2022 ЖЫЛҒЫ ЖЕКЕЛЕГЕН ТАУАР НАРЫҚТАРЫНДАҒЫ БӘСЕКЕЛЕСТІКТІҢ ЖАЙ-КҮЙІ ЖӘНЕ МОНОПОЛИСТІК ҚЫЗМЕТТІ ШЕКТЕУ ЖӨНІНДЕ ҚОЛДАНЫЛАТЫН ШАРАЛАР ТУРАЛЫ ЕСЕП

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ

БӘСЕКЕЛЕСТІКТІ ҚОРҒАУ ЖӘНЕ ДАМЫТУ АГЕНТТІГІ

2022 ЖЫЛҒЫ ЖЕКЕЛЕГЕН ТАУАР НАРЫҚТАРЫНДАҒЫ БӘСЕКЕЛЕСТІКТІҢ ЖАЙ-КҮЙІ ЖӘНЕ МОНОПОЛИСТІК ҚЫЗМЕТТІ ШЕКТЕУ ЖӨНІНДЕ ҚОЛДАНЫЛАТЫН ШАРАЛАР ТУРАЛЫ ЕСЕП

Астана қаласы, 2023 жыл

МАЗМҰНЫ

Кіріспе 3

1-тарау. Қазақстан Республикасындағы бәсекелестік саясат 4

1.1. Қазақстан Республикасындағы бәсекелестік саясаттың жалпы үрдістері 4

1.2. Бәсекелестікті қорғау саласындағы заңнаманы жетілдіру 6

1.3. Мемлекеттің кәсіпкерлікке қатысу үлесін шектеу 9

1.4. Мемлекеттік қолдау шараларының мониторингі 15

1.5. Үкіметпен бәсекелестікті дамыту бойынша жұмыс 16

1.6. Бұзушылықты анықтау және жолын кесу 19

1.7.  Экономикалық шоғырлануды реттеу………………………………………...24

1.8. Тауар биржаларын бақылау 26

1.9. Халықаралық ынтымақтастық 28

1.10. Операциялық шараларды іске асыру 30

2-тарау. Жекелеген тауар нарықтарындағы бәсекелестіктің жай-күйін талдау 34

2.1. Мұнай өнімдерін көтерме және бөлшек саудада өткізу нарықтары 35

2.2. Электр энергиясын көтерме және бөлшек саудада өткізу нарықтары 42

2.3. Көмірді көтерме және бөлшек саудада өткізу нарықтары 55

2.4. Тұтынушыларды табиғи газға қосқан кезде құрылыс-монтаждау қызметтері нарығы 64

2.5. Байланыс қызметтері нарығы 77

2.6. Цифрлық эфирлік телерадиохабар тарату қызметтері нарығы                     83

2.7. Теміржол жүк тасымалдау қызметтері нарығы 86

2.8. Қазақстан Республикасы бойынша вагондар жөндеу, локомотивтерге сервистік және техникалық қызмет көрсету қызметтері нарығы 91

2.9. Жолаушыларды әуе көлігімен тұрақты тасымалдау қызметтері нарығы    94

2.10. Тұрғын үй құрылысы нарығы 106

2.11. Түсті металдарды өткізу нарықтары 111

2.12. Пестицидтерді өткізу нарығы 114

2.13. Шикі мұнай коксын өткізу нарығы 116

2.14. Аммофосты өткізу нарығы 118

2.15. Құмшекерді, өңделген сүтті көтерме саудада өткізу нарықтары 119

2.16. Дәрілік заттарды өткізу нарығы 121

2.17. Коронавирусты инфекцияға ПТР диагностикалауды өткізу қызметтері нарығы 127

2.18. ҚТҚ жинау, әкету, сұрыптау және көму нарығы 129

2.19. Автомобильді кредиттеу қызметтері нарығы 133

3-тарау. Монополияға қарсы органның алдында тұрған міндеттер 137

 

 

 

 

Кіріспе

 

Осы есепті Қазақстан Республикасының Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі (бұдан әрі – Агенттік, Монополияға қарсы орган) Қазақстан Республикасы Кәсіпкерлік кодексінің (бұдан әрі – Кодекс) 90-6-бабының 26) тармақшасына сәйкес Қазақстан Республикасының Президентін және Қазақстан Республикасының Премьер-Министрін 2022 жылғы жекелеген тауар нарықтарындағы бәсекелестіктің жай-күйі және монополистік қызметті шектеу жөнінде қолданылатын шаралар туралы хабардар ету мақсатында дайындады.

