылатын қызмет түрлерінің 1095 Тізбеге сәйкес келмеуі, оның ішінде Кодексте мемлекеттің бұрын құрылған мемлекеттік кәсіпорындардың, акцияларының (қатысу үлестерінің) 50%-дан астамы мемлекетке тиесілі заңды тұлғалар мен олармен үлестес тұлғалардың кәсіпкерлік қызметке қатысуына мүмкіндік беретін норманың болуына орай мүмкін болғанын атап өту қажет.

Осыған байланысты, кейіннен жарғылық құжаттардан қызмет түрлерінің тізбесінде бекітілгенге сәйкес келмейтін қызмет түрлерін алып тастау жолымен ведомстволық бағынысты заңды тұлғалардың қызмет түрлерін (акцияларға (қатысу үлестеріне) 50%-дан астам тікелей немесе жанама иелік ету) сәйкес келтіре отырып, Кодекстің 192-бабы 1-тармағының 5-тармақшасын алып тастауды қамтамасыз ету жоспарланып отыр. Мемлекеттің кәсіпкерлік қызметке қатысуының қолда бар заңнамалық негіздерін қайта қарау бойынша тиісті тапсырма 542 Жарлықта көзделген.

Жекешелендіру бойынша

Кодекстің 90-6-бабының 27) тармақшасына сәйкес Агенттік жыл сайын, есепті жылдан кейінгі жылдың 5 қаңтарынан кешіктірмей, Қазақстан Республикасының Үкіметіне мемлекеттік кәсіпорындарды, акцияларының (жарғылық капиталға қатысу үлестерiнiң) елу пайыздан астамы мемлекетке тиесілі заңды тұлғаларды және олармен үлестес заңды тұлғаларды бәсекелестік ортаға беру жөніндегі ұсыныстарды және мемлекеттік кәсіпорындар, акцияларының (жарғылық капиталға қатысу үлестерiнiң) елу пайыздан астамы мемлекетке тиесілі заңды тұлғалар және олармен үлестес заңды тұлғалар жүзеге асыратын қызмет түрлерінің тізбесін жаңартып отыру жөнінде ұсыныстарды жібереді.

Бұдан әрі Агенттік енгізген ұсыныстар Үкімет жанындағы Экономиканы жаңғырту жөніндегі мемлекеттік комиссияда (Премьер-Министрдің төрағалығымен) қаралады, онда ұсынылған компанияларды Жекешелендірудің кешенді жоспарына енгізу туралы шешім қабылданады.

2022 жылы секторалдық талдау шеңберінде жекешелендіруге жататын және ақпарат және байланыс, құрылыс, ауыл, орман және балық шаруашылығы, көлік және қоймалау, қаржы және сақтандыру қызметі салаларында, сондай-ақ қызметтердің өзге де түрлерін ұсынатын 105 квазимемлекеттік сектор субъектісі бар кәсіпорындар шеңбері анықталды.

Ұлттық экономика министрлігімен бірлескен жұмыс қорытындысы бойынша бұрын бәсекелес ортаға беруге жататын 67 кәсіпорынның тізбесі қалыптастырылды.

Сонымен қатар, жергілікті атқарушы және орталық салалық мемлекеттік органдардың ұсынысы бойынша 67 ұйымның 37-сін мемлекеттік меншікте сақтау ұсынылады (19 БАҚ, құрылыс саласындағы 6 ұйым, көлік және қоймалау саласындағы 4 ұйым, ауыл шаруашылығы саласындағы 2 ұйым және өзге де салалардағы 6 ұйым).

Айтылғанды ескере отырып, Жұмыс тобы отырысының қорытындысы бойынша 10 объект бойынша ғана жекешелендіру мақұлданды.

Мұндай жағдай жергілікті атқарушы және орталық мемлекеттік органдардың түрлі себептермен кәсіпорындарды Жекешелендіру жоспарынан алып тастау және оған жаңаларын енгізгісі келмеу бойынша бастамаларына негізделеді.

Нәтижесінде Үкімет талдамалық бағалау жүргізбей және нарық құрылымын есепке алмай қысқа уақыт ішінде Жекешелендіру жоспарын толтырудың орындылығы туралы не одан бірқатар компанияларды алып тастау жөнінде шешімдер қабылдайды.

Осыған байланысты, Агенттіктің бастамасы бойынша Үкіметтің 2023 жылғы 25 желтоқсандағы № 1177 қаулысымен «Жекешелендірудің 2021-2025 жылдарға арналған кейбір мәселелері туралы» 2020 жылғы 29 желтоқсандағы № 908 қаулысына Жекешелендіру объектілерін Жекешелендірудің 2021-2025 жылдарға арналған кешенді жоспарына қосу және одан алып тастау жөніндегі әдістемені енгізуді болжайтын өзгерістер мен толықтырулар енгізілді.

Сонымен қатар, Мемлекет басшысының тапсырмасын іске асыру үшін Агенттік бәсекелес ортаға беру үшін жаңа объектілердің тізбесін қалыптастыру мақсатында мемлекеттік меншікке талдау жүргізу бойынша жұмысты жалғастырып жатыр. Бұл жұмыс Қағидаларға сәйкес және тауар нарықтарындағы бәсекелестіктің жай-күйіне жүргізілетін талдау шеңберінде жүйелі негізде жүргізілетін болады.

2023 жыл нәтижелері бойынша жүргізілген талдаулардың қорытындыларын ескере отырып, Агенттік негізінен білім беру, стоматология, ҚТҚ, БАҚ және өзге де салаларда бәсекелес ортаға беруге жататын 43 кәсіпорынның кезекті тізбесін қалыптастырды. Тізбе жұмысты жалғастыру үшін Президент Әкімшілігі мен Үкіметке жіберілді.

Сонымен қатар, Жалпыұлттық іс-шаралар жоспарының[12] 99-тармағын және «Мемлекеттік аппараттың қызметін бюрократиядан арылту жөніндегі шаралар туралы» Жарлықтың 14-тармағын орындау шеңберінде Мемлекеттік қызмет істері агенттігі мемлекеттік аппаратты бюрократиядан арылту мәселелері бойынша талдау және мониторинг жүргізді.

Жүргізілген жұмыс нәтижелері бойынша Мемлекеттік қызмет істері агенттігі мемлекет қатысатын 200-ден астам ұйымды тарату және қайта ұйымдастыру, сондай-ақ бәсекелес ортаға беру мүмкіндігін қарауды ұсынды.

Өз кезегінде, мемлекет иелігінен алу бойынша жұмысты Үкімет жүргізеді (Кешенді жоспарды жүргізу және жаңарту Үкіметке бекітілген), оның шеңберінде Агенттік объектілерді жекешелендіру жөнінде ұсыныстар енгізумен ғана заңнамалық тұрғыдан шектеледі және жекешелендіру бойынша тікелей тетіктері мен құралдары жоқ.

Осыған орай, алынған ақпаратты талдау нәтижелері бойынша объектілердің тиісті тізбесі Ұлттық экономика министрлігіне жұмысты жалғастыру үшін жіберілді.

Жалпы, жекешелендіру процесін талдау мемлекеттік активтерді сату кезінде туындайтын бірқатар проблемаларды көрсетеді (1.1-бөлімде сипатталған).

Осыған байланысты, алтыншы монополияға қарсы пакет шеңберінде монополияға қарсы органның талдау нәтижелерін ескере отырып ірі объектілерді жекешелендіруді регламенттейтін түзетулер көзделген. Жалпы, жекешелендіру бойынша жұмыс 542 Жарлықты іске асыру шеңберінде жалғастырылатын болады.

Мемлекеттік тапсырмалар институты

Бюджет заңнамасына сәйкес квазимемлекеттік сектор субъектілеріне мемлекеттің әлеуметтiк-экономикалық тұрақтылығын және (немесе) әлеуметтік-мәдени дамуын қамтамасыз етуге бағытталған жекелеген қызметтер көрсетуге арналған тікелей тапсырыс мемлекеттік тапсырма болып табылады.

Аталған тетіктің болуы аса шұғыл, маңызды және күрделі жобаларды (мысалы, сейсмикалық мониторинг, тегін медициналық көмектің кепілдік берілген көлемін қаржыландыруды қамтамасыз ету, зымыран-ғарыш қызметінің әсеріне ұшыраған аумақтарды мониторингтеу және т.б.) іске асыру кезінде мемлекеттің қатысу қажеттілігіне негізделеді.

Мемлекеттік тапсырмаларды жүзеге асыру кезінде бизнестің мүдделері қозғалатындықтан, бәсекелестік құрамдас бөлік толығымен алып тасталады, мемлекеттік тапсырмаларды жоспарлау «Атамекен» ҰКП мен монополияға қарсы органның оң қорытындыларының болуын ескере отырып жүзеге асырылады.

Мемлекеттің қатысуын және мемлекеттік тапсырмалар институтының бәсекелестіктің жай-күйіне әсерін азайту бойынша жүргізіліп жатқан жұмыс шеңберінде Агенттік қабылданған және іске асырылып жатқан кешенді шаралардың қорытындылары бойынша аралық нәтижелерге талдау жүргізді.

Ұлттық жобада мемлекеттік тапсырмалар үшін бекітілген сандық индикаторлар бәсекелестік саясатты сапалы іске асыруға толық жәрдемдеспейді.

Сандық көрсеткіштерге қол жеткізу іс жүзінде мемлекеттік тапсырмалар арқылы мемлекеттің экономикаға қатысуын қысқартуға әкеп соққан жоқ, керісінше, мемлекеттік тапсырмалар шеңберінде қаржыландыру көлемінің ұлғаюына әкелді. Осылайша, «жалған» нәтижеге қол жеткізілді.

Талдау мемлекеттік тапсырмалар саны жыл сайын төмендеген кезде қаржыландыру көлемінің жиынтық мәнде ұлғаю серпіні байқалатынын көрсетті.

Мысалы, 2022 жылы 2021 жылмен салыстырғанда мемлекеттік тапсырмалар саны 157-ден 119 бірлікке дейін қысқарған кезде қаржыландыру көлемі 45%-ға 182-ден 329 млрд теңгеге дейін ұлғайды.

Аталған фактілер, оның ішінде мемлекеттік органдар ведомстволық бағынысты ұйымдарды ұстау үшін жиі ретте пайдалана отырып, мемлекеттік тапсырмалар институтын жаппай қолданатын қалыптасқан практикаға байланысты мүмкін болды.

Айтылғанның негізінде, бәсекелестік саясатты сапалы іске асыру үшін индикаторларды қайта қарау жұмыстары жүргізілді, ол мыналарды көздейді:

– сандық көрсеткіштерден жиынтық мәндерге (ақшалай түрде) көшу;

– конкурстық рәсімдер арқылы жекеменшік секторға қосалқы мердігерлікке берілетін қаражат көлемі бойынша жыл сайынғы прогрессивті көрсеткіштерді белгілеу (2023 ж. – 5%, 2024 ж. – 7%, 2025 ж. – 9%, 2026 ж. – 10%, 2027 ж. - 15%).

Баяндалғанды ескере отырып, Агенттік конкурстық рәсімдер арқылы жекеменшік секторға қаражаттың белгілі бір көлемін қосалқы мердігерлікке беру бойынша жұмыс жүргізді.

Осы жұмыстың нәтижесінде қолда бар 369 млрд теңгенің 21,9 млрд теңгесі (немесе 5,9%-ы) бәсекелес ортаға берілді.

5-сурет - Келісілген мемлекеттік тапсырмалар саны.

Бұдан басқа, қосалқы мердігерлікке берілетін қаражат көлемі бойынша көрсеткіштерге қол жеткізуді қоса алғанда, мемлекеттік тапсырмаларда көзделген іс-шаралардың орындалу сапасы бойынша есептілік нысанын әзірлеу және бекіту, сондай-ақ ғылыми ұйымдармен ұқсас ведомстволық бағынысты ұйымдарды базалық қаржыландыруды енгізу мәселесін пысықтау жоспарланып отыр.

Мемлекеттік қолдау шараларының мониторингі

«Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне бәсекелестікті дамыту мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заңымен Агенттікке мемлекеттік қолдау шараларын көрсететін тұлғалардың мониторингін жүзеге асыру құзыреті берілді.

Құзырет берілгеннен кейін Агенттік мемлекеттік қолдау көрсету кезінде бұзушылықтарды анықтау тәжірибесін әзірледі.

Мониторинг жүргізу процесін ретке келтіру үшін ішкі құжат, мониторинг жүргізу регламенті және мемлекеттік қолдаудың жаңа шараларын көздейтін нормативтік-құқықтық актілердің жобаларын монополияға қарсы органның келісу регламенті әзірленді. Тоқсан сайын мониторинг жүргізілетін жоспар-кесте ашықтықты қамтамасыз ету үшін Агенттіктің интернет-ресурсында жыл сайын жарияланады.

2024 жылы жоспар-кестемен «QazTrade «сауда саясатын дамыту орталығы» АҚ, «Қазақстандық индустрия және экспорт орталығы» АҚ, «Kazakh Tourism «Ұлттық компаниясы» АҚ, «Astana Hub «IT-стартаптардың халықаралық технопаркі» КҚ мониторингі жоспарланған.

Агенттіктің аумақтық департаменттері мемлекеттік қызметтер тізіліміне енгізілмеген мемлекеттік қолдау шараларын көрсететін операторларды талдайды, олар арнайы экономикалық немесе индустриялық аймақтардың басқарушы компаниялары, әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациялар.

Мониторинг шеңберінде Агенттік кәсіпкерлерге мемлекеттік қолдау көрсетудің сайлау тәсілі және қызметтерге тең емес қолжетімділік сияқты жүйелі проблемаларын анықтады. Негізгі проблема-өтінімдерді қарау мерзімдерін мемлекеттік бақылаудың болмауы, бұл кідірістерге әкеледі. Әрекеттерге шағымдану тек сот арқылы мүмкін болады.

Мысалы, «Ұлттық геологиялық қызмет» АҚ нормативтік 5 күннің орнына геологиялық есептерді ұсыну мерзімдерін 7-ден 90 күнге дейін белгілейді. «QAZTRADE» МДМ «ақ шығындарды субсидиялауға арналған өтінімдерді 2 айдың орнына 500 күнге дейін қарайды. «Бәйтерек» Холдингінде өтінімдер бір күннен 300 күнге дейін қаралады.

Сондай-ақ, процесті кешіктіретін қосымша ақпаратты сұрау жағдайлары анықталды. Құрылыс секторында кәсіпкерлер ӘКК және АЭА тарапынан өтінімдерді қарау мерзімдерінің ашықтығына шағымданады. Бұл операторларды бақылау олардың корпоративтік шешімдері деңгейінде жүзеге асырылады.

Агенттік барлық мемлекеттік қолдау операторларының функцияларын мемлекеттік қызметтерге жатқызуды ұсынады, бұл ашықтық пен объективтілікті қамтамасыз етеді.

1.4. Бұзушылықтарды анықтау және жолын кесу

Мемлекет басшысы Қ.К. Тоқаевтың 2022 жылғы 1 қыркүйектегі Жолдауында бағаны әкімшілік жолмен реттеу, ол тұтас салалардың инвестициялық тартымдылығын төмендетеді, тауар тапшылығын туындатып, елді импортқа тәуелді етеді, баға белгілеуге мемлекеттің араласуынан біртіндеп бас тарту және кәсіпкерлік істерге заңсыз араласуға жол бермеу қажет екені атап өтілді.

Бұл тәсіл, оған сәйкес Қазақстан Республикасы бәсекелестікті қорғау және дамыту жөніндегі мемлекеттік саясаттың жазалаушы бағытынан тауар нарықтарында бәсекелес ортаны қалыптастыруға көшуге бағдарланды, ол Тұжырымдамада көрініс тапты.

Бұл ретте, Мемлекет басшысы Қ. Тоқаевтың 2023 жылғы 1 қыркүйектегі Жолдауында бірқатар базалық салаларда бірнеше ірі ойыншылардың үстемдік ететіні, бұл нарықтың бұрмалануына әкеп соқтыратыны көрсетілген.

Осыған байланысты, өткен 2023 жылы кәсіпкерлік субъектілерін монополияға қарсы бақылау орбитасына негізсіз тартуға жол бермеу, оны тауар нарықтарын бақылау және елеулі ықпал ету мүмкіндігі бар ірі кәсіпкерлікке қайта бағдарлау, сондай-ақ алдын алу шараларын қолдану тиімділігін және тергеп-тексеру жүргізу сапасын арттыру маңызды міндет болды.

Жыл ішінде жүргізіліп жатқан және жүргізілген тергеп-тексерулер, сондай-ақ монополияға қарсы ден қою шаралары, атап айтқанда әрекеттерінде (әрекетсіздігінде) Қазақстан Республикасының бәсекелестікті қорғау саласындағы заңнамасын бұзушылық белгілерінің болуы туралы хабарламалар (бұдан әрі – хабарлама), Кодекстің нормаларын бұзушылықтарды тоқтату және (немесе) олардың салдарларын жою туралы нұсқамаларға, бәсекелестікті қорғау саласындағы заңнаманы бұзуға жол бермеу туралы алдын ала ескертулер (бұдан әрі – ескертулер) бойынша монополияға қарсы реттеу практикасына талдау жүргізілді.

Осы талдау қорытындылары бойынша тиісті тәсілдер әзірленді, монополияға қарсы органның бірқатар лауазымды адамдары заңсыз әрекеттері (әрекетсіздігі) үшін тәртіптік жауапкершілікке тартылды, алтыншы монополияға қарсы пакетті әзірлеу шеңберінде монополияға қарсы органның құзыретін Қазақстан Республикасының бәсекелестікті қорғау саласындағы заңнамасын бұзушылық белгілерін анықтау және тергеп-тексеру жөніндегі әдістемені әзірлеу және бекітумен толықтыру жоспарланып отыр.

Жалпы, 2023 жылы монополияға қарсы орган 238 хабарлама шығарды, орындау 85% деңгейінде тұрақты (2022 жылы – 84,6%).

Жіберілген хабарламалар санының екі есе азаюы Агенттіктің оларды аумақтық органдардың шығаруын, заңдылық, жол берушілік және мөлшерлестік қағидаттарын қатаң сақтауды бақылауды күшейтуімен байланысты.

6-сурет - Берілген хабарламалардың серпіні.

Бұдан басқа, 2023 жылы 56 алдын ала ескерту жіберілді, бұл ретте 2022 жылға қатысты шығарылған алдын ала ескертулер санының өсуі 70%-ды құрады, бұл осы институтты алдын алу мақсатында белсенді қолданумен байланысты.

7-сурет - Берілген ескертулердің серпіні.

2023 жылы 94 тергеп-тексеру (2022 – 133) аяқталды. 29%-ға төмендеу бақылауды күшейтумен және олардың маңыздылығына, сапасы мен заңдылығына көңіл бөлумен байланысты.

Бұрынғыдай, бәсекелестікті шектеуге немесе жоюға әсер ететін монополияға қарсы бұзушылықтарға, атап айтқанда бәсекелестікке қарсы келісімдерге, үстем немесе монополиялық жағдайды теріс пайдалануға және мемлекеттік органдардың бәсекелестікке қарсы әрекеттеріне назар аударылды.

Бірінші орында (31) үстем немесе монополиялық жағдайды теріс пайдаланумен байланысты тергеп-тексерулер, бұл жалпы қоғамдық әл-ауқатты арттыру міндеттеріне жауап береді, себебі нарықтағы бір немесе бірнеше субъектінің кез келген заңсыз күшеюі нарықты монополияландыру әсерінен қоғамдық әл-ауқаттың қайтарымсыз жоғалуына әкеледі, бұл бәсекелестікті шектеуге және жоюға және (немесе) нарық субъектілерінің немесе тұтынушылардың белгісіз тобының заңды құқықтарына нұқсан келтіруге әкеп соқтырады.

Бұдан әрі бәсекелестікке қарсы келісімдер (24) және бәсекелестікке қарсы әрекеттер фактісі бойынша мемлекеттік және жергілікті атқарушы органдарға қатысты тергеп-тексерулер (24).