Есепте:

- Қазақстан Республикасындағы монополияға қарсы реттеу және бәсекелестік саясат саласындағы 2022 жылғы аса маңызды оқиғалар (іс-шаралар) туралы;

- шетелдік монополияға қарсы ведомстволармен, оның ішінде халықаралық интеграциялық бірлестіктер шеңберінде халықаралық ынтымақтастық жөніндегі мәліметтер;

- Қазақстан Республикасының жекелеген тауар нарықтарындағы бәсекелестіктің жай-күйі, бәсекелестікті бұрмалайтын факторлар және тауар нарықтарына кіру кедергілері, оларды жою жөнінде шараларды әзірлеу жөніндегі мәліметтер;

- мемлекеттің кәсіпкерлік қызметке қатысуын қысқарту, Қазақстанның бәсекелестікті қорғау саласындағы заңнамасын бұзушылықтарды анықтау және жолын кесу бойынша жұмыс нәтижелері туралы, экономикалық шоғырлануға мемлекеттік бақылау жөніндегі қызмет көрсеткіштері, Қазақстан Республикасының бәсекелестікті қорғау саласындағы заңнамасын жетілдіру жөнінде жүргізіліп жатқан жұмыс туралы мәліметтер;

- алдағы жылы монополияға қарсы органның алдында тұрған негізгі міндеттер туралы ақпарат ұсынылды. 

1-тарау. Қазақстан Республикасындағы бәсекелестік саясат

1.1. Қазақстан Республикасындағы бәсекелестік саясаттың жалпы үрдістері 

Ел экономикасының базалық салалары тауар нарықтарында (отын-энергетика кешені, көлік, телекоммуникациялар, байланыс) бәсекелестіктің жай-күйін талдау нарыққа негізгі қатысушылардың жиынтық үлесі 70 - 100% аралығында екенін көрсетеді, бұл ретте бірқатар нарықтар бойынша нарықтық биліктің шоғырлану деңгейі жоғары (бәсекелестіктің төмен деңгейі) атап өтіледі (1-сурет).

 

1-сурет - Нарықтық биліктің шоғырлану деңгейінің өзгеру серпіні                              (Үш ірі жеткізушінің (CR-3) шоғырлану деңгейі), %.

Бұдан басқа, Қазақстан Республикасының экономикасында жаңа тренд байқалады: мемлекеттің кәсіпкерлік қызметке қатысуы кеңейді, мемлекет қатысатын жаңа монополиялар пайда болды.  

Қорытындысында қалыптасқан негізгі тауар нарықтарының монополиялық / олигополиялық құрылымы тыйым салынған монополистік қызметке, кәсіпкерлердің шекті шығындарын және халықтың шығыстарын арттыруға жәрдемдеседі: Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (бұдан әрі – ЭЫДҰ) сарапшыларының бағалауы бойынша әлсіз бәсекелестік бағаның орта есеппен 10% -ға дейін өсуіне әкелуі мүмкін. Осыған орай, адал бәсекелестікті дамыту және экономиканы жалпыға бірдей монополиясыздандыру мәселелері жалпыұлттық міндет және Қазақстанның мемлекеттік саясатының басымдығы болды. 

Осы орайда 2022 жылы, оның ішінде заңнаманы жетілдіруді, бәсекелестік мәселелері бойынша мемлекеттік жоспарлау жүйесінің құжаттарын қабылдауды қамтитын бәсекелестікті қорғау және дамыту саласындағы мемлекеттік саясатты дамытудың негізгі бағыттарын айқындайтын бірқатар жүйелі құжаттар қабылданды. 

Айталық, 2022 жылдың басындағы маңызды оқиғалардың бірі Мемлекет басшысының «бесінші монополияға қарсы пакет» деп аталатын «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне бәсекелестікті дамыту мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы»  Заңға (бұдан әрі  – 2022 жылғы 3 қаңтардағы Заң) қол қоюы болды.