Картельдеу (бірнеше нарық субъектісі бәсекелестіктен өз еркімен бас тартып, бір нарық субъектісі сияқты әрекет ете бастайды) нәтижесінде инновацияларды енгізу баяулайды, инвестициялық саясат тоқырайды, тауарлардың, жұмыстар мен қызметтердің сапасы нашарлайды, баға өседі.

Өз кезегінде, билік органдарының мәртебесі ерекше билік өкілеттіктерін іске асыруға мүмкіндік береді, бұл экономикалық құқықтық қатынастар субъектілеріне түрлі талаптар қоюға мүмкіндік беріп, нарықты монополияландыруға, бәсекелестікті шектеуге немесе жоюға, негізсіз артықшылықтар беруге, нарықтың жекелеген субъектiлерiнің артықшылықты жағдайына немесе оларды басқаларға қатысты қолайсыз жағдайлар немесе кемсiтушілік жағдайлар жасауға сөзсіз әкеледі.

Жалпы, бұзушылықтардың түрлері бойынша тергеп-тексеру құрылымы төмендегі суретте көрсетілген.

8-сурет - 2023 жылғы бұзушылықтар түрлері бойынша тергеп-тексерулер құрылымы.

Анықтама: 2023 жылы барлығы 94 тергеп-тексеру аяқталды:

1) үстем немесе монополиялық жағдайды теріс пайдалану – 31 тергеп-тексеру;

2) бәсекелестікке қарсы келісімдер – 24 тергеп-тексеру;

3) мемлекеттік, жергілікті атқарушы органдардың бәсекелестікке қарсы әрекеттері (әрекетсіздігі) – 24 тергеп-тексеру;

4) бәсекелестікке қарсы келісілген іс-әрекеттер – 10 тергеп-тексеру;

5) жосықсыз бәсекелестік – 4 тергеп-тексеру;

6) экономикалық қызметті үйлестіру – 1 тергеп-тексеру.

Маңызды тергеп-тексерулердің мысалдарына мына тергеп-тексерулер жатады:

- «Эйр Астана» АҚ-ға қатысты прокуратурамен бірлесіп отын алымын негізсіз қолданудан көрінген үстем/монополиялық жағдайды теріс пайдалану фактісі бойынша. Нәтижелері бойынша компаниядан ел бюджетіне 876 млн теңге мөлшерінде әкімшілік айыппұл өндірілді;

- «Яндекс. Такси Корп» ЖШС тарапынан таксопарктердің экономикалық қызметін, бақылау-кассалық машиналардың бағдарламалық қамтамасыз етуін техникалық қолдау қызметтерін күштеп таңу арқылы үйлестіру. Белгіленген айыппұлдарды төлеуден басқа, Қазақстанның цифрлық экожүйесін қолдау мемлекеттік қорына 3 млрд теңге берілді, монополияға қарсы комплаенс жасалды, оны іске асыру тарифтерді төмендетуге және жүргізушілердің еңбегіне ақы төлеу деңгейін арттыруға мүмкіндік берді;

- үстем/монополиялық жағдайды теріс пайдалану фактілері бойынша «Petrosun» ЖШС, «ТЭК-Қазақстан» сауда үйі» ЖШС, «Сұйытылған мұнай газын сақтау паркі» ЖШС-ға қатысты. Қорытындысы бойынша отын-энергетика кешені нарығындағы ірі бизнес субъектілеріне 2,5 млрд теңге сомасына әкімшілік айыппұл салынды;

- фармацевтикалық компаниялар «Медсервис плюс» ҚФК» ЖШС, «Ақниет» ЖШС және «Стофарм» ЖШС-ның картель жасасуы бойынша. Келісімнің мәні «СК-Фармация» ЖШС өткізетін дәрілік заттарды тасымалдау және сақтау қызметтерін сатып алуға қатысу кезінде бәсекелестік күресті көрсетпеу туралы уағдаластық болды. Сот талқылауларының қорытындысы бойынша сот артельдік келісімге қатысушыларды 342 млн теңге сомасына жауапқа тартты;

– локомотивтерге арналған мотор майын сатып алу кезінде бәсекелестікке қарсы келісім жасасқан «ҚТЖ-Жүк тасымалы» ЖШС және «Hill Corporation» ЖШС-ға қатысты. Монополиялық кіріс 624 млн теңгені құрады, материалдар Қаржылық мониторинг агенттігіне берілді.

Өз кезегінде, тиісті тауар нарығында тауар айналымының жалпы жағдайына елеулі әсер етпейтін жосықсыз бәсекелестік фактілерін тергеп-тексеру бойынша Агенттіктің практикасы төмен деңгейде қалып отыр, бұл шамадан тыс реттеушілік әсерді алып тастаумен, тыйым салудың репрессивтік әлеуетінің төмендеуімен байланысты.

Сонымен қатар, жосықсыз бәсекелестік үшін әкімшілік жауапкершілікті алып тастау мәселесі қаралып жатыр. Оны жасау нәтижесінде зардап шеккен тұлғаларға азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен залал өтелетін болады.

Ірі кәсіпкерлікке баса назар аударудың негізгі нәтижесі өндіріп алынған әкімшілік айыппұлдар көлемінің 2,5 есеге жуық өсуі болды. Ел бюджетіне монополияға қарсы заңнаманы бұзғаны үшін 100%-ға жуық айыппұл түсті. Компаниялар 5,8 млрд теңгенің 5,4 млрд теңгесін (93,3%) төледі.

9-сурет - Өндіріп алынған әкімшілік айыппұлдардың көлемі.

Жалпы, 2023 жылы аяқталған тергеп-тексеру қорытындылары бойынша шешімдер қабылданды:

- 62 тергеп-тексеру бойынша (66%) әкімшілік іс қозғалды;

- 21 тергеп-тексеру (22,3%) (ескіру мерзімі өткеннен кейін – 1) тоқтатылды;

- 4 тергеп-тексеру бойынша (4,3%) нұсқамалар шығарылды.

- құқық қорғау органдарына 7 тергеп-тексеру бойынша материалдар берілді (7,4%).

Келісу комиссиясы тергеп-тексеру нәтижелері бойынша 36 қорытынды жобасын қарады, оның ішінде – 22-сі қолдау тапты, пысықтауға – 13-і жіберілді, 1-ін тоқтату ұсынылды.

Өткен жылы соттар монополияға қарсы заңнаманы бұзушылықтармен байланысты 180 істі қарады, шешімдер заңды күшіне енді.

Оның ішінде әкімшілік әділет шеңберінде – 84 іс (46,7%), әкімшілік іс жүргізу – 92 іс (51,1%), азаматтық сот ісін жүргізу – 4 (2,2%).

Бұл ретте, әкімшілік әділетпен байланысты істер бойынша монополияға қарсы органның пайдасына 47 іс (56,0%) қаралды, пайдасына емес - 10 (11,9%), 25 талап арыз (29,8%) ӘРПК тәртібімен қарауға жатпайды деп қайтарылды, 2 медиативтік шешім (2,4%) жасалды.

Әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс жүргізу шеңберінде 82 іс (89,1%) бойынша жаза қолданылды, құрамы болмағандықтан тоқтатылды - 10 іс (10,9%).

Сонымен қатар, қабылданып жатқан монополияға қарсы ден қою шараларының жеделдігі, атап айтқанда сот тәртібімен монополияға қарсы органның процестік әрекеттеріне шағымдану негізінде тергеп-тексеруді тоқтата тұрумен байланысты созу фактісі мәселесі ерекше назар аударуға лайық. Осыған байланысты, Жалпыұлттық жоспардың 66-тармағында осы мәселені шешу бойынша заңнамалық өзгерістер көзделген.

Жоғарғы Сот Агенттікпен бірлесіп монополияға қарсы реттеу саласындағы заңнаманың жекелеген мәселелерін талдауды дайындады.

Бұл жүйелік кемшіліктерді анықтауға және оларды жою үшін тергеп-тексеру рәсімін жүргізу үшін базалық тәсілдерді анықтауға мүмкіндік берді.

Өткен жылғы қызметтің қорытындылары қабылданатын шаралардың сапасын арттыруда, оның ішінде қоғамдық резонанс тудырған тергеп-тексерулер бойынша оң серпін бар екенін көрсетеді.

1.5. Экономикалық шоғырлануды реттеу

Экономикалық шоғырлану бойынша мемлекеттік қызметтің сапасы мен қолжетімділігін арттыру мақсатында Агенттік «Ұлттық ақпараттық технологиялар» АҚ-мен бірлесіп «Экономикалық шоғырлануға келісім беру туралы өтініштерді қарау» мемлекеттік қызметін цифрландыру бойынша жұмыс жүргізді, ол енді онлайн форматта ғана қолжетімді. Осылайша, мемлекеттік қызметті алу үшін көрсетілетін қызметті алушылар www.elicense.kz «Е-лицензиялау» мемлекеттік деректер базасы» ақпараттық жүйесі арқылы экономикалық шоғырлануға келісім беру туралы өтінішхатпен жүгінеді.

Айтылғанды ескере отырып, Агенттік қағазсыз құжат айналымын көздейтін «Экономикалық шоғырлануға келісім беру туралы өтінішхаттарды қарау» мемлекеттік қызмет көрсету қағидаларының жобасын әзірлеп, жұртшылықпен және барлық мүдделі мемлекеттік органдармен келісті.

Осы жұмыстың нәтижелері бойынша Агенттіктің 2023 жылғы 21 маусымдағы № 6 бұйрығы (Әділет министрлігінде 2023 жылғы 26 маусымда № 32898 болып тіркелген) қабылданды, ол экономикалық шоғырлануға өтінішхаттарды қағаз жеткізгіште беруді алып жоюуды регламенттейді.

Норма заңды күшіне енген сәттен (2023 жылғы 26 тамыз) бастап Экономикалық шоғырлануға келісім беру туралы өтінішхаттарды Агенттік www.elicense.kz «Е-лицензиялау» мемлекеттік деректер базасы» ақпараттық жүйесі арқылы ғана қабылдайды.

Сонымен қатар, 2022 жылы сенім білдірілген адамдар институтын заңнамалық деңгейде енгіздік. ЭЫДҰ көптеген елдердің монополияға қарсы органдары сенім білдірілген адамдарды мәмілелер бойынша шешімдерді орындауға тиімді жәрдемдесу және тәуелсіз мониторинг үшін тартатынын атап өтеді. Сенім білдірілген адам тәуелсіз болуға тиіс және монополияға қарсы орган бизнесті ірілендіру бойынша күрделі операциялар жүргізілген жағдайда да, сондай-ақ іс-әрекет сипатындағы шарттардың орындалуын қадағалау қажет болған жағдайда тағайындайды немесе мақұлдайды.

Осылайша, сенім білдірілген адам институты шет елдердің монополияға қарсы органдарының практикасында кең таралды, себебі ол бизнеспен бірлесіп оңтайлы шешімдерді әзірлей және монополияға қарсы органмен сындарлы өзара іс-қимылды жүзеге асыра отырып, монополияға қарсы органның шешімін орындауға кәсіби, сараптамалық тәсілді қамтамасыз етеді.

Осыған байланысты, экономикалық шоғырлану бойынша мәмілелер талаптарының сақталуына мониторинг пен бақылауды қамтамасыз ету мақсатында 2023 жылы Агенттік төрағасының 2023 жылғы 31 тамыздағы № 216-НҚ бұйрығымен экономиканың түрлі салаларының сарапшылары кірген сенім білдірілген адамдардың тізілімі бекітілді. Бұл бұйрық Агенттіктің сайтында орналастырылған.

Сонымен қатар, Агенттік алтыншы монополияға қарсы пакет бойынша заң жобасы шеңберінде нормативтік-әдістемелік базаны жетілдіру бойынша жұмысты жалғастырып жатыр, оның негізгі сәттерінің бірі экономикалық шоғырлануды реттеуді жетілдіру мәселесі болды.

Атап айтқанда, мемлекеттік активтерді иеліктен шығару бойынша экономикалық шоғырлануды реттеу тәсілдері қайта қаралады, монополияға қарсы органның келісімі, топішілік мәмілелерді қарау және т.б. талап етілетін шекті мәндер қайта қаралатын болады.

«Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне бәсекелестік мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң жобасында мынадай өзгерістер көзделеді:

- нарық субъектісінің дауыс беретін акцияларын (жарғылық капиталға қатысу үлестерін, пайларын) тұлға (тұлғалар тобы) сатып алған кезде келісу шегін төмендету;

- экономикалық шоғырланудың жаңа түрін енгізу, атап айтқанда радиожиіліктерді, жер қойнауын пайдалану құқықтарын, жер учаскелерін және басқа да мүліктік құқықтарды беруді қоса алғанда, мемлекеттің мүлікті беруі;

- заңды тұлғаларға қатысу және туыстық байланыстар қағидаты бойынша тұлғалар тобын қалыптастыруды қоспағанда, топішілік мәмілелерді келісуді енгізу;

- жекелеген салада немесе мемлекеттік басқару саласында басшылықты жүзеге асыратын мемлекеттік органның және Ұлттық қауіпсіздік комитетінің экономикалық шоғырлануға келісім берудің орындылығы туралы қорытындысын беру бөлігінде шетелдік тұлғаларға қойылатын талаптарды енгізу;

- талдау жүргізу қажет болған жағдайда келіп түскен хабарламаларды қарау мерзімін ұзарту (90 күн);

- егер ол монополияға қарсы органның келісімін алмай жасалса және сот монополияға қарсы органның талабы бойынша жарамсыз деп тануы мүмкін болса, экономикалық шоғырлану елеусіз деп есептелетін жаңа норманы енгізу.

Сонымен қатар, Агенттіктің 2023 – 2027 жылдарға арналған даму жоспарының 12-тармағында және Агенттіктің 2023 жылға арналған операциялық жоспарының 26-тармағында электрондық түрде берілген экономикалық шоғырлануға келісім беру туралы өтінішхаттардың үлесін 100%-ға дейін ұлғайту жөніндегі іс-шаралар көзделген.

2023 жылы жоғарыда көрсетілген Жоспарлармен бұл көрсеткіш берілген өтініштердің жалпы санының 50%-ы деңгейінде бекітілді.

Жыл басынан бері 91 өтінішхат келіп түсті, оның ішінде қағаз нысанда – 45, электронды нысанда – 46. Демек, электронды түрде түскен өтініштердің үлесі бүгінде 50,5%-ды құрайды.

10-сурет – Экономикалық шоғырлануға арналған мәмілелер саны.

Сонымен қатар, экономикалық шоғырлануды бақылау шеңберінде айтарлықтай жұмыс жүргізілді.

Кодекстің 208-бабы 5-тармағының 3) тармақшасына сәйкес монополияға қарсы орган өз бастамасы не мүдделі тұлғаның өтініші бойынша экономикалық шоғырлануға қатысушылар монополияға қарсы органның шешіміне орай туындаған талаптар мен міндеттемелерді орындамаған жағдайларда, экономикалық шоғырлануға келісім беру немесе тыйым салу туралы шешімін қайта қарайды.

«Қазақстандық көлік технологиялары» ЖШС-ның өтініші бойынша «LocoTransKz» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің өтінішхаты бойынша экономикалық шоғырлануға келісім беру туралы» Қазақстан Республикасы Агенттік төрағасының 2022 жылғы 28 маусымдағы № 183-НҚ және № 184-НҚ бұйрықтары қайта қаралды.

Осыған байланысты, Кодекстің 208-бабы 6-тармағының 2) тармақшасына сәйкес жоғарыда көрсетілген бұйрықтарға мынадай редакцияда өзгерістер енгізілді: «5 жыл ішінде таза кіріс пен амортизациялық аударымдарды сатып алынатын компаниялардың негізгі қорларына жіберу жолымен (жоғарыда көрсетілген талаптарды сақтау туралы жыл сайын хабардар ете отырып), 2022 жылмен салыстырғанда негізгі құралдардың тозу коэффициентінің өсуіне жол бермеу».

Бұдан басқа, экономикалық шоғырлануға қаралған өтінішхаттар бойынша кейстердің бірі «Magnum Cash & Carry» ЖШС «Таткрафт-Ритейл» ЖШС жарғылық капиталына қатысу үлесінің 99%-ы сатып алу бойынша кейс болды.

«Magnum Cash & Carry» ЖШС-ның сауда желілері мен ірі сауда объектілері арқылы азық-түлік тауарларын бөлшек саудада өткізудің тауар шекараларында үстем үлесін есептеу кезінде 34,3 млрд теңгені құрады. Мәміле нәтижесінде «Таткрафт-Ритейл» ЖШС сатып алғаннан кейін «Magnum Cash & Carry» ЖШС-ның үлесі Петропавл қаласының шекарасында 72,6%, осы шекарадағы басқа сауда желілері мен супермаркеттердің үлесі 27,5% болды.

Жоғарыда айтылғанның негізінде, сауда желілері мен ірі сауда объектілері көрсеткен ұйымдасқан саудада ең үлкен көлем бар екенін ескере отырып, мынадай шарттармен келісім берілді:

1) бәсекелестікті қорғау саласындағы заңнаманы бұзушылықтың алдын алу бойынша шаралар жүйесін (сыртқы және ішкі монополияға қарсы комплаенс) әзірлеу және оны мәміле жасалған сәттен бастап екі ай мерзімде Кодекстің 195-1-бабында көзделген тәртіппен монополияға қарсы органның атына енгізу;

2) өз жеткізушілеріне «Magnum Cash&Carry» ЖШС көрсететін қызметтер санын азайту;

3) азық-түлік тауарларына бөлшек сауда бағасының негізсіз өсуіне жол бермеу;

4) контрагентті іріктеу және жеткізушілерге қызметтер көрсету кезінде шарт жасасу кезеңінде тең және кемсітпейтін жағдайларды қамтамасыз ету.

Тағы бір жарқын мысал «ТСЗ» ЖШС-ның жарғылық капиталына 100% қатысу үлесін сатып алуды қамтитын экономикалық шоғырлануды жасауға «Агротрейд Восток» ЖШС бола алады.

Бұрын БАҚ-та «Доминант» компаниялар тобы «Тараз қант зауыты» ЖШС-дағы қатысу үлесін сатып алғаны туралы ақпарат пайда болды.

Кодекстің 201-бабының 8-тармағына сәйкес осы баптың 1-тармағының 1), 2) және 3) тармақшаларында көзделген мәмілелер жүзеге асырылған жағдайда монополияға қарсы органның алдын ала келісімі талап етіледі.

Осыған байланысты, Агенттік жасалған мәміле туралы мән-жайларды нақтылау бойынша жұмыс жүргізді. Нәтижелері бойынша «ТСЗ» ЖШС-дағы 100% қатысу үлесін сатып алу бойынша «Агротрэйд Восток» ЖШС-ның мәмілесі монополияға қарсы органның алдын ала келісімін алуды талап ететіні анықталды.

Осыған байланысты, Агенттік Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің (бұдан әрі - ӘҚБтК) талаптарына сәйкес «Агротрэйд Восток» ЖШС-ны әкімшілік жауапкершілікке тартты.

Бұдан басқа, 2023 жылғы 17 қазанда Агенттік «Агротрэйд Восток» ЖШС-ның С.К. Дусимбаевтан «ТСЗ» ЖШС-ның жарғылық капиталына 100% қатысу үлесін сатып алуын қамтитын экономикалық шоғырлануға өтінішхатпен монополияға қарсы органға жүгіну туралы талаптармен нұсқама шығарды.

Жоғарыда көрсетілген нұсқаманы орындау үшін «Агротрейд Восток» ЖШС-дан 2023 жылғы 24 қарашада экономикалық шоғырлануға өтінішхат түсті.

Қазіргі кезде тауарлардың өзара алмасымдылығына байланысты тиісті тауар нарығындағы бәсекелестіктің жай-күйіне талдау жүргізіліп жатыр.