2022 жылғы 3 қаңтардағы Заң Президенттің 2020 жылғы 31 желтоқсандағы № 484  Жарлығында (бұдан әрі –  484 Жарлық) бекітілген негізгі бағыттарды іске асыруды қамтамасыз етеді. 484 Жарлықта тәуелсіз Қазақстанның тарихында алғаш рет бәсекелестікке белсенді жәрдемдесу жалпыұлттық міндет болып белгіленді. Жалпы, 2022 жылғы 3 қаңтардағы Заң мемлекеттің кәсіпкерлікке қатысуын қысқарту, кәсіпкерлік субъектілерінің мемлекеттік қолдау шараларына және сатып алуға тең қол жеткізуін қамтамасыз ету, шағын және орта кәсіпкерлікті дамыту, тауар нарықтарына кірудің әкімшілік және экономикалық кедергілерін, сондай-ақ бағалық реттеу құралдарын қысқарту мәселелерін қамтиды (Бәсекелестік туралы заңның ережелері осы есептің 1.2-бөлімінде егжей-тегжейлі жазылған). 

Сондай-ақ 2022 жылы Мемлекет басшысы өзінің Жарлығымен Қазақстан Республикасында бәсекелестікті қорғау және дамыту тұжырымдамасын   (бұдан әрі – Тұжырымдама) бекітті. Тұжырымдама монополияға қарсы реттеу саласын одан әрі дамыту пайымын, сондай-ақ елімізде бәсекелестікті дамыту, елдің жалпы экономикалық саясатына интеграцияланатын тұтас бәсекелестік саясатты құру мәселелерін қамтамасыз етуге арналған.   

Жүйелік құжаттарда белгіленген міндеттерді ескере келе, 2022 жылы мына стратегиялық бағыттар бойынша белсенді жұмыс басталды:

1) мемлекеттің кәсіпкерлікке қатысу үлесін шектеу; 

2) бәсекелестік қағиидаттарда жеке кәсіпкерлерді мемлекеттік қолдау шараларымен қамтуды ұлғайту;

3) Үкіметпен бәсекелестікті дамыту бойынша жұмыс. 

Бәсекелестік саясатты тиімді іске асыру тұрғысынан жалпы монополияға қарсы органның жұмыс сапасы осыған тәуелді бірқатар операциялық шараларды іске асыру да маңызды – бұл оның қызметін цифрландыру, корпоративтік басқару қағидаттарын енгізу.  

1.2. Бәсекелестікті қорғау саласындағы заңнаманы жетілдіру  

2022 жылы Агенттік Қазақстан Республикасының бәсекелестікті қорғау саласындағы заңнамасын жетілдіру бойынша жұмысты жалғастырды, атап айтқанда мынадай Заңдар әзірленіп, қабылданды:

1) «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне бәсекелестікті дамыту мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» 2022 жылғы 3 қаңтардағы (бұдан әрі – 2022 жылғы 3 қаңтардағы Заң);

2) «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыруға (жылыстатуға) және терроризмді қаржыландыруға қарсы іс-қимыл, сондай-ақ мемлекеттік баға реттеу мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» 2022 жылғы 1 шiлдедегi (бұдан әрі – 2022 жылғы 1 шілдедегі Заң);

3) «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне Мемлекет басшысының жекелеген тапсырмаларын іске асыру мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» 2022 жылғы 30 желтоқсандағы (бұдан әрі  – 2022 жылғы 30 желтоқсандағы Заң).

2022 жылғы 3 қаңтардағы Заңда мыналар көзделеді:

1) негізгі қуатқа қол жеткізуді қамтамасыз ету.

ҚР заңнамасында монополистер мен доминанттар тауар сатудан бас тарту кезінде, оның ішінде тұрақты тұлғалар тобымен жасалған ұзақ мерзімді келісімшарттарға сілтеме жасай отырып, пайдаланған тиісті тауар нарығына кіруді дәл регламенттеу жоқ.

Осыған орай, Заңда (Кодекстің 174, 176-1-баптары) негізгі қуат ұғымы, негізгі қуатқа жатқызу өлшемшарттары айқындалды, сондай-ақ негізгі қуатқа тең қол жеткізу тәртібі белгіленді (Агенттік төрағасының 2022 жылғы 13 маусымдағы                       № 15 бұйрығымен бекітілді).

Аталған нормалар жиынтығында нарық субъектілерінің үстем және монополиялық компаниялардың шектеулі және капиталды қажет ететін ресурстарына тең қол жеткізуді қамтамасыз етуге мүмкіндік береді;

2) мемлекеттік және жекеше операторлардың қызметін реттеу.