Бұдан басқа, ӘҚБтК-нің 161-бабының 1-тармағына сәйкес егер монополияға қарсы орган келісімінің болуы қажет болған жағдайда, нарық субъектiлерiнің мұндай келісімді алмастан экономикалық шоғырлануы, экономикалық шоғырлануға қатысушы нарық субъектiлерiнiң экономикалық шоғырлануға келісім беру туралы шешiмге негiз болған талаптар мен мiндеттемелердi орындамауы жеке тұлғаларға – сексен, шағын кәсiпкерлiк субъектiлерiне немесе коммерциялық емес ұйымдарға – екі жүз, орта кәсiпкерлiк субъектiлерiне – үш жүз жиырма, ірі кәсiпкерлiк субъектiлерiне бір мың алты жүз айлық есептiк көрсеткiш мөлшерiнде айыппұл салуға әкеп соғады.

2023 жылы келіп түскен өтінішхаттарды қарау барысында 7 мәміле монополияға қарсы органның келісімінсіз жасалғаны анықталды. Осыған байланысты, аталған нарық субъектілері әкімшілік жауапкершілікке тартылды. Айыппұлдардың жалпы сомасы 5,9 млн теңгені құрайды.

Сонымен қатар, ағымдағы жылғы 6 сәуірде Ұлттық экономика министрлігі реттеуші актілерді талдауды қайта қарау бойынша жұмыс шеңберінде әзірлеген «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне бизнес жүргізу мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заң қабылданды, ол мыналарды көздейді:

- алдын ала келісуді талап ететін мәмілелер санын қысқарту;

- кейбір активтермен (жер учаскелері, ғимараттар, құрылыстар, үй-жайлар/үй-жайлардың бөліктері, өнеркәсіптік мақсатта емес аяқталмаған құрылыс объектілері) мәмілелерді реттеуден шығару;

- мәміле нысанасын құрайтын мүліктің баланстық құнының шекті мәнін (20% дейін) арттыру;

- берілетін құжаттардың санын және оларды қарау мерзімдерін оңтайландыру.

Жоғарыда айтылғанды ескере отырып, Агенттік экономикалық шоғырлану шеңберіндегі қатынастарды реттейтін барлық заңға тәуелді актілерді сәйкестендіретін болады.

Жалпы, 2023 жылы монополияға қарсы органға «Экономикалық шоғырлануға келісім беру туралы өтінішхаттарды қарау» мемлекеттік қызметін көрсету үшін 91 рет жүгінген, оның 61-і бойынша келісім берілді, 4 мәміле кері қайтарып алуға байланысты тоқтатылды, талдауда 7 мәміле, 2024 жылға өткен 3 мәміле бар:

- 1 тоқсанда: 1 келісім берілді;

- 2 тоқсанда: 16 келісім берілді, 2 келісім тоқтатылды;

- 3 тоқсанда: 23 келісім берілді;

- 4 тоқсанда: 21 келісім берілді, 2 келісім тоқтатылды.

1.6. Тауар биржаларын бақылау

Агенттік өзіне жүктелген өкілеттіктер мен функциялар шеңберінде тауар биржалары саласындағы қызметті лицензиялауды және тауар биржалары туралы және қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыруға (жылыстатуға) және терроризмді қаржыландыруға қарсы іс-қимыл туралы заңнаманың сақталуына мемлекеттік бақылауды іске асырады.

2023 жылы:

- 2 тауар биржасы олардың қызметінің заңнама талаптарына сәйкес келмеу фактілері бойынша соттардың шешімдерімен таратылды («Қазақстандық Электрондық Сауда Жүйесі» тауар биржасы» АҚ, «Ауыл шаруашылығы өндірушілері, жер қойнауын пайдаланушылар және мемлекеттік мекемелер» тауар биржасы» АҚ;

- 2 тауар биржасы тауар биржаларында меншік құқығына лицензияларды өз еркімен қайтарып алды («Халық» тауар биржасы» АҚ және «Еуразиялық Тауар Биржасы» АҚ), оларға қатысты сондай-ақ мәжбүрлеп тарату туралы сот актілері шығарылды;

- 4 тауар биржасы атауы мен орналасқан жерінің өзгеруіне байланысты лицензияны қайта ресімдеуді іске асырды («Тауар биржасы «Almaty Commodity Exchange» АҚ, «Тауар биржасы «Modern Trading Solutions» АҚ, «Алан» тауар биржасы» АҚ және «Акцепт» тауарлық биржасы» АҚ).

Бақылау субъектілеріне (объектілеріне) бармай профилактикалық бақылау шеңберінде Агенттік есепті кезеңде тауар биржаларына заң бұзушылықтарды жою туралы 10 ұсыным жіберді, оның 8-і («Тауар биржасы «Almaty Commodity Exchange» АҚ, «Тауар биржасы «Modern Trading Solutions» АҚ, «Еуразиялық Тауар биржасы» АҚ, «Акцепт» тауарлық биржасы» АҚ, «Қазақстан» тауар биржасы» АҚ, «Эстау» тауар биржасы» АҚ) толық орындалды, 2 ұсыным («Эстау» тауар биржасы» АҚ, «Тауар биржасы «Modern Trading Solutions» АҚ) орындалған жоқ, Қазақстан Республикасы Кодексінің 144-2-бабының 4-тармағына сәйкес тауар биржалары 2024 жылдың бірінші жартыжылдығына Қазақстан Республикасының тауар биржалары туралы заңнамасының сақталуына бақылау субъектілеріне (объектілеріне) бара отырып, профилактикалық бақылау жүргізудің жартыжылдық тізіміне енгізілді.

Бұдан басқа, 2 тауар биржасы («Almaty Commodity Exchange» тауар биржасы» АҚ, «Modern Trading Solutions» тауар биржасы» АҚ) ӘҚБтК-нің 464-бабының 2-бөлігі бойынша лицензиялау нормаларын бұзу фактілері бойынша әкімшілік жауапкершілікке тартылды, айыппұлдардың жалпы сомасы 559 410 теңгені құрады.

Агенттік материалдарының негізінде 1 тауар биржасы Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігінің қаулысымен тауар биржасы қызметкерінің биржалық мәмілелерге қатысу фактісі бойынша ӘҚБтК-нің 268-бабының 1-бөлігі бойынша 258 750 теңге сомасына айыппұл салумен әкімшілік жауапкершілікке тартылды.

Жоғарыда көрсетілген айыппұл сомалары толық төленді.

Бұрын Агенттіктің 2022 жылғы жекелеген тауар нарықтарындағы бәсекелестіктің жай-күйі және монополистік қызметті шектеу бойынша қабылданып жатқан шаралар туралы жылдық есебінде Агенттік өз қызметін жүзеге асыру шеңберінде анықтаған биржалық саудадағы бірқатар жүйелік мәселелер көрсетілген болатын, олардың шешімін Агенттік тауар биржалары туралы қолданыстағы заңнамаға тиісті өзгерістер енгізуден тапты.

2023 жылғы 1 қыркүйектегі Қазақстан халқына Жолдауында тауар биржаларының жұмыс істеуі үшін қолайлы жағдайлар жасау мақсатында бәсекелестікті жоятын, импорттың және өнімсіз делдалдықтың пайдасы үшін сатып алу рәсімдерін айналып өту мүмкіндігіне жол бермеуге, сондай-ақ сауда-саттыққа қатысты озық тәсілдердің еліміздің өнім өндірушілеріне толық қолжетімді болуын қамтамасыз етуге бағытталған реттеушілік талаптарды қатаңдату жөнінде шаралар қабылдау тапсырылды.

Мемлекет басшысының аталған тапсырмасын іске асыру үшін Агенттік сауда қызметін реттеу саласындағы уәкілетті органның атына Қазақстан Республикасы Парламентінің депутаттары бастамашылық жасаған «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне биржалық сауда мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Заңының жобасына тиісті ұсыныстар жіберді.

Бүгінгі күні Агенттік енгізген ұсыныстардың 90%-ы, оның ішінде мынадай бөлікте түзетулер аталған заң жобасының негізіне алынды:

- тауар биржаларын микро және шағын кәсіпкерлік субъектілері санатынан шығару;

- стандартталмаған тауарлар бойынша сатып алуды тауарлардың, жұмыстар мен көрсетілетін қызметтердің тізілімімен үйлестірілген мамандандырылған электрондық сауда алаңдарына ауыстыру;

- тауар биржаларының қаржылық тұрақтылығын қатаңдату;

- брокерлер мен клирингтік орталықтарды қаржы мониторингі субъектілері санатына қосу;

- биржалар арқылы мемлекеттік сатып алуды айналып өту мүмкіндігін болдырмау;

- тауар биржаларына, брокерлерге және клирингтік орталықтарға қатысты мемлекеттік бақылауды күшейту;

- Үкіметке Әлеуметтік маңызы бар биржалық тауарлармен сауданы жүзеге асыратын тауар биржаларының тізбесін айқындау бойынша құзырет беру;

- сауда-саттық қорытындысын шығарғаннан кейін қатысушылар мен мәмілелер бойынша барлық ақпаратты жариялауға қатысты бөлікте коммерциялық құпияны ашу және т.б.

Агенттіктің бағалауы бойынша аталған шараларды іске асыру салауатты бәсекелес орта құруға және импортты алмастыру процестерін дамытуға және өңірлік кәсіпкерлікті дамытуға ықпал етуге мүмкіндік береді.

Жалпыұлттық жоспарға сәйкес 64-тармақты орындау мерзімі 2024 жылғы мамыр.

Өз кезегінде, есепті кезеңде Агенттіктің бастамасы бойынша тауар биржаларының электрондық сауда жүйесіне қойылатын талаптар күшейтілді (Премьер-Министр орынбасары – Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрінің 2023 жылғы 31 мамырдағы № 193-НҚ бұйрығымен Ұлттық экономика министрлігінің 2015 жылғы 26 ақпандағы № 141 бұйрығымен бекітілген Тауар биржаларының электрондық сауда жүйесіне қойылатын міндетті талаптарға тиісті өзгерістер мен толықтырулар енгізілді), атап айтқанда, деректердің өтуін болдырмау жүйесін, есептік жазбалар мен парольдерді басқару, және ақпаратты кемінде үш жыл сақтау жөніндегі функцияларды және клирингтік ұйым клирингтік қызмет көрсетуді жүзеге асыратын ақпаратты автоматтандырылған жинау, өңдеу және сақтау жөніндегі міндеттерді көздейтін талаптар белгіленді.

Сонымен қатар, Агенттіктің материалдары бойынша Ұлттық экономика министрлігінің 2016 жылғы 5 наурыздағы № 128 бұйрығымен бекітілген Қазақстан Республикасының тауар биржалары туралы заңнамасының сақталуының тәуекел дәрежесін бағалау өлшемшарттары және тексеру парағына, оның ішінде адамның қатысуынсыз мемлекеттік бақылау жүйесін автоматтандыруды ескеретін тиісті өзгерістер мен толықтырулар (Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің орынбасары - Cауда және интеграция министрінің 2023 жылғы 4 мамырдағы № 156-НҚ және Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрінің м.а. 2023 жылғы 4 мамырдағы № 59 бірлескен бұйрығымен) енгізілді.

«Қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыруға (жылыстатуға) және терроризмді қаржыландыруға қарсы іс-қимыл туралы» Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес тауар биржалары қаржы мониторингі субъектілеріне жатқызылған.

Есепті кезеңде Агенттік 2023 – 2024 жылдарға арналған КЖ/ТҚ саласындағы тәуекелдерді азайту және жұмыс тиімділігін арттыру жөніндегі іс-шаралар жоспарын орындау шеңберінде тауар биржалары үшін КЖҚ/ТҚ туралы заң талаптарын сақтау бойынша бірқатар түсіндіру іс-шаралары, Ведомствоаралық кеңес пен КЖҚ/ТҚ мәселелері бойынша комплаенс-кеңес алаңдарын пайдалана отырып, тауар биржаларының жұмысын жетілдіру және сапасын арттыру бойынша ұсынымдар әзірлеу, барлық жұмыс істеп тұрған тауар биржаларын «Қаржылық мониторинг агенттігінің жылыстатуға қарсы жүйесі» электрондық базасында тіркеу және есепке қою жүргізілді.

2023 жылғы маусымда Қазақстан Республикасы 2021 жылдан бастап Кірістерді заңдастыруға және терроризмді қаржыландыруға қарсы іс-қимыл жөніндегі Еуразиялық топ (ЕАТ) жүргізетін өзара бағалау рәсімін сәтті аяқтады және стандартты мониторингке қойылды (бұл Еуразиялық өңір елдері арасында ең үздік нәтиже, жалпы, мұндай бағалауды 200-ден астам мемлекет кіретін FATF жаһандық желісінің 15 елі ғана алды).

Бұл елде кірістерді заңдастыруға және терроризмді қаржыландыруға қарсы іс-қимылдың тұрақты және тиімді «жылыстатуға қарсы» жүйесі қалыптасқанын, ал кірістерді жылыстатуға және терроризмді қаржыландыруға қарсы іс-қимыл саласындағы заңнама негізінен халықаралық стандарттарға сәйкес келетіндігін көрсетеді.

Атап айтқанда, отандық «жылыстатуға қарсы» жүйенің оң тұстары ведомствоаралық және халықаралық ынтымақтастықтың едәуір деңгейі болды.

Қазіргі кезде Агенттік қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыру (жылыстату) және тауар биржаларының қызметі саласындағы терроризмді қаржыландыру тәуекелдеріне секторлық бағалау жүргізіп жатыр.

Аталған талдау қорытындылары бойынша тауар биржалары секторында кірістерді заңдастыру (жылыстату) және терроризмді қаржыландыру мүмкіндігінің бар тәуекелдері анықталып, оларды барынша азайту үшін шаралар қабылданатын болады.

1.7. Халықаралық ынтымақтастық

Агенттік халықаралық интеграциялық бірлестіктердің жұмыс істеуі шеңберінде де, екіжақты негізде де шетелдік монополияға қарсы ведомстволармен халықаралық ынтымақтастықты нығайтуға бағытталған жұмыс жүргізеді.

ЭЫДҰ-мен өзара іс-қимыл

2022-2025 жылдарға арналған іс-қимыл жоспарының (Action Plan) 9-тармағын (ЭЫДҰ-ның «Қазақстандағы бәсекелестік құқық және саясат» екінші сараптамалық шолуын жүргізу) орындау мақсатында Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі «Қазақстандағы бәсекелестік құқық және саясат» ЭЫДҰ-ның екінші сараптамалық шолуы» жобасын іске асыру туралы Қазақстан Республикасының Үкіметі мен Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы арасындағы келісімге қол қою туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылғы 7 қарашадағы №988 қаулысына (бұдан әрі – Келісім, Шолу) қол қойды.

2023 жылғы 8 желтоқсанда Төраға бастаған Агенттік делегациясының Париж қаласына жұмыс сапары барысында ЭЫДҰ алаңында Агенттік пен ЭЫДҰ арасында келісімге қол қою рәсімі өтті.

ЭЫДҰ-ның жоғарыда аталған іс-шаралары барысында Агенттік төрағасы «Картельдер туралы істердегі экономикалық дәлелдер», «Монополияға қарсы реттеудің нарықтан тыс тиімділігі» және т.б. тақырыптар бойынша дөңгелек үстелдер мен сессиялық отырыстарда спикер ретінде сөз сөйледі.

Сондай-ақ ЭЫДҰ сайтында «Бәсекелестік және инновация - құқық қолдану істеріндегі инновациялардың рөлі», «Монополияға қарсы органдардың оңтайлы құрылымы, ұйымдастыру және өкілеттіктері», «Монополияға қарсы реттеудің нарықтан тыс тиімділігі мәселелері», «Картель туралы істерде экономикалық дәлелдемелерді пайдалану» және «Жазаны жеңілдету бағдарламаларына баламалар» тақырыптары бойынша Агенттіктің contributions жарияланды.

Келесі. Экономикалық талдауды неғұрлым сапалы қолдануды қоса алғанда, Агенттік жұмысының ашықтығы мен тиімділігін арттыру мақсатында бас экономист офисі (chief economist) құрылды.

Агенттік Еуропалық комиссияның (ЕО) бәсекелестік мәселелері бойынша бас экономисінің мандаты мен негізгі функцияларын зерделеді, Федералдық сауда комиссиясының (АҚШ) ұқсас тәжірибесі мен практикасымен салыстыру жүргізді.

Шетелдік юрисдикцияларда бас экономистер (және олардың командалары) бәсекелестік заңнаманы қолдану кезінде экономика мен эконометриканың әдіснамалық мәселелері бойынша басшылықты жүзеге асырады, экономикалық тұрғыдан ең күрделі монополияға қарсы істер бойынша сот процестеріне қатысады, істерді бағалауға қатысады және өз қорытындысын ведомство басшысына балама пікір ретінде ұсынады.

Зерделенген материалдың негізінде Агенттік Бас экономист институтын практикада Төраға хатшылығының (Департамент) директорына тиісті функцияларды жүктеу жолымен іске асырды, оған Төрағаның кеңесшілері, оның ішінде режим және экономикалық тәуекелдер бойынша, сондай-ақ басқа да қызметкерлер бағынады.

Хатшылық директорының функцияларына Агенттіктің құзыретіне кіретін мәселелер бойынша тәуелсіз экономикалық баға беру, сондай-ақ күрделі экономикалық мәселелермен және сандық талдаумен байланысты бәсекелестік бойынша жекелеген істерді қарауға қатысу, сот істері бойынша консультациялық көмек көрсету жатады.

Енгізілген бас экономист институты бүгінгі күні Агенттіктің салалық құрылымдық бөлімшелерімен белсенді өзара іс-қимыл жасайды және ведомстволық бағынысты ұйым «Бәсекелестіктің дамуын талдамалық зерттеу орталығы» РММ-ның жұмысын үйлестіреді, оның шеңберінде бәсекелестікті дамыту және Агенттіктің функционалдық өкілеттіктерін нығайту бойынша бірқатар маңызды бастамалар әзірленіп, іске асырылып жатыр.

Бас экономистің тікелей қатысуымен талдау жүргізу әдістемесі жетілдірілді, қабылданатын нормативтік құқықтық актілердің бәсекелестікке әсерін бағалау құралы енгізілді, бірқатар заңнамалық түзетулер мен Агенттік қызметін цифрландыруға бастамашылық жасалды.

Мәселен, 2022 жылдан бастап Агенттік реттеушілік әсерді талдау кезінде жаңа реттеуші құралдардың және бәсекелестік ортаға (БӘБ) қойылатын талаптардың әсерін бағалауды жүргізеді.

Агенттікке осы күнге дейін қарау және келісу үшін жобалар келіп түсуде.

БӘБ тиімділігін көрсету кейстерінің бірі Агенттік қараған Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі бұйрығының жылу оқшаулағыш материалдардың кейбір түрлерін әкелуді реттеуге қатысты жобасы болып табылады. Үшінші елдерден көбіктенген синтетикалық резеңкеден алты ай мерзімге Қазақстан Республикасының аумағына жылу оқшаулағыш материалдың белгілі бір түрлерін әкелуге тыйым салу ұсынылды.

БӘБ шеңберінде үшінші елдерден Қазақстанға өзара алмастырылатын тауарлардың импорты талданатын кезеңде 8%-дан аспайтыны анықталды.

Үшінші елдерден импорттың шамалы үлесін ескере отырып, мұндай тыйымның енгізілуі айтарлықтай әсер етпес еді және әлеуетті жеткізушілер мен тұтынушылар шеңберін негізсіз шектейтін еді.

Сонымен қатар, ұсынылған шараның уақытша сипатын ескере отырып, Агенттік ұлттық режимнен алып тастауды (ұзартуды) және өнеркәсіптік саясат туралы заңнама шеңберінде қосымша қолдау шараларын белгілеуді қамтитын балама нұсқаны ұсынды.

Жоғарыда айтылғандарды ескере отырып, Агенттік бәсекелестікке әсер етуді бағалау қорытындысы бойынша үшінші елдерден көбіктендірілген синтетикалық каучук әкелуге тыйым салудан бас тартты.

Бұдан басқа, 2023 жылы тауар нарықтарының жай-күйін эконометриялық талдау моделін және оның ішінде нарықтардың бәсекелестік жағдайына әсер ететін факторларды айқындауға мүмкіндік беретін тауар нарықтары құрылымының өзгеру серпінн әзірлеу бойынша жұмыс басталды.

ЕАЭО және ТМД-мен ынтымақтастық шеңберіндегі өзара іс-қимыл

Агенттік 2023 жылғы 16 ақпанда және 3 қарашада ЕАЭО елдеріне мүше мемлекеттердің монополияға қарсы органдарының басшыларымен және бәсекелестік және монополияға қарсы реттеу жөніндегі Алқа мүшесімен (Министр) бірлесіп Еуразиялық экономикалық комиссияның (бұдан әрі – ЕЭК) («5+1» форматында) кеңестеріне қатысты. Осы алаңда тараптар ЕАЭО-ға мүше мемлекеттерде цифрлық алаңдар құру, ЕАЭО құқығын жетілдіру, халықаралық ынтымақтастық мәселелерін және т.б. талқылады.

2023 жылы Агенттік ТМД-ға мүше мемлекеттердің Монополияға қарсы саясат жөніндегі мемлекетаралық кеңесінің (бұдан әрі – МСМК) және ТМД-ға мүше мемлекеттердің монополияға қарсы заңнамасын бұзушылықтарды бірлескен тергеу жөніндегі штабтың екі отырысына қатысты.

Тараптар ТМД елдеріндегі елеулі оқиғаларды, ТМД монополияға қарсы органдары қызметінің әдіснамалық негіздерін жетілдіру мәселелерін талқылады, ТМД елдерінің цифрлық нарықтарына қатысушылардың өзара іс-қимылының модельдік қағидаттары мен стандарттарын бекітті.

Сонымен қатар, МСМК отырыстары барысында «ТМД-ға қатысушы мемлекеттердегі заңнамадағы және құқық қолдану практикасындағы жосықсыз бәсекелестік институты» және «ТМД-ға қатысушы мемлекеттердегі зияткерлік меншік объектілеріне монополияға қарсы заңнаманы қолдану» баяндамалары бекітілді.

Штаб қызметі шеңберінде ТМД-ға қатысушы мемлекеттердің монополияға қарсы заңнаманы бұзушылықтардың алдын алу бағыты бойынша зерттеу жүргізу қажеттілігі талқыланды.

МСМК және Штаб шеңберінде жұмыс істеу бәсекелестік заңнаманы үйлестіру бойынша жалпы тәсілдерді әзірлеуге, құқық қолдану практикасын жетілдіруге, монополияға қарсы бұзушылықтардың жолын кесу бойынша тәжірибе алмасуды жүзеге асыруға мүмкіндік береді.

Агенттік Еуразиялық экономикалық одаққа мүше мемлекеттер мен Еуразиялық экономикалық комиссия арасында электрондық құжат айналымын қамтамасыз ету бойынша ЕАЭО жалпы процестері шеңберінде ЕАЭО-ны цифрландыру бойынша жұмыс жүргізеді (62 және 55 Жалпы процестер).

Осы бағыттағы жұмыс трансшекаралық нарықтардағы бәсекелестіктің жалпы қағидаларының және бәсекелестік (монополияға қарсы) заңнаманың сақталуын бақылауды жүзеге асыру кезінде Еуразиялық экономикалық комиссия мен ЕАЭО-ға мүше мемлекеттердің монополияға қарсы органдары арасында, сондай-ақ мемлекеттік бағалық реттеуді енгізу және оны енгізу, мемлекеттік бағалық реттеуді қолдану мерзімін ұзарту туралы шешімге дау айту кезінде құпия ақпараты жоқ құжаттармен алмасу рәсімдерін оңайлатуға мүмкіндік береді.

1.8. Операциялық шараларды іске асыру

Бәсекелестік саясатты тиімді іске асыру тұрғысынан монополияға қарсы орган жұмысының жалпы сапасы тәуелді болып табылатын бірқатар операциялық шараларды іске асыру маңызды.

Бұл тұрғыда Агенттіктің негізгі қызметі мемлекеттік органдардан, ұйымдардан және кәсіпкерлік субъектілерінен ақпаратты жинауға, өңдеуге, нәтижесінде алынған мәліметтер негізінде тауар нарықтарындағы бәсекелестіктің жай-күйі туралы талдамалық және зерттеу жұмыстарын жүргізуге негізделгенін ерекше атап өткен жөн.

Осыны ескере отырып, Агенттік операциялық шараларды жетілдіру бойынша кешенді жұмыс жүргізіп жатыр.

Бірінші. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылғы 2 қарашадағы № 960 қаулысымен Агенттіктің ведомстволық бағынысты ұйымы «Бәсекелестіктің дамуын талдамалық зерттеу орталығы» РММ құрылды.

Бұл Орталықтың басты миссиясы Агенттіктің талдамалық базасын нығайту, бәсекелестікті дамыту саласындағы саясатты одан әрі іске асыру кезінде Агенттікті әдіснамалық және стратегиялық сүйемелдеу болып табылады.

Екінші. Жетекші халықаралық рактиканы ескере отырып, Агенттік қызметін цифрландырудың жаңа тәсілдерін әзірлеу маңызды бағыт болып табылады.

Айталық, монополияға қарсы органның негізгі міндеттерінің бірі бәсекелестікті қорғау саласындағы заңнаманы бұзушылықтардың алдын алу, анықтау және тергеп-тексеру, жолын кесу болып табылады. Бұл ретте, Агенттіктің қойылған міндетті іске асырудағы негізгі құралы бұзушылықтың жасалғанын растайтын немесе жоққа шығаратын қажетті ақпарат пен дәлелдемелік базаны жинау болып табылады.

Практикада ескі схема бойынша жүргізілген талдауларда ақпарат алудың ұзақ рәсімімен (нарыққа қатысушыларға, уәкілетті ведомстволарға және т.б. көптеген сұрау салулар жіберу және өңдеу), қорытындылар қалыптастыру және нәтижесінде мұндай әрекеттердің әсері өзектілігін жоғалтқан кезде шешім қабылдаумен (жекелеген кейстер 2-3 жылға созылады) байланысты бірқатар кемшіліктер бар. Бүгінгі күні монополияға қарсы орган тауар нарықтарының мониторингі мен талдау процестерін автоматтандыруға баса назар аудара отырып, өз қызметін реинжинирингтеуге бағдарланады.

Агенттікте Цифрлық трансформациялау офисі іске қосылды, Цифрлық трансформациялаудың жол картасы бекітілді, мемлекеттік қызметтер электрондық форматқа ауыстырылды.

Цифрлық трансформациялау жөніндегі жол картасында ішкі бизнес-процестерді, мемлекеттік қызметтерді оңтайландырудан, автоматтандыру мен реинжинирингтеуден бастап Ақпараттық-талдамалық жүйені және 7 құрамдауышы бар Ақпараттық жүйе – БҚДА дерекқорын құруға дейін Агенттіктің қызметін цифрландыру бойынша кешенді жұмыс, сондай-ақ Smart Data Ukimet арқылы мемлекеттік органдардың дерекқорларымен және ақпараттық жүйелерімен интеграциялау көзделеді.

Қазірдің өзінде Smart Data Ukimet базасында демо режимде бәсекелестіктің жай-күйіне талдау жүргізу үшін «Ақпараттық-талдамалық жүйе» іске қосылды, ол арқылы Агенттік «деректер көлінен» (мемлекеттік органдардың 80-нен астам дерекқоры) қажетті ақпаратты алатын болады.

Ұлттық статистика бюросымен бірлесіп жалпы ахуалды құрылымдау, талдау, бағалау және ықтимал проблемаларды анықтау үшін «Бәсекелестік жай-күйінің талдамалық картасы» (Dashboard) іске асырылды. «Атамекен» ҰКП-мен бірлесіп «Бірыңғай сатып алу терезесі» платформасында «Өрмек» іздеу жүйесі енгізілді, ол сөз байласу белгілерін анықтау үшін сауда-саттыққа қатысушылар арасындағы іс-әрекеттер мен байланысты талдайды.

Талдау, тергеп-тексеру, хабарламалар, нұсқамалар, экономикалық шоғырлану және тәуекелдерді басқару жүйесі, сондай-ақ Агенттіктің электрондық дерекқоры (архив) бойынша барлық рәсімдер мен процестерді цифрландыруды көздейтін «Ақпараттық жүйе – БҚДА дерекқорын» құру бойынша жұмыс басталды.

Сонымен қатар, салықтық, коммерциялық және заңмен қорғалатын өзге де құпияны құрайтын мемлекеттік органдардың ақпаратына қол жеткізуді ұсыну бөлігінде заңнамалық өзгерістер пысықталып жатыр.

Бәсекелестіктің жай-күйіне талдау жүргізу үшін Ақпараттық-талдамалық жүйе (бұдан әрі – АТЖ) бойынша жұмыс жалғастырылады, оның ішінде:

- тест режимінде әзірленген және іске қосылған АТЖ-ның жекелеген функционалдарын пысықтау;

- АТЖ-ны Қаржымині МКК-нің деректерімен толтыру, сондай-ақ Қаржымині МКК 4 дерекқорынан деректерді онлайн режимде алу үшін тікелей интеграцияны іске асыру;

- «One click» қағидаты бойынша гипотетикалық монополист тестін өткізу шеңберінде бизнес субъектілеріне (push-хабарламамен) сауалнамалар жіберу жөніндегі функционалды пысықтау.

2-тарау. Жекелеген тауар нарықтарындағы бәсекелестіктің жай-күйін талдау

Кодекске[13] сәйкес монополияға қарсы органға тауар нарықтарындағы бәсекелестіктің жай-күйін талдауды жүзеге асыру құзыреті берілген. Тауар нарықтарындағы бәсекелестіктің жай-күйін талдау үстем немесе монополиялық жағдайға ие нарық субъектілерін анықтау, бәсекелестікті қорғауға және дамытуға, монополистік қызметтің алдын алуға, шектеуге және жолын кесуге бағытталған шаралар кешенін әзірлеу мәселелері бойынша тиісті шешімдер қабылдауды алдын ала айқындайтын бәсекелестік саясатты іске асырудың негізгі құралы болып табылады.

Жалпы 2023 жылы 40-қа жуық тауар нарығына талдау жүргізілді. Бұл ретте, көп жағдайда бұл жедел шаралар ретінде жүргізілген тауар нарықтарын жоспардан тыс талдаулар, ол оның ішінде Инфляцияға қарсы ден қою шараларының кешенінде көзделген тапсырмаларды, іс-шараларды, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің, Үкіметінің тапсырмаларын іске асыруға негізделген. Бұдан басқа, жеке және заңды тұлғалардан келіп түскен жолданымдар негізінде тауар нарықтарына жоспардан тыс талдаулар жүргізілді.

Сонымен қатар, 2023 жылы Агенттік жоспарлы режимде 16 ғана тауар нарығын талдағанын атап өткен жөн:

Мұнай өткізу нарығы;
Тауарлық газды бөлшек саудада өткізу нарығы;
Коммуналдық-тұрмыстық көмірді бөлшек саудада өткізу нарықтары;
Электр энергиясын бөлшек саудада өткізу нарығы;
Байланыс қызметтері нарығы;
Қосылу және трафикті өткізу қызметтері нарығы;
Астық таситын вагондармен жұмыс істеу нарығы;
Темірбетон конструкцияларына арналған арматуралық прокат нарығы;
Қатты пайдалы қазбаларды өндіру кезіндегі сервистік қызметтер нарығы;
Күрішті көтерме саудада өткізу нарығы;
Тауық жұмыртқасын көтерме саудада өткізу нарығы;
Сауда желілері мен ірі сауда объектілерінің азық-түлік ритейлі қызметтері нарығы;
Формулярлық комиссия үшін дәрілік заттар мен медициналық бұйымдарға кәсіби сараптама жүргізу қызметтері нарығы;
Бірыңғай дистрибьютор сатып алатын дәрілік заттар мен медициналық бұйымдарды сақтау және тасымалдау қызметтері нарығы;
Тауарларды бөлшек саудада өткізу мақсатында электрондық сауда алаңдарына қол жеткізу қызметтері нарығы;
Ипотекалық тұрғын үйді кредиттеу нарығы.

2.1. Мұнай өткізу нарығы

Мұнай өткізу тауар нарығындағы бәсекелестіктің жай-күйін талдау 2022-2023 жылдар кезеңіне жүргізілді.

«Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» Қазақстан Республикасының Кодексіне (бұдан әрі – Жер қойнауы туралы кодекс) сәйкес шикі мұнай, газ конденсаты, тақтатас майы, сондай-ақ шикі мұнайды тазалап, жанғыш тақтатастарды, мұнай битуминозды жыныстарды немесе шайырлы құмдарды өңдегеннен кейін алынған көмірсутектер мұнай деп танылады.

«Мұнай өнімдерінің жекелеген түрлерінің өндірісі мен айналымын мемлекеттік реттеу туралы» Заңға сәйкес мұнайды негізгі сатып алушылар мұнайдан өндірілетін өнімдерді алу үшін мұнай өңдеу зауыттарына (бұдан әрі – МӨЗ) кейіннен жеткізу мақсатында мұнай сатып алатын мұнай жеткізушілер болып табылады.

2023 жылы «Мұнай өнімдерінің жекелеген түрлерінің өндірісін және айналымын мемлекеттік реттеу туралы» Заңға өзгерістер енгізілді, бұл жер қойнауын пайдаланушылардың МӨЗ-де мұнайды өз бетінше қайта өңдеу құқығын көздейді.

Жер қойнауын пайдаланушылардың ақпараты бойынша олардың мұнай бағасын белгілеуі мұнай өнімдерін сатып алушылардан баға ұсыныстарын қарау және Қазақстан Республикасының ішкі нарығына жеткізу кезінде, мұнайды экспортқа өткізу кезінде олар үшін неғұрлым қолайлы бағаны таңдау жолымен жүзеге асырылады, баға мұнайдың әлемдік бағасына байланысты белгіленеді.

11-сурет - 2022-2023 жылдардағы нарық теңгерімі, мың тонна, ОЭК АТО деректері.

Энергетика министрлігінің деректеріне сәйкес 2022 жылы мұнай және газ конденсатын өндіру – 84 238 мың тоннаны, экспорт көлемі – 64 324 мың тоннаны, МӨЗ-де мұнай өңдеу көлемі – 18 829 мың тоннаны құрады.

Мұнай нарығы субъектілерін ішкі нарыққа өткізу көлемі – 18 829 мың тонна мұнайды немесе мұнай өндіру көлемінің 22,3%-ын құрады.

2023 жылы мұнай және газ конденсатын өндіру – 89 974 мың тоннаны, экспорт көлемі – 70 535 мың тоннаны, МӨЗ-де мұнай өңдеу көлемі –16 605 мың тоннаны құрады.

Мұнай нарығы субъектілерін ішкі нарыққа өткізу көлемі – 16 605 мың тонна мұнайды немесе мұнай өндіру көлемінің 18,5%-ын құрады.

Осылайша, 105 нарық субъектісі мұнайды ішкі нарыққа өткізуді жүзеге асырады.

Алынған деректерден 2022 жылы мұнайды өткізудің негізгі көлемі CNPC (бұдан әрі – CNPC) тұлғалар тобына – 6 703,3 мың тонна немесе 35,6%, «ҚазМұнайГаз» ҰК АҚ (бұдан әрі – ҚМГ) тұлғалар тобына – 4 629,9 мың тонна немесе 24,5% тиесілі. Қалған субъектілердің жиынтық көлемі мен үлесі – 7 495,8 мың тоннаны немесе 39,9%-ды құрайды.

2023 жылы мұнай өткізудің негізгі көлемі CNPC тұлғалар тобына – 6 532,4 мың тонна немесе 39,3%, ҚазМұнайГаз тұлғалар тобына – 4 688,3 мың тонна немесе 28,2% тиесілі. Қалған субъектілердің жиынтық көлемі мен үлесі – 5 384,1 мың тоннаны немесе 32,5%-ды құрайды.

Жалпы мұнай өнімдерін көтерме саудада өткізу нарығы жоғары шоғырланған деп сипатталады:

2022 жылы жоғары шоғырланған: 45% <60,1 <70%.

2023 жылы да жоғары шоғырланған: 45% <67,5 <70%.

Осыған байланысты, Кодекстің 172-бабының 4-тармағына сәйкес CNPC тұлғалар тобы мен ҚМГ тұлғалар тобы нарықта үстем жағдайға ие субъектілер деп танылды.

2-ші кесте. Мұнайды бөлудің болжамдық мәндері, Энергетика министрлігінің ақпараты.

	2030 жылға дейін ішкі нарыққа мұнай жеткізу, мың тонна
	2022 ж.	2023 ж.	2024 ж.	2025 ж.	2026 ж.	2027 ж.	2028 ж.	2029 ж.	2030 ж.
Ірі жобаларсыз ҚР-да мұнай өндіру	31 117	32 141	32 227	31 586	31 126	29 748	28 996	27 543	27 162
Мұнай өңдеу	17 900	17 626	17 600	18 400	18 326	18 300	18 500	21 000	21 000
Жүктеме %	58%	55%	55%	58%	59%	62%	64%	76%	77%

Теңіз, Қашаған және Қарашығанақ кен орындарының ішкі нарығына мұнай жеткізуге қатыспайтын үлесін ескере отырып, өндірудің жалпы көлемінің 67%-ы мөлшерінде негізгі «әлеуметтік жүктеме» кен орындарының «ескірген» тобына жататын жер қойнауын пайдаланушыларға түседі.

Нарықта 105 жер қойнауын пайдаланушы жұмыс істейді, негізгілері нарықтағы жиынтық үлесі өзгеріссіз 60%-дан астам CNPC және «ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ болып табылады.

Энергетика министрлігінің болжамы бойынша 2030 жылға қарай олар өндіретін мұнай көлемі 5 млн тоннаға немесе 15%-ға төмендейді, ал тұтынудың өсуі 20% деңгейінде қалады.

Бұл 2030 жылға қарай «әлеуметтік жүктемені» ағымдағы 55%-дан 77%-ға дейін арттырады, ағымдағы жағдай сақталған кезде мұнай өндірушілердің ішкі нарықты субсидиялау мүмкіндіктерін жояды.

12-сурет - 2024-2030 жылдары Қазақстан Республикасында

мұнай бағасының сценарийі.

Негізгі оқиғалар

«Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне Мемлекет басшысының жекелеген тапсырмаларын іске асыру мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заң қабылданды, онда:

- жер қойнауын пайдаланушылармен үлестесу қажеттілігі бөлігінде мұнай жеткізушілерге қойылатын талаптарды күшейту;

- МӨЗ-дің процессингтіктен маркетингтік схемаға көшуі;

- жер қойнауын пайдаланушыларға мұнайды қайта өңдеуге және өз мұнай өнімдерін одан әрі сатуға құқық беру;

- мұнай базаларына қойылатын талаптарды күшейту арқылы «өнімсіз» делдалдарды жою.

Бұл заң нарыққа қатысушылардың бағалауы бойынша жер қойнауын пайдаланушылардың мұнай өңдеуге және мұнай өнімдерін сатуға қол жеткізуі, сондай-ақ «өнімсіз» делдалдарды жою бөлігінде нарық құрылымына және субъектілік құрамға оң әсер етті.

Нарықты қайта реттеуді іске асыру және жеке нарық үшін инвестициялық тартымдылықты арттыру шеңберінде мемлекеттің бағаны тікелей реттеуінен бас тарта отырып, ішкі (шұғыл келісімшарттар, фьючерстер, биржадан тыс деривативтер) және сыртқы тауар нарықтарының (нэтбек) баға индикаторларын пайдалана отырып, мұнай мен мұнай өнімдеріне теңгерімді бағалық реттеу тетігін енгізуді қамтамасыз етуге көшу қажет.

Анықтама: бұрын Энергетика министрлігі бөлшек сауда бағаларын айқындау қағидаларын әзірледі, оларды қалыптастыру кезінде мұнайдың әлемдік бағасын (Brent Dated) және ЭСА ескере отырып, яғни нетбек қолданумен FOB Италия – Августа порты келісімшартының талаптары пайдаланылды. Аталған қағидалар нарықтың дайын еместігіне байланысты іс жүзінде қолданылған жоқ.