Қазақстанда жекелеген нарық субъектілеріне мемлекеттік монополия құрмай, белгілі бір қызмет түрлерін жүзеге асыруға айрықша құқықтарды заңнамалық түрде беру практикасы қалыптасты.  

Осыған орай, монополиялық шығындарды азайту үшін Заңда (Кодекстің 120, 172, 193-баптары, бухгалтерлік есеп және ақпаратқа қол жеткізу туралы заңдар) мемлекеттік және жекеше операторларға мемлекеттік монополияның құқықтық режимі (арнайы құқық институты), қатаң реттеу (бағалар, өзге қызметке тыйым салу), бәсекелестерге залалды өтеу, жариялылық қолданылды, сондай-ақ Мемлекеттік кәсіпорынды, акцияларының (жарғылық капиталға қатысу үлестерінің) жүз пайызы тікелей немесе жанама түрде мемлекетке тиесілі акционерлік қоғамды, жауапкершілігі шектеулі серіктестікті арнайы құқық субъектісі ретінде айқындау қағидалары (Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2022 жылғы 30 маусымдағы № 453 қаулысы) бекітілді. 

Бұл түзетулер сабақтас нарықтарға монополияның теріс әсерін жоюға мүмкіндік береді, сондай-ақ оларды іріктеу мен қызметінің ашықтығын қамтамасыз етеді; 

3) мемлекеттің кәсіпкерлікке қатысуын қысқарту.

Мемлекеттік кәсіпкерлік субъектілерінің жеке кәсіпкерлерді мемлекеттік сатып алудан, квазимемлекеттік сектордың сатып алуынан ығыстырып шығаруы «сары парақтар» қағидатын бұзудың елеулі салдарлары болды. Сонымен қатар, мемлекеттің кәсіпкерлікке қатысуының қазіргі негіздері мемлекеттік кәсіпкерлік субъектілерінің қызметін бәсекелес тауар нарықтарында жүзеге асыруына тыйым салуды көздейді.  

Осы мәселені шешу үшін квазимемлекеттік сектор субъектілерінің қызметіне мониторинг (Кодекстің 90-6-бабы) енгізілді және мемлекеттік кәсіпорындардың, акцияларының (жарғылық капиталға қатысу үлестерiнiң) елу пайыздан астамы мемлекетке тиесілі заңды тұлғалардың және олармен үлестес тұлғалардың қызметіне жүзеге асырылатын қызмет түрлерін құру, кеңейту және (немесе) өзгерту кезінде монополияға қарсы органның келісімін алу, сондай-ақ монополияға қарсы органның келісімі алынған сол қызмет түрлерін ғана жүзеге асыру тұрғысынан мониторинг жүргізу тәртібі (Агенттік төрағасының 2022 жылғы 28 наурыздағы № 4 бұйрығы) бекітілді. 

Бұдан басқа, мемлекеттің қатысуын қысқарту мақсатында егжей-тегжейлі тізбе айқындалды және мемлекеттік тапсырмаларды бөлу үшін негіздер (Бюджет кодексінің 41-бабы) қысқартылды, сондай-ақ Қазақстан Республикасының бәсекелестікті қорғау саласындағы заңнамасына сәйкестігі тұрғысынан қорытынды беру тәртібі (Агенттік төрағасының 2022 жылғы 20 сәуірдегі № 9 бұйрығы) регламенттелді;

4) мемлекеттік қолдау шараларына тең қолжетімділікті қамтамасыз ету.

Шағын және орта кәсіпкерлікті дамытуға бағдарлану мемлекеттік қолдаудың стратегиялық бағыттарының бірі болып табылады.  

Сонымен қатар, іс жүзінде ірі бизнесті қолдауға көбірек қаражат бөлінеді. Негізсіз жоғары талаптар, қол жеткізудің ашық емес жүйесі, тиісті бақылаудың болмауы мемлекеттік қолдауды шектеулі тұлғалар тобына беруге жағдайлар жасауға әкеп соғады.  

Осыған орай, мемлекеттік қолдаудың жаңа шараларын (оның ішінде оларды көрсету қағидаларын) монополияға қарсы органмен міндетті келісу талабы енгізілді және мемлекеттік қолдау шараларын көрсету үшін басым бағыттарды айқындау өлшемшарттары (Кодекстің 194-бабы)  белгіленді.