13-сурет - 2023-2028 жылдары мұнайға әлемдік бағалар сценарийі

(IEA деректері)

Жаһандық нарық шеңберінде мұнай өніміне баға қалыптастыру кезінде мұнай, мұнай өнімдерін, мұнай-химия өнімдері мен ТГС әлемдік өндірдің 80%-дан астамы спот бағалары көрсетілген шұғыл келісімшарттар бойынша жеткізілетінін атап өткен жөн, энергетикалық нарықтағы спот сауданың көп бөлігі де эталондық бағаға сілтеме жасай отырып жүзеге асырылады.

Эталондық бағалар шикізат тауарлармен саудада бақылау бағдарлары ретінде және шикізатқа тиісті бағаларды есептеу үшін қолданылады.

Мысалы, ағымдағы күні шикі мұнай бағасын қалыптастыруға нарықтың орналасқан жеріне және тауардың ерекшелігіне байланысты Platts Dubai, Platts Dated Brent, Platts Urals, Platts WAF қатысады.

Осы тетікті қалыптастырғанға дейін Агенттік мұнай өнімдерінің бөлшек сауда нарығын кезең-кезеңімен қайта реттеуді және көтерме сауда нарығын кезең-кезеңімен қайта реттеуді ұсынады. Бұл ретте, нарықтық баға белгілеуге ұсыныстарды қалыптастыру кезінде Агенттік мұнай нарығының жаһандық дамуын дамыту бөлігінде Халықаралық энергетикалық агенттіктің ақпаратын есепке алды (2023 жылғы маусымдағы Халықаралық энергетикалық агенттіктің COP28 есебінен ақпарат пайдаланылды).

Халықаралық энергетикалық агенттіктің деректері бойынша, баға сценарийлері сұранысқа азғана әсер етеді. ЖІӨ өсу қарқынынан басқа, мұнайдың алдағы бағалары туралы болжамдар сұрау салу бағасының негізгі құрамдас бөлігі болып табылады, бұл ретте болжамдар бағаның абсолютті деңгейіне де, болашақтағы уақытаралық өзгерістерге де бейім. Модельдеу үшін пайдаланылған мұнай бағасы Солтүстік теңіздегі 1 баррель шамамен 76 USD деңгейінде шикі мұнайға спот бағасына негізделген, болжам бойынша бұл деңгей болжанатын кезеңде нақты мәнде тұрақты болып қалады. Осы базалық сценарийге қосымша төмендегі кестеде жоғары және төмен бағалары бар балама сценарийлер көрсетілген:

- жоғары бағалар сценарийі: мұнай бағасы олардың ұзақ мерзімді тарихи серпініне сәйкес жылына нақты мәнде 2,5%-ға өседі деп болжанады.

- төмен бағалар сценарийі: алдағы спот бағаларын бағалау ICE Brent форвардтық қисық сызығына негізделген (2023 жылы 1 баррель үшін орташа 79 АҚШ доллары 2028 жылы 1 баррель үшін 67 долларға дейін төмендейді). Содан кейін олар нақты деңгейге дейін дисконтталады.

- жоғары бағалар сценарийі мұнайға әлемдік сұранысты 2028 жылға қарай тәулігіне 430 мың баррельге төмендетеді. Алайда, бұл сұраныстың ертерек шыңға жетуіне әкелмейді. Керісінше, төмен бағалар сценарийі болжамды кезеңнің соңында әлемдік мұнай тұтынудың тәулігіне 670 мың баррельге ұлғаюына әкеледі.

14-сурет - 2019-2028 жылдары өңірлер бойынша бөле отырып,

мұнай мен конденсаттың әлемдік теңгерімдері

(Халықаралық энергетикалық агенттіктің деректері)

Бәсекелестікті дамытуға кедергілер

- көмірсутектер бойынша жер қойнауын пайдалануға арналған келісімшарттар бойынша жоғары салық жүктемесі

«PetroMining Қауымдастығы» ЗТБ-ның ақпараты бойынша шикі мұнай мен табиғи газ өндіруді жүзеге асыратын жер қойнауын пайдаланушылар салық жүктемесінің деңгейі – СЖК (салық жүктемесінің коэффициенті) бойынша барлық салалар арасында бірінші орын алады Қаржы министрлігінің әдістемесі бойынша 28,5%-ды, ӨБК бойынша жұмыс істейтін жер қойнауын пайдаланушылар – 29%-ды құрайды. (Мысалы, металлургиялық кендерді өндіру саласына салық жүктемесінің деңгейі - 15,9%-ды, металлургиялық өндіріс – 7,4%-ды құрайды)

Мұндай теңгерімсіздіктің негізгі себептері мынадай факторлар болып табылады:

* Жер қойнауын пайдаланушылардың өкілдері үшін салықтардың ең көп «жиынтығы» көзделген, оған ПҚӨС, рента салығы, ЭКБ (экспорттық кедендік баж), үстеме пайдаға салынатын салық, бонустар және өзге де төлемдер кіреді. Сонымен қатар, айтарлықтай қаржылық жүктемесі бар келісімшарттық міндеттемелер де көзделген.

* ӨБК үшін режимді оның тұрақтылығына байланысты өзгерту мүмкін емес және мемлекеттің оны қайта қарауға кез келген әрекеттері халықаралық талқылаулар қаупіне әкелуі мүмкін.

* Мұнай өңдеу өнімдерінің ішкі бағаларын реттеу. Барлық жер қойнауын пайдаланушылар МӨЗ-де мұнайды төмен бағамен жеткізушілер болып табылады, нәтижесінде ішкі нарықтан залал шегеді. ӨБК-нің мұндай міндеттемелері жоқ екенін және барлық өндірілген мұнайды нарықтық бағамен экспортқа жіберетінін атап өту қажет.

* Сондай-ақ көмірсутек шикізаты секторы геологиялық барлауға айтарлықтай инвестицияларды қажет етеді, онда учаскелердің көпшілігі зерделенген және нашар зерделенген не күрделі теңіз учаскелеріне инвестициялар қажет.

Соңғы 5 жылда жер қойнауын пайдаланушыларда өндірудің жалпы 17%-ға төмендегенін атап өткен жөн, бұл абсолюттік мәнде 3,6 млн тоннаны құрайды (2018 ж. – 21,2 млн тонна, 2022 ж. – 17,6 млн тонна).

Барлау кезеңінде шикі газды сынамалық пайдалану сатысында өртеу кезінде ПҚӨС бойынша салық салудың жоғары деңгейін атап өтуге болады, бұл өндіру кезеңіне өту үшін теріс әсерін тигізеді.

Бұдан басқа, геологиялық барлауға инвестициялар айтарлықтай төмендеді (орта есеппен 2011 жылдан 2016 жылға дейін инвестициялар – жылына 855,5 млн USD, ал 2017 жылдан 2022 жылға дейін – жылына 318 млн USD құрады, 2,6 есе азайды).

Жақсартылған модельдік келісімшарт капиталды қажет етуіне және өзекті геологиялық деректердің болмауына байланысты әлеуетті инвесторлар тарапынан сұранысқа ие емес күрделі жобаларды дамытуға қаражат тартуға жәрдемдесетінін атап өту қажет. Бұл ретте, ағымдағы салық моделі мұнай барлау мен өндіруге қайта инвестициялауға мүдделі емес.

- Магистральдық құбыржолдар нарығындағы ұлттық компанияның монополиялық жағдайы

Заңнамаға сәйкес ұлттық компания мұнайды магистральдық құбыржолдар арқылы тасымалдау саласындағы монополист болып табылады және мұнай тасымалдау үшін құбыржол қуатына (магистральдық мұнай құбырларының техникалық өткізу қабілетін ескере отырып) қол жеткізудің негізі мұнай өнімдерін өндіру саласындағы уәкілетті орган дербес бекітетін мұнайды ішкі нарыққа жеткізу кестесі (осыдан шыға келе экспортқа квоталар да қалыптастырылады) болып табылады.

Бұл жағдайда тасымалдау тарифтерінің біржақты (монополиялық) өсуі бар, ол жер қойнауын пайдаланушылардың табыстылығына тікелей ықпал етеді. Сондай-ақ ұлттық компанияның қосымша бос өткізу қабілеттілігінің болмауы себепті немесе экспортта жасырын шектеу шарасы ретінде құбыржол қуатына қол жеткізуден бас тарту қаупі бар.

Осылайша, жер қойнауын пайдаланушылардың экспорттық әлеуеті ішкі нарықтың (әкімшілік мемлекеттік реттеу) қажеттілігіне ғана емес, ұлттық компанияға да тікелей байланысты.

15-сурет - Магистральдық мұнай құбырларының схемасы

(«ҚазТрансОйл» АҚ сайтынан алынған мәліметтер)

2023 жылы Argus деректері бойынша КҚК өткізу қабілеттілігінің қуатынан 72,5 млн тонна мұнайдан іс жүзінде 56,6 млн тонна мұнай айдалды, КҚК өңірдегі құбыржолдар және ауыстырып тиеу қуаттарының тапшылығына және МӨЗ-ге қуаттың 100%-ына дейін жүктемесіне байланысты баламалы маршруттармен (Баку, Дружба, ҚҚҚ, Атырау-Самара) салыстырғанда ең тиімді бағыт болып қалады.

16-сурет - Экспортқа мұнай жеткізу бағыттары

(Argus Media деректері)

Осылайша, магистральдық операторлардың мүмкіндіктері жер қойнауын пайдаланушылардың пайданы толық алмауына және мұнай тасымалдаудың ашық емес шарттарына байланысты ішкі нарыққа әсерін тигізеді.

- Ішкі нарыққа мұнай жеткізуді квоталау

Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасында Энергетика министрлігінің айлық Жеткізу кестесін бекіту тетігі арқылы ішкі нарыққа мұнай жеткізу көлемін реттеу көзделген.

Жеткізу кестесінде мұнай меншік иелерінің (жер қойнауын пайдаланушылардың) экономикалық және логистикалық құрамдауыштарын жеткілікті есепке алмай, жер қойнауын пайдаланушылардың, жеткізу көлемдерінің және мұнай өңдеу зауыттарының атауы айқындалады.

Ішкі нарыққа жеткізуді жүзеге асыратын жер қойнауын пайдаланушылардың тізбесін қалыптастыру және әрбір жер қойнауын пайдаланушы үшін көлемдер өлшемшарттары Энергетика министрлігі бекіткен Мұнай жеткізу кестелерін қалыптастыру қағидаларында көзделмеген.

Осылайша, мұнай өнімдерін көтерме саудада өткізу нарығын монополияландыру құралы ретінде пайдаланылатын мұнайды көтерме саудада жеткізу нарығын мемлекеттік реттеудің ашық емес тетігі жұмыс істейді.

- құрлықтағы кен орындарында тікелей келіссөздер шеңберінде барлау және өндіру жөніндегі ұлттық компанияның басым құқығын жою

Қолда бар құралды (аукционды) ескере отырып, «ҚазМұнайГаз» АҚ-ның құрлықтағы кен орындарында конкурстарға жалпы негіздерде қатысуға мүмкіндігі бар.

Бұл ретте жобалардың технологиялық күрделілігін және алынатын қорларды ескере отырып, теңіз кен орындары осы іс-шарадан шығарылды.

Бұл ретте, тікелей келіссөздер негізінде көмірсутектер саласындағы ұлттық компанияның құқығы учаскеге тікелей аукцион алдында және тиісінше мұнай өндіруде тежеуші факторы болып табылады. Сонымен қатар, ұлттық компанияның құқығы барлауды қаржыландыруды ұлғайту және ҚазМұнайГаздың R&D әзірлемелерінің әлеуетін жетілдіру бөлігінде ынталандырмайтын фактор болады (себебі нарықтың белгілі бір бөлігіне «мемлекет» кепілдік береді).

мұнайды еркін әкетуді (экспорттауды) шектеу және отандық мұнай өңдеу зауыттарына (МӨЗ)міндетті түрде жеткізу

Мұнайды ішкі нарыққа жеткізу мұнайдың экспорттық квоталарымен қатар мұнай өнімдерінің өндірісі мен айналымын мемлекеттік реттеу саласындағы заңнамаға сәйкес мұнайды және (немесе) газ конденсатын жеткізу кестелеріне сүйене отырып айқындалады. Бұл ретте, мұнай меншік иелерінің (жер қойнауын пайдаланушылардың) экономикалық және логистикалық құрамдауыштарын жеткілікті есепке алмай, ішкі нарықты мұнай өнімдерімен қамтамасыз ету мақсатында МӨЗ-де қайта өңдеуге қажеттілік негізге алынады.

Мұнайды тасымалдау және МӨЗ-де қайта өңдеуге алдын ала жасалған шарттардың болу қажеттілігін ескере отырып, мұнай өнімдерін өндіру саласындағы уәкілетті орган мұнайды және (немесе) газ конденсатын жеткізу кестесін біржақты өзгерткен кезде жер қойнауын пайдаланушыларға айыппұл санкцияларын салу тәуекеліне әкеп соғатын жағдайлар атап өтіледі.

Осыған байланысты, мұнай және (немесе) газ конденсатын, оның ішінде экспортқа жеткізу кестелерін бекіту кезінде квоталарды бөлу бойынша айқын тетіктерді, өлшемшарттар мен қағидаларды әзірлеу қажет.

ішкі нарықта мұнай өнімдеріне шекті бағаларды белгілеу және мұнайға баға белгілеу

Мұнай өнімдерін өндіру саласындағы уәкілетті органның мұнай өнімдерін көтерме және бөлшек саудада өткізуге (АИ-92 бензині және дизель отыны) ішкі нарықтағы бағаларды реттеуіне байланысты, сондай-ақ олардың экспортына тыйым салуды ескере отырып, ішкі нарықтағы мұнайға баға белгілеу мұнай өнімдерінің шекті бағасына толықтай тәуелді және әлемдік бағалармен тікелей түзетуге жатпайды. Сондай-ақ мұнай өнімдерінің көтерме және бөлшек сауда нарықтарында туындаған кірістіліктің бөлшек сауда нарығына қарай диспаритетін атап өтуге болады.

Баға белгілеуге оның ішінде тасымалдау мен өңдеуге арналған монополиялық тарифтер әсер етеді, себебі мұнайды еркін тасымалдау мен өңдеуге әкімшілік шектеулер бар.

Қалыптасқан жағдай өндіру деңгейіне және ресурстық базаны толтыруға әсер ететін жер қойнауын пайдаланушылардың экономикалық дамуындағы ең тежеуші фактор болып табылады және оны жою мақсатында ішкі нарықта мұнай өнімдеріне баға белгілеуді қайта реттеу арқылы мұнайды экспортқа өткізуден маржиналдықты ішкі нарықпен теңестіру қажет.

Бәсекелестікті дамытуға арналған ұсыныстар:

- оларды кезең-кезеңімен ұлғайтуды ескере келе және кейіннен нарықты қайта реттей отырып, кірісті мұнай меншік иелеріне (жер қойнауын пайдаланушыларға) қарай қайта бөлу үшін мұнай өнімдерінің шекті бағаларын айқындау қағидаларын қайта қарау;

- мұнай тасымалдауға және оны МӨЗ-де өңдеуге (тасымалдау және қайта өңдеу бойынша негізгі қуат ретінде тең құқықты қол жеткізудің ашық тетіктері мен қағидаларын әзірлеу);

- кен орындарында тікелей келіссөздер шеңберінде барлау және өндіру жөніндегі ұлттық компанияның басым құқығын жою не шектеу;

- келісімшарттық аумақтардың шекаралары бойынша құқықтық талаптардан тазартылған кен орындарын сату жүйесін реформалау;

- уәкілетті орган – Энергетика министрлігі мұнай жеткізілімдерін квоталауды реттейтін нормативтік түзетулерге бастамашылық жасауы қажет;

- ТИМК және барлауға инвестициялар болған кезде преференцияларды көздейтін салық моделін әзірлеу;

- осы нарықта жекеменшік ТИМК дамыту және жеке инвестицияларды тарту;

- дербес қайта өңдеу үшін мұнайды сатып алу кезінде МӨЗ базасында маркетплейс әзірлеу;

- Агенттіктің 2024 жылға арналған жұмыс жоспарына мұнайды құбыржолдары арқылы тасымалдау (ТМС қоспағанда) және мұнайды қайта өңдеу бойынша бәсекелестіктің жай-күйін талдауды енгізу.

2.2. Тауарлық газды бөлшек саудада өткізу нарығы

«Жасыл» энергетиканың дамуы, атап айтқанда баламалы және жаңартылатын энергия көздеріне көшу жағдайында көптеген мемлекеттер мен ірі трансұлттық мұнай-газ компаниялары өздерінің болашақ дамуының негізгі бағдарларын әзірлеу үшін әлемдік экономиканың көмірсутек ресурстарына қажеттілігін дамытудың жаһандық сценарийлеріне елеулі көңіл бөледі.

Табиғи газ әлемдік энергетика құрылымында және халықаралық отын теңгерімінде ерекше орын алады.

Газ саласы Қазақстан Республикасының экономикалық және әлеуметтік әл-ауқатында басты рөл атқарады. Бұл ретте газ саласын тиімді дамыту үшін бірқатар тежеуші факторлар бар, оның ішінде газдың ресурстық базасын кеңейту жобаларының инвестициялық тартымдылығының төмендігі, газ тасымалдау инфрақұрылымының шамадан тыс тозуы, ішкі нарықта газ жеткізу кезінде баға белгілеудің шығынсыз деңгейіне қол жеткізілмеуі.

Табиғи газ саудасының халықаралық ауқымда дамуымен баға белгілеу мәселелері нарыққа қатысушылар үшін елеулі маңызға ие болды. Нарықтарды ырықтандыру және биржада, биржалық тауар ретінде энергия ресурсымен сауданы дамыту мәселесіне көбірек назар аударыылып отыр. Алайда табиғи газды мұндай стандартты тауар ретінде қарауға мүмкіндік бермейтін бірқатар айырмашылықтар бар – ең алдымен, бұл табиғи ресурс, оның қорлары біркелкі емес, ал өндіру мен тасымалдауға инвестициялар – өте жоғары. Дегенмен, табиғи газдың биржалық саудасы әлемнің түрлі өңірлерінде дамып келеді – Солтүстік Америка нарығында 99% үлеске ие, бәсекелестік баға белгілеу еуропалық нарықта қолданылады.

Табиғи газ ұңғымадан соңғы тұтынушыға дейін өтеді, ол бірнеше рет бағаланады – сондықтан жеткізу тізбегі бойында бағаның бірнеше түрі бар.

17-сурет - 2022 жылы әлемдік баға белгілеу

(Халықаралық газ одағының (IGU) деректері*)

* Ескерту:

OPE - мұнай бағасының өсуі (паритет)

GOG - спот-сауда-саттық

BIM - екі жақты монополия

NET - соңғы өнімнен нетбэк

RCS - реттеу: қызмет көрсету құны

RSP - реттеу: әлеуметтік және саяси

RBC - реттеу: өзіндік құннан төмен

NP - бағасы жоқ (тегін)

NK - деректер жоқ

Ұңғыманың аузындағы бағаларды, тауарлық газ бағаларын, шекарадағы бағаларды, биржалардағы бағаларды, қалалардың газ тарату жүйелеріне кіру бағаларын, ірі және шағын соңғы тұтынушылар үшін бағаларды бөлуге болады.

Егер баға – бұл жеткізуші мен сатып алушы үшін нарықтық белгі болса, онда баға белгілеу тетігі бағаны анықтау әдісі болып табылады. Газға баға белгілеу тетігі өте маңызды, себебі ол газдың сол немесе өзге елдің энергия теңгерімінде атқаратын рөліне тікелей әсер етеді.

18-сурет - 2022 жылы өңірлік баға белгілеу

(Халықаралық газ одағының (IGU) деректері*)

Жалпы, мынадай үш топты бөлуге болады: реттелетін баға белгілеу; бәсекелестік (нарықтық) баға белгілеу; индекстеу – оның ішінде табиғи газ саудасында қолданылатын индекстеудің негізгі түрі – мұнай бағасына байланысты.

Шын мәнінде, индекстеу нарықтық тетіктердің бірі болып табылады, бастапқыда оның мәні газдың оны пайдалану секторларындағы құндылығын көрсету және бұл ретте аталған секторлардағы сол табиғи газдың үлесін ұлғайту үшін басқа отындардың бағасымен салыстырғанда жеңілдікті пайдалану болды.

Энергетикалық Хартия Хатшылығының 2007 жылғы зерттеуінде атап өтілгендей, сұраныс пен ұсыныстың теңгерімін, сондай-ақ ашықтықты көрсететін баға деңгейін қамтамасыз ете алатын формат биржалық сауда-саттық тетігі болып табылады. Хеджирлеу туынды құралдарды пайдалану есебінен жүзеге асырылады - осылайша бәсекелес нарықтың негізгі форматы ретінде белгілі бір физикалық нарыққа байланысты биржада табиғи газ саудасы қаралады.

Реттелетін баға белгілеу баға деңгейін әкімшілік тәртіппен белгілеуді білдіреді. Шығындар ескерілуі мүмкін, бірақ әрдайым жүйелі түрде көрсетілмейді: бір жағдайларда күрделі және операциялық шығындар; басқаларында – тек операциялық шығындар ғана ескерілуі мүмкін. Егер баға деңгейі шығындар деңгейін көрсетпесе, онда өндіруші компанияларды мемлекеттік бюджеттен қаржыландыру, субсидияларды пайдалану қажеттілігі туындайды.

Әлеуметтік-саяси уәждер баға реттеудегі ең күшті мотиваторлардың бірі. Мұндай реттеу өнеркәсіптің бәсекеге қабілеттілігін сақтауға, халықтың шығыстарын азайтуға, сондай-ақ әлеуметтік толқуларды тежеуге бағытталған

Бірқатар елдерде табиғи газ бағасы оны белсендірек пайдалануды ынталандыру және басқа отын түрлерінен газға ауысу мақсатында төмендеу деңгейде белгіленеді. Мұндай практика өндіруді ұлғайту мүмкіндігі болмаған кезде мұнайға сұраныстың өсуі байқалатын мұнай экспорттаушы елдерде жиі кездеседі: ішкі нарықта табиғи газды пайдалану экспорт үшін мұнай көлемін сақтауға мүмкіндік береді.

19-сурет - Тауарлық газға көтерме сауда бағаларын қалыптастыру тетіктерінің картасы

Ағымдағы жағдайды зерделеу мақсатында Агенттік және оның аумақтық бөлімшелері Кодекстің 196-бабының 1-тармағы негізінде 2021 жыл, 2022 жыл және 2023 жылғы қаңтар-маусым кезеңінде тауарлық газды өткізу нарығындағы бәсекелестіктің жай-күйіне талдау жүргізді.

«Газ және газбен жабдықтау туралы» Заңның 24-бабының 1-тармағына сәйкес тауарлық газды бөлшек саудада өткізуді:

1) газ тарату ұйымдары;

2) автогаз толтыру компрессорлық станцияларының иелері;

3) газ тұтыну жүйелері магистральдық немесе жалғастырушы газ құбырына тікелей қосылған өнеркәсіптік тұтынушыларға тауарлық газ бөлшек саудада өткізілген жағдайда, тауарлық газды өндірушілер, өздері өндірген шикі газды өңдеу процесінде өндірілген тауарлық газдың меншік иелері болып табылатын жер қойнауын пайдаланушылар, Қазақстан Республикасының аумағынан тысқары жерде өндірілген және тұтыну үшін Қазақстан Республикасының аумағына әкелінген тауарлық газдың меншік иелері жүзеге асырады. Өзге тұлғалар тауарлық газды бөлшек саудада өткізуді жүзеге асыруға құқылы емес.

Тауарлық газды бөлшек саудада өткізу бойынша қызметтерді алу үшін тұтынушылар газ жабдығын газ тарату жүйесіне қосуы қажет.

Талдау қорытындысы бойынша 2023 жылғы 1 қарашадағы жағдай бойынша тауарлық газды бөлшек саудада өткізуді 28 газ тарату ұйымы (бұдан әрі – ГТҰ) жүзеге асырды. Тауарлық газды бөлшек саудада өткізу тауар нарығына өңірлік деңгейде газ тарату желілері бойынша тауарлық газды тасымалдау және жабдықтау жөніндегі қызметтерді көрсететін 26 жеке ұйым қатысады.

«Табиғи монополиялар туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 5-бабы 1-тармағының 2) тармақшасына сәйкес тауарлық газды газ тарату жүйелері бойынша сақтау, тасымалдау жөніндегі қызметтер Қазақстан Республикасындағы табиғи монополиялар салаларына жатқызылған және тарифті қалыптастыру, белгілеу және бекіту жолымен ТМРК атынан уәкілетті орган мемлекеттік реттеуге жатады.

Анықтама: тауарлық газды тасымалдауды «Интергаз Орталық Азия» АҚ, «ҚазТрансГаз-Аймақ» АҚ, «Бейнеу-Шымкент Газ Құбыры» ЖШС, «Азия газ құбыры» ЖШС және т.б. жүзеге асырады.

Тауарлық газды бөлшек саудада өткізу нарығы «Табиғи монополиялар туралы» Заңының 7-1-бабына сәйкес 2017 жылғы 1 қаңтарға дейін реттелетін нарықтарға жатқызылды, қазіргі кезде Кодекстің 124-5-бабына сәйкес қоғамдық маңызы бар нарық болып табылады.

Тауарлық газдың бөлшек сауда нарығында сатушы-монополист рөлін «Qazaq Gas» ҰК» АҚ ұлттық компаниясы атқарады, ол тауарлық газды кейіннен магистральдық газ құбырлары арқылы тасымалдау шығындарын, жабдықтау үстемесін және т.б. ескере отырып, бөлшек тұтынушыларға сату үшін жер қойнауын пайдаланушылардан сатып алады.

Ұлттық оператор өзінің басым құқығы шеңберінде жер қойнауын пайдаланушылардан (СНПС, ҚазГермұнай, ҚазақТүрікМұнай, Кенсары) газ көлемін сатып алады, сондай-ақ Теңіз, Қарашығанақ, Қашаған кен орындарының көлемін сатып алады.

Осы басым құқық жер қойнауын пайдаланушыларды қабаттық қысымды ұстап тұру үшін шикі газды (ілеспе) кері айдауға, сондай-ақ Энергетика министрлігі әрбір жер қойнауын пайдаланушы үшін 2 355-тен 11 687,0 теңге/мың м3 мөлшерінде бекітетін ұлттық операторға сатудың тиімсіз бағасына байланысты, қайта өңдеуге жеткізбей алауларда жағу жолымен кәдеге жаратуды (Энергетика министрлігі бекіткен кәдеге жарату жөніндегі бағдарламаға сәйкес) жүзеге асыруға мәжбүрлейді.

Анықтама: 2022 жылдың қорытындысы бойынша тауарлық газ өндіру 53,2 млрд м3 құрады, оның 32%-ы қабатқа қайта айдалды, 20%-ы өз қажеттіліктеріне, электр энергиясын өндіруге және кәдеге жаратуға пайдаланылды, 48%-ы ғана тауарлық газға қайта өңделді. Ал 2023 жылдың қорытындысы бойынша газ өндіру - 59,1 млрд м3, оның ішінде тауарлық газ өндіру 29,8 млрд м3 немесе 50,4%-ды құрайды.

Тәуелсіз жер қойнауын пайдаланушылар үшін тауарлық газдың ресурстық базасын кеңейтуге Энергетика министрлігі тарапынан ынталандырушы тәсілдердің жоқ екенін атап өткен жөн.

Тауарлық газ өндіруді ынталандыру, инвестициялық тартымдылықты арттыру мақсатында энергиямен/газбен жабдықтаушы ұйымдарды (бұдан әрі - ЭЖҰ) тарта отырып жобаны іске асыру орынды.

Осыған байланысты, электр энергиясы нарығын реформалау тәжірибесін (жабдықтау нарығын тасымалдаудан бөлу) пайдалана отырып, көлік қуаттарына және ресурсқа (газға) тең қол жеткізудің заңнамалық тетігін қамтамасыз ете отырып, газбен жабдықтауды жекелеген қызмет түрі деп айқындау ұсынылады.

Бұл ретте, шетелдік тәжірибе үшінші тарапқа қол жеткізуді ұсынудың екі нұсқасын көрсетеді: «келіссөздер» (Германия және Австрия) және «реттелетін» режим (Ұлыбритания, Дания, Финляндия), ал АҚШ пен Канадада барлық магистральдық және тарату газ құбырлары жеке немесе бірлескен кәсіпорындардың меншігінде тұр.

Газды ірі өнеркәсіптік тұтынушыларға тікелей жеткізе алатын түрлі жер қойнауын пайдаланушыларға елдің газ тасымалдау жүйесіне кіруді ұсынумен жер қойнауын пайдаланушылардан тұтынушыға газ жеткізу саласында бәсекелестік қатынастарды құру және дамыту мүмкіндігі бар, мысалы, Ұлыбританияда 1982 жылдан бастап қолда бар газ құбырларынан 23 метр қашықтықта орналасқан ірі өнеркәсіптік тұтынушыларға жеткізу үшін қолжетімділік ашылды.

Осылайша, газбен жабдықтауды газ тасымалдау саласынан ажырату тұтынушылардың баға бәсекелестігі кезінде газбен жабдықтаушы ұйымды таңдауына, нарықта «ҚазТранГаз Аймақ» АҚ (бұдан әрі – ҚТГ-Аймақ) қызметінің жағымсыз салдарларын жоюға мүмкіндік береді.

Талдау қорытындысы бойынша тауарлық газды бөлшек саудада өткізу нарығында ішкі тұтынудың айтарлықтай өсуі байқалады:

2021 жылы – 18 млрд м3 тауарлық газ, оның ішінде ҚТГ-Аймақ 73 %;

2022 жылы – 18,7 млрд м3 тауарлық газ, оның ішінде ҚТГ-Аймақ 76 %;

2023 жылдың бірінші жартыжылдығында – 15,6 млрд м3 тауарлық газ, оның ішінде ҚТГ-Аймақ 87%.

20-сурет - Бөлшек саудада өткізу, млрд м³

Жоғарыда айтылғаннан бөлшек сауда нарығы монополияланған (жекелеген жағдайларда орташа шоғырланған нарыққа жатады) болып табылатыны келіп шығады.

Еліміздің 17 газдандырылған өңірінің 10-нда, оның ішінде Ұлытау, Батыс Қазақстан, Қостанай, Шығыс Қазақстан, Жамбыл, Қарағанды, Маңғыстау, Ақмола, Ақтөбе облыстары мен Астана қаласының шекараларында тауарлық газды бөлшек саудада өткізу қызметтері нарығындағы ҚТГ-Аймақтың 100% монополиялық жағдайы расталады.

Аталған өңірлерде тауарлық газды бөлшек саудада өткізу нарығында бәсекелестік жоқ, осыған байланысты жеке инвестицияларды - тәуелсіз ГТҰ-ларды тартуды ескере отырып, Қазақстанды газдандыруды көздеу қажет.

Жалпы, өңірлердің көпшілігінде халықты газдандыру іс жүзінде аяқталды: Атырау, Ақтөбе, Жамбыл, Маңғыстау, БҚО облыстарында және Алматы, Шымкент қалаларында 90%-дан астам, Қызылорда, Қостанай және Түркістан облыстарында 50%-75%-дан астам.

«Сарыарқа» магистральдық газ құбырының бойындағы өңірлер (Астана қ., ШҚО, Қарағанды, Ұлытау, Ақмола облыстары), сондай-ақ Алматы және Жетісу облыстары 1,5-тен 40%-ға дейінгі деңгеймен белсенді газдандыру сатысында тұр.

21-сурет - Тауарлық газ нарығының модельдері.

Бұл ретте, бюджет қаражаты немесе ҚТГ-Аймақ есебінен тарату желілерін салу, сондай-ақ «Сарыарқа» магистральдық газ құбыры бойындағы өңірлерді газдандыру кезінде бәсекелестіктің болмауы қосылу қызметтерінің түпкілікті құнының ұлғаюына ғана емес, сонымен қатар жұмыстарды ТМС реттеліп көрсетілетін қызметтерінен шығаруға және өңірлерді газбен жабдықтаудың бірыңғай жүйесін бөлшектеуге алып келді, бұл желілерге қосылу, табиғи монополиялар субъектілері баламасыз көрсететін престеу, пломбалау, жөндеу және іске қосу-реттеу жұмыстары, билингтік қызметтер және т.б.

Негізгі реттелетін қызметтерге тарифтерді тежеу жағдайында ТМРК атынан реттеуші жұмыстардың бір бөлігін реттелетін қызметтерден шығару процесін өткізіп алады.

Газға қосылу:

бәсекелес ортада: ҚМЖ бойынша 500-ге жуық компания;
газдандыру құны 400 мыңнан 1 млн теңгеге дейін және одан жоғары;
ҚТГ-Аймақ қауіпсіздік талаптарына сәйкес газды тесуді және жіберуді жүзеге асырады. Құны - 23 мың теңге.

Осыған байланысты, Тауарлық газды өткізу нарығындағы бәсекелестікті дамыту жөніндегі жол картасында өндірісті ұлғайтуды ынталандыру және салаға инвестициялар тарту мақсатында көлік қуаттары мен ресурсқа (газға) тең қол жеткізудің заңнамалық тетігін қамтамасыз ете отырып, тауарлық газды тасымалдау және жабдықтау жөніндегі ҚТГ-Аймақ қызметін бөлу бөлігінде тетікті енгізу жөніндегі іс-шаралар көзделген.

Бұл шаралар газ нарығын неғұрлым орталықтандырылмаған және тұрғындардың көрсетілетін қызметтерді есептеу, қол жеткізу, абоненттерді қосу, айыппұл салу және т.б. мәселелері бойынша қатысты газбен жабдықтау бойынша ҚТГ-Аймақ қызметіне көптеген шағымдарын ескере отырып, ұсынылатын газбен жабдықтау қызметтерін таңдау және сапасын жақсарту мүмкіндігін алатын соңғы тұтынушыларға зиян келтірмей бәсекелес етуге бағытталған.

Бұдан басқа, Экономиканы монополиясыздандыру жөніндегі комиссия шеңберінде Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің төрағалығымен, оның ішінде отандық мұнай өңдеу зауыттарын қамтамасыз ететін (бәсекелестіктің жай-күйіне талдау жүргізе отырып, бәсекелестік саласындағы заңнаманы бұзу белгілерін анықтау арқылы, монополияға қарсы тергеп-тексеруге бастамашылық жасалды, сот талқылаулары жүргізіліп жатыр) тауарлық газбен «өнімсіз» делдалдарды, жою бойынша жұмыс жүргізіліп жатыр.

Жоғарыда көрсетілген шаралардың қорытындысы бойынша тауарлық газды тікелей МӨЗ және жақын орналасқан тұтынушыларға (алдын ала есептеулер бойынша) сату тұтынушыларға тауарлық газды сатып алуда жылына ҚҚС-сыз шамамен 2 млрд теңге үнемдеуге мүмкіндік береді.

Осыған байланысты, монополияға қарсы орган қоғамдық маңызы бар нарық ретінде газбен жабдықтауға бағаны реттеу бөлігінде алып тастауды, атап айтқанда 2017 жылға дейін қоғамдық маңызы бар нарық субъектілерін құру қажеттілігі бойынша Кодекстің 124-5-бабы 2-тармағының редакциясын, сондай-ақ нарықтың кемінде 35%-ы қызметтерінің көлемін алып тастауды заңнамалық тұрғыдан жоюды және тауарлық газды бөлшек саудада өткізуді жүзеге асыратын қоғамдық маңызы бар нарықтың барлық субъектілердің бағаларын реттеуді бастауды ұсынды.

Сондай-ақ жаңа реттеліп көрсетілетін қызметтер мен оларды көрсететін субъектілерді анықтау процесін регламенттеу және осы жұмысты тұрақты негізде орындауды қамтамасыз ету ұсынылды.

Бәсекелестікті дамытуға кедергілер

Талданатын тауар нарығы құрылымының сапалық көрсеткіштерін бағалауды айқындау барысында нарыққа әлеуетті бәсекелестер мен жаңа субъектілердің кіруіне меншікті газ құбырларын салуға қомақты күрделі салымдар түріндегі немесе газ тарату ұйымы мәртебесін алу үшін газ тарату активтерін заңды негіздерде пайдалануға алу (жалдау, сенімгерлік басқару және т.б.) және газды көтерме жеткізуге арналған келісімшарттар түріндегі ресурстық базаның болуы экономикалық шектеулер кедергі болып табылады

Осылайша, ұлттық оператор атынан тауарлық газ ресурстарына қол жеткізген жағдайда, оны өндіру немесе өткізу мүмкіндігі болған кезде күрделі шығындардың жоғары көлеміне және күрделі салымдарды өтеу мерзімдеріне байланысты экономикалық шектеулер бар.

2) мемлекеттік органдар енгізетін әкімшілік шектеулер, оның ішінде:

«Газ және газбен жабдықтау туралы» Заңға сәйкес тауарлық газды бөлшек саудада өткізуді газ тарату ұйымдары, автогаз толтыру компрессорлық станцияларының иелері және газ тұтыну жүйелері магистральдық немесе жалғастырушы газ құбырына тікелей қосылған өнеркәсіптік тұтынушыларға тауарлық газ бөлшек саудада өткізілген жағдайда, тауарлық газды өндірушілер, өздері өндірген шикі газды өңдеу процесінде өндірілген тауарлық газдың меншік иелері болып табылатын жер қойнауын пайдаланушылар, Қазақстан Республикасының аумағынан тысқары жерде өндірілген және тұтыну үшін Қазақстан Республикасының аумағына әкелінген тауарлық газдың меншік иелері жүзеге асыра алады. Тауарлық газды өткізу үшін аккредиттеу көзделмеген.

Бұл ретте, жеке ұйымдардың ұлттық оператордың тауарлық газына қол жеткізуінің болмауы желілерді (тәуелсіз ГТҰ) салуға жеке инвестициялар тартуды шектейді, бұл өңірлерді газдандыру міндеттерін орындауға қауіп төндіреді және жалпы монополиясыздандыру мен тауарлық газдың көтерме және бөлшек сауда нарықтарында бәсекелестікті дамыту перспективаларын шектейді.

Осылайша, газ саласындағы заңнаманың жетілмеуі осы нарықта монополиялық қызметті құруға себеп болды.

Бұл ретте монополиялық қызмет жабдықтаумен тасымалдау нарығымен байланыста жұмыс істейді.

Осындай байланыс салдарынен жалпы газдандыру дамымай отыр, ал жабдықтау қызметтерінің сапасы жақсартылуы тиіс, газдандыруға миллиардтаған бюджет қаражаты (2024 жылы 94 млрд теңге) бөлінеді, ал «Qazaq Gas» АҚ атынан бірыңғай операторды құрудың негізгі мақсаты магистральдық және тарату желілерін салуды көздейтін елді газдандыру болды.

Бәсекелестікті дамыту бойынша ұсыныстар мен ұсынымдар

Агенттік тауарлық газ нарығында бәсекелестікті дамытуды қамтамасыз ету үшін мынаны ұсынады:

тігінен интеграцияланған газ компаниясын бөлу жолымен реформалау, осылайша тауарлық газды тасымалдау және жабдықтау жөніндегі ҚТГ-Аймақ қызметін функционалдық бөлу;
ҚТГ-Аймақ активтерін бөлек лоттармен жекешелендіру;
пересмотр понятийного аппарата в части определения «газбен жабдықтауды қызметтің жеке түрі етіп бөліп және көлік қуаттары мен ресурсқа (газға) тең қол жеткізудің заңнамалық тетігін қамтамасыз ете отырып, «газ таратушы ұйымды» айқындау бөлігінде ұғымдық аппаратты қайта қарау;
жұмыс істеп тұрған ЭЖҰ не биллингтік компаниялар базасында электр энергетикасы нарығына ұқсас газбен жабдықтаушы ұйымдар құру мүмкіндігін қарау;
газ және (немесе) газ конденсаты кен орындарында тікелей жер қойнауын пайдаланушылардан өндірілетін шикі газдан өндірілген тауарлық газдың биржалық саудасын енгізуді қарау;
тауарлық газды бөлшек саудада өткізу нарығында үстем не монополиялық жағдайға ие ұйымдарды түйінді қуат иеленушілері деп тану мәселесін қарау;
тәуелсіз жер қойнауын пайдаланушыларға тауарлық газға тиімді сату бағасын ұсыну.

2.3. Коммуналдық-тұрмыстық көмірді бөлшек саудада өткізу нарықтары

Батыс өңірлерді (Атырау, Маңғыстау облыстары және БҚО) қоспағанда, аумақтық департаменттер газдандырудың жоғары деңгейіне байланысты көмірді бөлшек саудада өткізу нарығындағы бәсекелес ортаның жай-күйіне талдау жүргізді.

Жалпы, ішкі нарыққа коммуналдық-тұрмыстық тұтынушылар үшін жыл сайын шамамен 9% немесе 10-11 млн тонна көмір жөнелтіледі.

Коммуналдық-тұрмыстық көмірді негізгі жеткізушілер жер қойнауын пайдаланушылар «Шұбаркөл Көмір» АҚ және «Қаражыра» АҚ болып табылады. 2022 жылы жүргізілген талдау қорытындысы бойынша олардың нарықтағы жиынтық үлесі 60%-дан астам.

Сонымен қатар, коммуналдық-тұрмыстық көмірді бөлшек саудада өткізу нарықтарын талдау қорытындысы бойынша коммуналдық-тұрмыстық қажеттіліктер үшін халыққа көмір сататын 200-ден астам нарық субъектісінің жұмыс істейтіні анықталды.

22-сурет - Көмір өндіру серпіні және өткізу құрылымы

(Көлік министрлігінің және «ҚТЖ» ҰК» АҚ деректері бойынша).

Тауар нарығының шекаралары әдетте 1-ден 10-ға дейін нарық субъектісі жұмыс істейтін елді мекендер мен аудандардың аумақтары деп айқындалды. Бұл ретте, коммуналдық-тұрмыстық көмірді бөлшек саудада өткізу нарықтары жоғары шоғырланған болып табылады.

Бұл көмірді тиеп-жөнелту және сақтау мүмкіндігі бар теміржол тұйықтарының шектеулі санына негізделеді, себебі көмір негізінен теміржол көлігі арқылы жеткізіледі.

Нарық субъектілерінің өздері вагон паркін маусымдық кезеңде ашық емес бөлу (оның тапшылығына байланысты), тауар биржасында сату үшін міндетті көмір көлемінің жеткіліксіздігі, көмір разрездерінің биржа алаңдарын жиі ауыстыруы және т.б. бойынша кедергілерді атап өтеді.

Бұдан басқа, көмір өндіруші кәсіпорындардың тиісті инфрақұрылымы жоқ өнімсіз делдалдарға көмірдің үлкен көлемін сату практикасы әлі де бар.

Олар көмірді көмір операторларына 100% дейін үстеме бағамен қайта сатумен немесе оларды нарықтан ығыстырумен айналысады, себебі өңірлік көмір операторларында жер қойнауын пайдаланушылармен келісімшарттар жоқ.

Мысалы, 2023 жылы инфрақұрылымы жоқ және көмір операторы емес «Комир Гарант» ЖШС «Шұбаркөл Көмір» АҚ-мен 445 мың тоннаға (бұл республика бойынша барлық көлемнің шамамен 4%-ы) келісімшарт жасасып және өзіне разрезге эксклюзивті қолжетімділікті қамтамасыз ете отырып, нарықтан көмір разрездерінен көлем алмаған басқа көмір операторларын ығыстырған.

Осы делдалдық схемаларды жою және өңірлік көмір тұйықтарының көмір өндіруші кәсіпорындардың көлеміне еркін қол жеткізуін қамтамасыз ету мақсатында нарыққа білікті қатысушыларға биржада сатуға жататын міндетті көлемдерді ұлғайту бойынша жоспарлы жұмыс жүргізіп жатыр.

Айталық, 2021 жылы бұл үлес 10%-ды құрады, 2023 жылдың соңына қарай ол 50%-ға дейін жетті. Бұдан басқа, өңірлік жеткізу базистерінде сауда-саттық өткізу тетігі енгізілді.

Жалпы, бұл шаралар коммуналдық-тұрмыстық көмір бағасының өсуін тұрақтандыруға, делдалдық схемаларды қысқартуға және көмір жеткізушілердің санын ұлғайтуға мүмкіндік берді.

Бәсекелестікті одан әрі дамыту, ресурстарға еркін және ашық қолжетімділікті қамтамасыз ету және өнімсіз делдалдықты жою үшін мынадай ұсыныстар қалыптастырылды:

- сақтау инфрақұрылымының болуы, делдалдар арасында көмірді сатуға тыйым салу бойынша көмірді көтерме және бөлшек саудада жеткізушілерге қойылатын талаптарды (электр энергиясы және мұнай өнімдері нарықтарына ұқсас) белгілеу;

- көмір разрездерін негізгі қуат иеленушілер деп тану және сатып алушылар арасында вагон паркін, оның ішінде IT құралдарын (онлайн электрондық кезек және т.б.) пайдалана отырып бөлуді регламенттеу жұмыстарын жүргізу;

- ішкі нарықта коммуналдық-тұрмыстық көмірді тауар биржалары арқылы сатудың міндетті көлемін ағымдағы 50%-дан 80%-ға дейін ұлғайту;

- тауар биржаларын мамандандыруды енгізу.

2.4 . Электр энергиясын бөлшек саудада өткізу нарығы

«Электр энергетикасы туралы» Заңның 14-бабының 3-тармағына сәйкес электр энергиясы нарығы екі деңгейден тұрады: электр энергиясының көтерме және бөлшек сауда нарықтары.

Көтерме сауда нарығында электр энергиясын бөлшек сауда нарығында қайта сату мақсатында не көтерме тұтынушылар, әдетте, өнеркәсіптік мақсаттарда сатып алады.

Электр энергиясын өткізу тауар нарығына өңірлік деңгейдегі электр беру желілері бойынша электр энергиясын беру жөніндегі қызметтерді көрсететін 20-ға жуық ұйым қатысады.

«Табиғи монополиялар туралы» Заңға сәйкес электр энергиясын беру жөніндегі қызметтер табиғи монополиялар салаларына жатады және энергия беруші ұйымдардың қызметін мемлекеттік реттеуді тарифті қалыптастыру, белгілеу және бекіту жолымен Ұлттық экономика министрлігінің Табиғи монополияларды реттеу комитеті (бұдан әрі – ТМРК) атынан табиғи монополиялардың тиісті салаларында басшылықты жүзеге асыратын уәкілетті орган жүзеге асырады.

Электр энергиясының бөлшек сауда нарығында энергия өндіруші ұйымдардан (2023 жылғы 1 шілдеге дейін) тасымалдау, қуатқа ақы төлеу шығындарын және т.б. ескере отырып кейіннен бөлшек тұтынушыларға сату үшін электр энергиясын сатып алатын ЭЖҰ рөлін атқарады.

Электрмен жабдықтау нарығында 140-тан астам ЭЖҰ жұмыс істейді, оның ішінде шамамен 35 ЭЖҰ электр энергиясын кепілді жеткізушілер болып табылады, оларды қоғамдық маңызы бар нарықтарда баға белгілеу тәртібіне сәйкес ТМРК реттейді. Қалған ЭЖҰ-лар электр энергиясын босату бағасын дербес белгілейді.

Үстем немесе монополиялық жағдайға ие электр энергиясын бөлшек саудада өткізу нарығының субъектілері туралы ақпарат төмендегі кестеде келтірілген.

3-кесте. Үстем немесе монополиялық жағдайға ие электр энегиясын бөлшек саудада өткізу нарығының субъектілері.

Географиялық шекаралар	ЭЖҰ атауы	Нарық үлесі	Бәсекелестік деңгейі
Географиялық шекаралар	ЭЖҰ атауы	Нарық үлесі	2021 жыл	2022 жыл (1-жартыжылдық)
Астана қ.	«АстанаЭнергосбыт» ЖШС	74,7 %	70<CR(1) 75 <100	70<CR(2) 87 <100
Алматы қ.	«Алматыэнергосбыт» ЖШС	91,3 %	70<CR(1) 91 <100	70<CR(1) 83 <100
Шығыс Қазақстан облысы	«Шыгысэнерготрейд» ЖШС «АБ Энерго» ЖШС	56,1 % 15,6 %	70<CR(2) 72 <100	45<CR(1) 48 <100
Жамбыл облысы	«ЖамбылЖарыкСауда-2030» ЖШС	68 %	70 % < CR(3) 90,14 < 100	70 % < CR(3) 85,18 < 100
Маңғыстау облысы	«Мангистау жарык» ЖШС «MangistauEnergoMunay» ЖШС «АктауЭнергоСбыт» ЖШС	43,6% 27,9 % 20,5%	70 % < CR(3) 92 < 100	70 % < CR(3) 91 < 100
Батыс Қазақстан облысы	«Батыс Энергоресурсы» ЖШС «Батыс Пауэр» ЖШС	55 % 33 %	70 % < CR(2) 88 < 100	70 % < CR(2) 88 < 100
Павлодар облысы (Екібастұз қаласын, Павлодар қаласының авиакентін қоспағанда)	«Павлодарэнергосбыт» ЖШС «AB Energo (АБ Энерго)» ЖШС	39,5 % 38,3%	70 % < CR(2) 78 < 100	70 % < CR(1) 79 < 100
Ақтөбе облысы	«Актобеэнергоснаб» ЖШС	76 %	70 % < CR(1) 76 < 100	70 % < CR(1) 81 < 100
Алматы облысы	«АлматыЭнергоСбыт» ЖШС	99,43 %	70 % < CR(1) 99 < 100	70 % < CR(1) 99 < 100
Атырау облысы	«АтырауЭнергосату» ЖШС «Karabatan Power» ЖШС	68 % 24 %	70 % < CR(2) 92 < 100	70 % < CR(2) 93 < 100
Шымкент қ.	«Энергопоток» ЖШС «ЭнергоСнаб ХХI» ЖШС «Югэнергоимпульс» ЖШС	57 % 12,5 % 11,1 %	70 % < CR(3) 80 < 100	70 % < CR(3) 81 < 100
Түркістан облысы	«Энергопоток» ЖШС	82,4 %	70 % < CR(1) 82 < 100	70 % < CR(1) 82 < 100

Жоғарыда келтірілген кестеден ел өңірлерінің көпшілігінде электр энергиясының бөлшек сауда нарығы да жоғары шоғырланған нарық болып табылатыны (жекелеген жағдайларда орташа шоғырланған нарыққа жатады) келіп шығады.

Бұған өңірлік электр желілері компанияларының ЭЖҰ-мен үлестес болуы жәрдемдеседі.

4-кесте. Энергиямен жабдықтаушы ұйымдардың өңірлер бойынша электржелілік компаниялармен үлестестігі.

№	Облыс атау	Өңірлік электржелілік компанияның атауы	Үлестес энергиямен жабдықтаушы ұйым
1	Астана қ.	«Акмолинская РЭК» АҚ (1/3 көлемді беру)	«Астанаэнергосбыт» ЖШС
2	Ақмола облысы	«Акмолинская РЭК» АҚ	«АРЭК Энергосбыт» ЖШС
2	Ақмола облысы	«Кокшетау Энерго» ЖШС	«Кокшетау Энерго Центр» ЖШС
3	Павлодар облысы	«Павлодарская РЭК» АҚ	«Павлодарэнергосбыт» ЖШС
4	Солтүстік Қазақстан облысы	«Северо-Казахстанская РЭК» АҚ	«Севказэнергосбыт» ЖШС
5	Қарағанды облысы	«Қарағанды Жарық» ЖШС	«Карагандыжылусбыт» ЖШС, «РСЦ» ЖШС
6	Түркістан облысы және Шымкент қ.	«Онтустик Жарык Транзит» ЖШС	«Энергопоток» ЖШС
7	Маңғыстау облысы	«Мангыстауская РЭК» АҚ	«Мангыстау жарык» ЖШС
9	Атырау облысы	«Атырау Жарык» АҚ	«Атырауэнергоснаб» ЖШС
10	Жамбыл облысы	«Жамбылские электрические сети» АҚ	«Жамбыл жарык сауда» ЖШС
11	Алматы облысы	«ТАТЭК» АҚ	«Жетысуэнерготрейд» ЖШС
12	Шығыс Қазақстан облысы және Абай облысы	«Восточно-Казахстанская РЭК» АҚ	«Шыгысэнерготрейд» ЖШС
13	Алматы қ.	«Алатау Жарык Компаниясы» АҚ	«Алматыэнергосбыт» ЖШС

Агенттікке ӨЭК желілері бойынша электр энергиясын беру қызметтерін көрсету туралы шарт жасай алмайтын ЭЖҰ-ларға көптеген өтініштері келіп түседі.

ӨЭК-тер электр энергиясын беру жөніндегі қызметті жүзеге асыра отырып, табиғи монополиялар субъектілері болып табылады және тұтынушылар үшін электр желілеріне тең қолжетімділік беру және олардың қызметтеріне тарифтер белгілеу бөлігінде табиғи монополиялар салаларындағы уәкілетті орган реттейді.

ӨЭК-тердің электр энергиясын кепілді жеткізуші және үстем жағдайға ие ЭЖҰ-мен үлестес болуына байланысты, ӨЭК-тер нарыққа жаңа ЭЖҰ жіберуге мүдделі емес, себебі жаңа ЭЖҰ тарифтерді саралаудың қолданыстағы практикасына орай заңды тұлғаларды қызмет көрсетуге алып қояды.

Осылайша, ӨЭК-тер түрлі себептермен жаңа ЭЖҰ-мен электр энергиясын беру бойынша келісім жасасудан бас тартады.

Бөлшек сауда нарығында бәсекелестікті дамытуға реттелетін ЭЖҰ-ның электрмен жабдықтау қызметтеріне тарифтерді саралау практикасының болуы да кедергі келтіреді, осының салдарынан заңды тұлғалар мен бюджеттік ұйымдардың баламалы реттелмейтін ЭЖҰ-ға кету үрдісі байқалады.

Бұдан басқа, заңды тұлғаларға тиесілі көлемдердің азаюы электр энергиясын кепілді жеткізушілердің орташа босату тарифінің жыл сайынғы өсуіне әкеледі.

Сондай-ақ ШОБ субъектілерін тұтынушылар атынан тоғыспалы субсидиялау көздерінің қысқаруына байланысты, уәкілетті орган тұтынушылардың бюджеттік санаттары үшін тарифтерді көтереді.

Бюджеттік ұйымдардың тұтынудың салыстырмалы аз көлемін ескере отырып, тарифтер 1 кВтсағ үшін 80 теңгеге дейін жетеді.

Сонымен қатар, ЭЖҰ арасындағы электр энергиясының бөлшек сауда нарығындағы бәсекелестік жағдайларды теңестіру мақсатында Ұлттық экономика министрлігі атынан табиғи монополиялар саласындағы уәкілетті органға мемлекеттік жоспарлау жүйесі (бұдан әрі – МЖЖ) құжаттарының бірқатар іс-шараларын және Мемлекет басшысының тапсырмаларын орындау бекітілді.

Атап айтқанда, 2021 жылы Кәсіпкерлікті дамыту жөніндегі ұлттық жоба қабылданды, онда оның ішінде 2025 жылға қарай әрбір өңір бойынша нақты нысаналы индикаторлармен электрмен жабдықтау қызметтеріне тарифтерді саралауды кезең-кезеңімен жою жөніндегі іс-шара көзделді.

2022 жылғы 2 наурызда Мемлекет басшысы энергетика және инженерлік инфрақұрылымды дамыту мәселелері жөніндегі кеңесте тұтынушылар топтары арасында электр энергиясына тарифтерді ішінара теңестіру бойынша жобаны іске асыруға кірісуді тапсырды.

2022 жылғы 27 сәуірде Шағын және орта кәсіпкерлікті дамытудың 2030 жылға дейінгі тұжырымдамасы бекітілді, онда да 2025 жылға қарай тұтынушылар топтары бойынша электр энергиясына бағаларды саралауды кезең-кезеңімен жою жөніндегі іс-шара көзделген.

Мемлекет басшысының 2022 жылғы 1 қыркүйектегі Жолдауын іске асыру жөніндегі жалпыұлттық іс-шаралар жоспарының (бұдан әрі – ЖҰЖ) 3-тармағында Үкіметке табиғи монополиялар саласындағы және қоғамдық маңызы бар нарықтардағы тарифтерді тоғыспалы субсидиялаудан біртіндеп бас тарту жөніндегі іс-шара бекітілді.

Мемлекет басшысының тапсырмаларын орындаудың және МЖЖ құжаттарында көзделген іс-шаралардың нақты мерзімдерінің болуына қарамастан, Ұлттық экономика министрлігі тиісті жұмысты тиісті деңгейде жүргізіп отырған жоқ.

Осыған байланысты, Агенттік 2022 жылғы қазанда Үкіметке МЖЖ құжаттары мен Мемлекет басшысы тапсырмаларының орындалмағаны туралы хабарлады.

Алайда, 2023 жылғы 1 желтоқсандағы жағдай бойынша көптеген өңірлерде электрмен жабдықтауға орташа босату және тұрмыстық тарифтер арасында елеулі айырмашылық сақталып отыр.

Анықтама: Алматы қаласында орташа еңбек және тұрмыстық тариф арасындағы айырмашылық - 12,6 %, Қостанай облысында – 24 %, Қызылорда облысында – 17 %, Қарағанды облысында – 37%, ШҚО – 25 %, Ақмола облысында – 25 %, Маңғыстау облысында – 23 %, Павлодар облысында – 35% %, СҚО – да - 35 %, Түркістан облысында және Шымкент қаласында - 30 %, Ақтөбе облысында - 47%, Астанада – 16%, Атырау облысында-57%, Жамбыл облысында-36% және т.б.

БҚО мен Қызылорда облысында ғана 2023 жылғы 4-тоқсанда ЭЖО реттейтін тарифтерді саралау практикасы жойылды.

Бұдан басқа, Ұлттық экономика министрлігінің ақпараты бойынша ЖҰЖ-дың 3-тармағын орындау шеңберінде 2033 жылға қарай ғана электрмен жабдықтау қызметтеріне тарифтерді саралауды жою мәселесі пысықталып жатыр.

Осылайша, Ұлттық экономика министрлігі тарапынан Мемлекет басшысының тапсырмаларын және МЖЖ құжаттарында көзделген іс-шараларды оларды іске асыру мерзімін 2 еседен астам ұлғайту жолымен құнсыздандыру әрекеттері туралы атап өтеміз.

Бұл ретте, электрмен жабдықтауға арналған тарифтердің саралануына байланысты, бюджет пен ШОК 5 млн-ға жуық үй шаруашылығының немесе бүкіл тұрмыстық халықтың шығындарын субсидиялап, жыл сайын 76 млрд теңгеден астам артық төлейді. Барлығы 28 мың отбасы немесе үй шаруашылықтарының 1%-дан азы тұрғын үй көмегіне мұқтаж.

Осылайша, олардың әлеуметтік-экономикалық жағдайын ескермей халықтың барлық топтарын жаппай субсидиялау және бюджет қаражатын тиімсіз пайдалану анықталып отыр.

ЭЖҰ арасындағы бәсекелестікке тең жағдайлар жасау үшін тұрмыстық тұтынушыларды субсидиялау тәсілін халықтың әлеуметтік осал топтарын қолдау шараларының атаулы бағытына өзгерту қажет.

Осыған байланысты, тарифтерді саралауды жою бәсекелестік жағдайларын теңестіруге бағытталған маңызды шаралардың бірі деп есептейміз.

Реттелмейтін ЭЖҰ болуы тарифтерді саралауды жою бойынша жекелеген шешімдер қабылдамай, кросс-субсидиялаудан кетуге қажетті жағдайлар мен ынталандырулар жасайтынын атап өту қажет.

Бұдан басқа, бірқатар өңірлерде 2023 жылмен салыстырғанда заңды тұлғалар мен бюджеттік ұйымдар үшін электр энергиясына электр энергиясын кепілді жеткізушілердің тарифтерін саралаудың айтарлықтай өсуі байқалады, себебі бірқатар электр энергиясын кепілді жеткізушілер 2023 жылғы 1 шілдеден бастап басқа көтерме тұтынушыларға, оның ішінде Атаулы қолдау алушылар тізіміне енгізілмеген ЭЖҰ-ларға қарағанда, электр энергиясының жеңілдікті бағалармен Бірыңғай сатып алушыдан атаулы қолдау алды.

Анықтама: Атаулы қолдау электр энергиясын кепілді жеткізушілердің тарифтерін саралауды жою (қысқарту) үшін уақытша әкімшілік шара болып табылады.

Алайда, Бірыңғай сатып алушыны енгізу кезеңінде заңды тұлғалар мен бюджеттік ұйымдар үшін электр энергиясын кепілді жеткізушілер тарифтерін саралауды ұлғайту байқалады, яғни Ұлттық экономика министрлігі атынан уәкілетті орган кестеге сәйкес тарифті саралау алшақтығын қысқарту туралы Мемлекет басшысының тапсырмасына сәйкес электр энергиясына сараланған тарифтерді ұлғайту саясатын жалғастырып келеді.

Бұл ретте, аталған электр энергиясын кепілді жеткізушілер тарифтерді саралауды қысқарту мақсатында жеңілдікті бағалар түрінде атаулы қолдау алатынын атап өткен жөн.

5-кесте. Кепілді жеткізушілердің атауы

Өңір атауы	Электр энергиясын кепілді жеткізушілердің атауы	Тұтынушылар тобы	2023 жылғы 1 шілдеге дейін ээ бағасы	Ээ аралық бағалары (2023 жылғы шілдеден 2023 жылғы 31 желтоқсанға дейін)	2024 жылдан бастап ээ бағалары	Ээ бағалары-ның өсуі (2023 жыл- дың соңымен салыстырғанда),%
Астана қ.	Астанаэнергосбыт ЖШС	Орташа босату бағасы	20,39	23,09	29,28	27
		Тұрмыстық тұтынушылар	14,71	17,21	21,86	27
		Заңды тұлғалар	24,27	28,68	38,52	34
		Бюджеттік ұйымдар	50,0	58,0	73,66	27
Жетісу облысы	Жетысу ЭнергоТрейд ЖШС	Орташа босату бағасы	23,5	25,79	31,43	22
		Тұрмыстық тұтынушылар	16,96	18,66	22,74	22
		Заңды тұлғалар	28,79	31,59	38,5	22
		Бюджеттік ұйымдар	41,96	51,82	75,84	46
Ақмола облысы	Шантобе энергокомплекс ЖШС	Орташа босату бағасы	21,985		27,894	27
		Тұрмыстық тұтынушылар	16,45		19,74	20
		Заңды тұлғалар	25,07		32,8	31
		Бюджеттік ұйымдар	44,45		58,16	31
	Кокшетау ЭнергоЦентр ЖШС	Орташа босату бағасы	23,05	25,74	31,73	23
		Тұрмыстық тұтынушылар	16,02	18,43	22,12	20
		Заңды тұлғалар	27,19	30,65	39,84	30
		Бюджеттік ұйымдар	33,4	37,65	50,27	34
Ақтөбе облысы	Актобеэнергоснаб ЖШС	Орташа босату бағасы	19,51	28,2	34,64	23
		Тұрмыстық тұтынушылар	9,63	13,29	16,62	25
		Заңды тұлғалар	26,08	37,45	46,82	25
		Бюджеттік ұйымдар	29,64	43,63	60,21	38
Шығыс Қазақстан облыс және Абай облысы	Шыгысэнерготрейд ЖШС	Орташа босату бағасы	18,788	23,179	29,18	26
		Тұрмыстық тұтынушылар	12,68	15,343	18,41	20
		Заңды тұлғалар	19,962	26,616	33,536	26
		Бюджеттік ұйымдар	35,755	43,412	61,002	41

ЭЖҰ тарифтерін саралау мен реттеуден және ӨЭК желілеріне шектеулі қолжетімділіктен басқа, ЭЖҰ арасындағы бәсекелестіктің төмен деңгейінің жекелеген факторы ЭЖҰ-ны ауыстырудың қолайлы тетіктерінің болмауы болып отыр. Осыған байланысты, оған қызмет көрсететін ЭЖҰ-ны тұтынушының ауыстыру рәсімін оңайлату үшін жағдайлар жасау қажет.

Елдің энергия қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында (электр энергиясының тапшылығын жабу және өңірлер арасындағы электр энергиясына тарифтерді теңестіру үшін) 2023 жылғы 19 сәуірде «Электр энергетикасы туралы» Заңына түзетулер енгізілді, оған сәйкес 2023 жылғы 1 шілдеден бастап «Электр энергетикасы туралы» Заңында көзделген тәртіппен электр энергиясының жоспарлы көлемін орталықтандырылған сатып алу мен сатуды жүзеге асыратын электр энергиясын Бірыңғай сатып алушының тетігі енгізілді.

23-сурет - Электр энергиясын тұтыну болжамы.

Электр энергетикасы нарығын реттеу саласында қабылданған заңнамалық түзетулер күтілетін нәтиже бермейді және көтерме және бөлшек тұтынушылар үшін тарифтердің негізсіз өсу, сондай-ақ электр энергиясын бөлшек саудада өткізу нарығындағы бәсекелестікті жою тәуекелдерімен ұштасады.

Энергетика министрлігінің Бірыңғай сатып алушы институтын енгізуі шеңберінде Қағидаларға[14] оларға Бірыңғай сатып алушыдан электр энергиясына жеңілдікті баға беру арқылы табиғи монополиялар салаларындағы уәкілетті орган айқындайтын электр энергиясын кепілді жеткізушілер үшін атаулы қолдау тетігін көздейтін өзгерістер енгізілді.

2023 жылғы 1 шілдеден бастап 35 кепілді электр энергиясын жеткізушілердің 25-і үшін атаулы қолдау көрсету тетігі (электр энергиясына жеңілдікті тарифтер түрінде) енгізілді.

Бұл ретте, Атаулы қолдауды алушылардың тізіміне енгізілмеген реттелмейтін және реттелетін ЭЖҰ, сондай-ақ басқа тұтынушылар электр энергиясын Бірыңғай сатып алушыдан Қағидаларда белгіленген тәртіппен сатып алады, ол атаулы қолдауды алушылардың бағасынан 35-50%-ға асады.

Іс жүзінде электр энергиясын кепілді жеткізушілерді көтерме сауда нарығының қалған қатысушылары есебінен субсидиялау жүргізіліп жатыр.

Анықтама: Бірыңғай сатып алушы тетігін енгізу кезеңінде көтерме тұтынушылар үшін электр энергиясына тариф 3 тг/кВтс-ға (12,7-ден 15,96 кВтс дейін) ұлғайтылды.

Бұл ретте, Бірыңғай сатып алушы «Электр энергетикасы туралы» Заңының ережелеріне және Қағидаларға сәйкес электр энергиясын көтерме сауда нарығының субъектілеріне электр энергиясын сату нарығында монополиялық жағдайға ие.

Осыған байланысты, оған Кодексте көзделген шектеулер, атап айтқанда, нарық субъектiлерiмен немесе тұтынушылармен жасалған мәні бірдей келiсiмдерге объективті түрде ақталмайтын себептермен әртүрлi бағаларды не әртүрлi шарттарды қолдануға тыйым салу қолданылады (Кодекстің 174-бабының 2) тармақшасы).

Алайда, Энергетика министрлігі заңға тәуелді акт деңгейінде іс жүзінде бәсекелестікті шектеу және (немесе) жою үшін жағдайлар жасады.

Заңның 19-1-бабының 3-тармағына сәйкес Бірыңғай сатып алушы тарифтерді кезең-кезеңімен өзгерту мүмкіндігін жүзеге асыру мақсатында уәкілетті орган айқындаған тәртіппен тарифтерді саралау арқылы көтерме сауда нарығының тұтынушылары үшін атаулы қолдауды жүзеге асырады.

Өз кезегінде, Энергетика министрлігі Қағидаларда атаулы қолдау алушылардың тізімін оған тек электр энергиясына кепілдік беретін жеткізушілерді енгізумен негізсіз шектеді (Қағидалардың 2-тармағының 1) тармақшасы).

Көрсетілген тізімге енгізілмеген ЭЖҰ-лардың атаулы қолдауды алушылармен бәсекелесу мүмкіндігі жоқ, себебі төмен бағаны ұсыну мүмкіндігі жоқ.

Бұдан басқа, Қағидаларға сәйкес Атаулы қолдау алушылардың тізімін ТМРК 6 (алты) айда бір рет өзектендіреді және оны өзгерістер қолданылатын есеп айырысу кезеңі (күнтізбелік ай) басталғанға дейін бес жұмыс күнінен кешіктірмей Бірыңғай сатып алушыға жібереді, яғни Тізімді өзектендіру Бірыңғай сатып алушыдан электр энергиясын сатып алуға жұмыс істеп тұрған электр энергиясын кепілді жеткізушілердің бағасын ұлғайтумен және одан әрі атаулы қолдауы (жеңілдікті бағасы) Бірыңғай сатып алушының есептік бағасынан асатын электр энергиясын кепілді жеткізушілерді Тізімнен алып тастаумен болжанған.

Алайда, ТМРК бұйрықтарымен Атаулы қолдауды алушылар тізіміне барлық 34 электр энергиясын кепілді жеткізуші енгізілді.

Қалыптасқан жағдай көтерме тұтынушылар, оның ішінде реттелмейтін ЭЖҰ үшін Бірыңғай сатып алушы тарифінің біржола өсуіне әкеледі және тиісінше бөлшек сауда нарығындағы бәсекелестікті жоюға әкеп соғады.

Осыған байланысты, Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің бірінші орынбасары Р.В. Скляр мен Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары Т.М. Сүлейменовте 2023 жылғы 29 маусымда өткен кеңес қорытындылары бойынша Энергетика министрлігіне тұрмыстық тұтынудың расталған көлемі шегінде барлық ЭЖҰ-ды атаулы қолдауды қамтамасыз ету және ЭЖҰ үшін ӨЭК желілеріне қол жеткізудің сервистік моделін енгізу бөлігінде Қағидаларға Агенттіктің ескертулерін жою тапсырылды.

Бұдан басқа, Агенттіктің 2023 жылғы 4 тамыздағы № 01-2-04/Д-1130//11-04/05-3594 4-тармақ хатымен Энергетика министрлігіне Бірыңғай сатып алушыны енгізумен байланысты Қағидаларға өзгерістер енгізу туралы ұсыныс жіберілді.

Сонымен қатар, 2023 жылғы 20 қазанда Энергетика министрлігі Мемлекеттік органдардың интранет-порталы арқылы Қағидаларға өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы Энергетика министрлігі бұйрығының жобасын ұсынды, бұл ретте жобада Агенттіктің аталған ұсынысы ескерілмеген.

Сондай-ақ Энергетика министрлігінің жоғарыда көрсетілген хаттамалық тапсырмаларды орындамағанын атап өтеміз.

Сонымен қатар, нарық субъектілері өз өтініштерінде электр энергиясын Бірыңғай сатып алушы электр энергиясын көтерме нарық субъектілеріне сату кезінде кемсітушілік шарттардан көрінген, теріс салдарларға әкеп соғатын және олардың құқықтары мен заңды мүдделеріне нұқсан келтіретін («Компания Астана энерго холдинг» ЖШС, «Ременерго» ЖШС, «MTG Energy» ЖШС, «ҚарағандыЖылуСбыт» ЖШС, «ЭлектроДил» ЖШС) Энергетика министрлігі әрекеттерінің құқыққа сыйымсыздығы туралы да дәйектер келтіретінін атап өткен жөн.

Осылайша, Энергетика министрлігінің әрекеттерінде Кодекстің 194-бабы 2-тармағының 9) тармақшасында көзделген бұзушылық белгілері, атап айтқанда жекелеген нарық субъектілеріне оларды бәсекелестерге қатысты артықшылықты жағдайға қоятын жеңілдіктер немесе басқа да артықшылықтар беру немесе бәсекелестермен салыстырғанда қызметтің қолайсыз немесе кемсітушілік жағдайларын жасау байқалады.

Осыған байланысты, 2024 жылғы 26 ақпанда Агенттік Энергетика министрлігінің атына мемлекеттік органның әрекеттерінде (әрекетсіздігінде) Қазақстан Республикасының бәсекелестікті қорғау саласындағы заңнамасын бұзушылық белгілерінің болуы туралы хабарлама жіберді.

Жоғарыда айтылғанды ескере отырып, Агенттік:

- олардың арасында конкурстар өткізу арқылы (әрбір 5 жыл сайын) ЭЖҰ арасында кепілді жеткізушілер мәртебесінің ауысуын қамтамасыз етуді;

- тұрмыстық тұтыну көлемі шегінде ЭЖҰ мәртебесіне қарамастан Бірыңғай сатып алушыдан электр энергиясына тең қол жеткізуді қамтамасыз етуді;

- ЭЖҰ үшін ӨЭК желілеріне қол жеткізудің сервистік моделін енгізуді;

- ЭЖҰ-ның ӨЭК-пен үлестес болуын алып тастауды;

- тарифтерді тұтынушылар топтары бойынша саралауды жоюды ұсынады.

2.5. Байланыс қызметтері нарығы

ҰСБ деректері бойынша 2022 жылы Қазақстанның телекоммуникациялар нарығының көлемі 1,106 трлн. теңгені құрады, бұл 2021 жылғы қаңтар-желтоқсандағы байланыс қызметтерінің көлемінен 8%-ға артық.

Ағымдағы нарықтық жағдай 2019 жылға қарай қалыптасты және бүгінгі күнге дейін тұрақты болып қалды: дуополия 63% нарық үлесімен «Қазақтелеком» АҚ («Kcell» АҚ, «МТ–С» ЖШС) және 37% үлеспен жеке оператор «Кар-Тел» ЖШС (Beeline).

24-сурет - Нарық үлесі.

Тауар нарығындағы бәсекелес ортаның жай-күйін бағалау үшін мынадай әдістер пайдаланылды: нарықтық шоғырлану коэффициенті (CR) және Герфиндаль-Хиршман нарықтық шоғырлану индексі (HHI).

Ұялы байланыс қызметі бойынша шоғырлану коэффициентінің және Герфиндаль-Гиршман нарықтық шоғырлану индексінің есептік көрсеткіштері:

2021 ж.: 70%< CR-2 (100%) ≤ 100% және 2000 < HHI (3377) < 10000;

2022 ж.: 70%< CR-2 (100%) ≤ 100% және 2000 < HHI (3425) < 10000;

2023 ж. 1-т.: 70%< CR-2 (100%) ≤ 100% және 2000 < HHI (3445) < 10000

Осылайша, нарықтық шоғырлану индексін есептеу Қазақстан Республикасындағы ұялы байланыс қызметтері нарығы талданатын кезеңнің қорытындылары бойынша бәсекелестікті дамытудың төмен деңгейімен нарықтың 1-түрі – жоғары шоғырланған нарыққа жататынын көрсетті.

Әдістеменің 41-тармағында тауардың бағасы мен оны өндірудің шекті шығындары арасындағы айырмашылықты анықтау үшін Лернер коэффициенті қолданылатыны көзделген.

Субъектілердің дәйектеріне сәйкес бағаның қалыптасуына көптеген факторлар, оның ішінде нарықтық тенденциялар, байланыс қызметтерін көрсетуге, желіні ұстап тұру мен дамытуға компанияның шығындары (тікелей және жанама) және басқалар әсер етеді.

Осыған байланысты, тауар нарығындағы бәсекелес ортаның жай-күйін бағалау барысында Әдістеменің 41-тармағы орынсыздығына байланысты қолданылған жоқ, себебі талданатын тауардың бағасы мен оны осы нарықта өндірудің шекті шығындары арасындағы айырманы анықтау талдау кезеңінде мүмкін емес.

Басқа өңірлерден сатушылардың тауар нарығына кіру мүмкіндігін анықтау үшін өңіраралық және халықаралық сауда үшін нарықтың ашықтық коэффициенті қолданылады.

Басқа өңірлерден (немесе басқа елдерден) сатушылардың тауар нарығына кіру мүмкіндігі нарықтық шоғырлануды айтарлықтай төмендетеді, нарықта жергілікті (отандық) сатушылар иеленетін үлесті қысқартады.

Жұмыс істеп тұрған нарық субъектілері өз қызметін өңірлерге бөлінбей бүкіл ел аумағында жүзеге асырады. Бұл ретте, талданатын тауарды шетелдік сатушының (субъектінің) нарыққа кіруі Қазақстан аумағында тіркелген және заңнамада белгіленген тиісті рұқсат құжаттарын алған кезде ғана мүмкін болады.

Осыған байланысты, нарықтың ашықтық коэффициентін есептеу жүргізілген жоқ.

Квазимемлекеттік сектор басым нарықтағы бәсекелестіктің төмен деңгейі байланыс операторлары арасындағы клиент үшін жарыспалылықтың төмендеуіне және бағаларды ұстап тұруға әкелді. Нәтижесінде бағаның өсуіне, байланыс және интернет қызметтерінің сапасына шағымдардың күрт өскенін атап өткен жөн.

Агенттікке 2022 жылдан 2023 жылға дейінгі кезеңде тарифтердің өсуіне және талап етілмеген қызметтерді күштеп таңуға қатысты 200-ден астам шағым түсті.

Байланыс саласындағы заңнамаға өзгерістер

Азаматтардың өтініштерін зерделеу шеңберінде байланыс операторлары абоненттер талап етпейтін тарифтік жоспарға енгізілген қызметтер көлеміне (интернет-трафикті ұлғайту, әртүрлі бағыттарға минуттар және т.б.) шамалы өзгерістер енгізгені анықталды. Бұл ретте, бір мезгілде тарифтік жоспардың құны көтерілді.

Осыған байланысты, Агенттік ұялы байланысқа арналған тарифтік жоспарлардың шарттарын өзгертуге тыйым салуды белгілеу, негізделген шығындар негізінде тарифтерді өзгерту, сондай-ақ қызметтердің тарифтік жоспарына абоненттің келісімінсіз енгізілген көлемінің өзгеруіне байланысты Интернет желісіне қол жеткізу қызметіне тарифтерді көтеруге тыйым салуды енгізу бөлігінде Қағидаларға тиісті түзетулерді және тұтынушылардың құқықтарын қорғауға бағытталған бірқатар басқа да нормаларды әзірледі.

Бұл өзгерістер Қағидаларға Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігінің 2023 жылғы 31 наурыздағы № 123/НҚ бұйрығымен енгізілді. Өз кезегінде, ұялы операторлар бірлескен талап арызбен Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігінің бұйрығына сотқа шағымданды, оған Агенттік өкілдері де қатысты.

Ағымдағы жылғы 17 шілдеде Астана қаласының МАЭС-і Қағидаларға жоғарыда көрсетілген түзетулердің күшін жою туралы талап қою талаптарынан бас тарту туралы шешім шығарды. Астана қаласы сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасының 2023 жылғы 5 қыркүйектегі қаулысымен бірінші сатыдағы шешім өзгеріссіз, апелляциялық шағым қанағаттандырусыз қалдырылды (заңды күшіне енді).

Хабарламаларға қатысты

Агенттіктің Алматы қаласы бойынша департаменті ұялы операторларға («Кселл» АҚ, «МТ–С» ЖШС) қатысты көрсетілетін қызметтер көлемін бір мезгілде өзгерте отырып, тарифтік жоспарлар құнының өзгеруі туралы абоненттердің шағымдарын қарау нәтижелері бойынша олардың әрекеттерінде бәсекелестікті қорғау саласындағы заңнаманы бұзушылық белгілерінің болуы туралы хабарлама шығарды.

Дата публикации

25 июня 2024