Нормаларды практикада іске асыру мемлекеттік қолдау шараларына қол жеткізудің тең жағдайларын жасауға, тауар нарықтарындағы бәсекелестікті бұрмалайтын атаулы қолдау фактілерін жоюға, мемлекеттің назарын нарыққа жаңа қатысушылар мен ШОБ-ты қолдауға аударуға мүмкіндік береді;

5) монополияға қарсы реттеу құралдарын дамыту.

Қосылулар мен бірігулерді бақылау нарықтық биліктің бір қолда шоғырлануының алдын алуға бағытталған нарық құрылымын монополияға қарсы реттеудің маңызды құрамдауыштарының бірі болды. Мәмілелерді бақылауды жүзеге асыру барысында монополияға қарсы орган мәміле жасауға рұқсат алуды негіздейтін белгілі бір талаптарды көрсетуі мүмкін.   

ЭЫДҰ көптеген елдердің монополияға қарсы органдары мәмілелер бойынша шешімлерді орындауға тиімді жәрдемдесу және тәуелсіз мониторинг үшін сенім білдірілген адамдарды тартатынын атап өтеді. Сенім білдірілген адам тәуелсіз болуы тиіс және бизнесті ұсақтау бойынша күрделі операциялар жүргізуде де, іс-әрекет сипатындағы шарттардың орындалуын қадағалау қажеттілігі жағдайында да монополияға қарсы орган тағайындап, мақұлдайды. 

Осылайша, сенім білдірілген адам институты шет елдердің монополияға қарсы органдарының практикасында кең таралды, себебі бизнеспен бірлесіп оңтайлы шешімдер әзірлей және монополияға қарсы органмен сындарлы өзара іс-қимылды жүзеге асыра келе, монополияға қарсы органның шешімдерін орындауға кәсіби, сарапшылық тәсілді қамтамасыз етеді.  

Осыған орай, мониторингті қамтамасыз ету және монополияға қарсы органның бәсекелестікті қамтамасыз етуге бағытталған әрекеттерді жүзеге асыру туралы шешімдерін орындауға жәрдемдесу мақсатында Заңда экономикалық шоғырлану бойынша мәмілелер шарттарының сақталуын бақылау үшін сенім білдірілген адам институты (Кодекстің 210-1-бабы) енгізілді және сенім білдірілген адамдар тізілімін жүргізу тәртібі (Агенттік төрағасының 2022 жылғы 29 наурыздағы № 5 бұйрығы) бекітілді.  

2022 жылғы 1 шілдедегі Заң Мемлекет басшысының тапсырмасын орындау үшін әзірленіп, қабылданды.

2022 жылғы қаңтарда Агенттік Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша сұйытылған мұнай газын (бұдан әрі – СМГ) бөлшек саудада өткізуге уақытша мемлекеттік бағалық реттеуді енгізді.

Сол сәтте қолданыста болған Кодекстің ережелеріне сәйкес мұндай реттеуді қолданудың жалпы мерзімі бір жыл ішінде күнтізбелік сексен күннен аспауы тиіс. СМГ-ны бөлшек саудада өткізуді бағалық реттеуді ұзарту мақсатында 2022 жылғы 1 шілдедегі Заңмен бағалық реттеуді қолданудың жалпы мерзіміне қатысты норма алып тасталды (Кодекстің 119-бабының екінші бөлігі).

Осылайша, бұл түзету бағалардың күрт өсу қаупін және осының салдарынан қоғамда әлеуметтік шиеленістің туындауын жоюға мүмкіндік берді.  

2022 жылғы 30 желтоқсандағы Заң Мемлекет басшысының тапсырмасын орындау үшін әзірленіп, қабылданды.

2022 жылғы қаңтарда ірі отандық бизнес өкілдерімен кездесу барысында Мемлекет басшысы жекеменшік монополиялық операторлардың мемлекеттің экономикалық функцияларын жүзеге асыруына заңнамалық деңгейде тыйым салуды белгілеуді тапсырды.  

Аталған тапсырманы орындау үшін 2022 жылғы 30 желтоқсандағы Заңмен Кодекске акцияларының (жарғылық капиталға қатысу үлесінің) жүз пайызы тікелей немесе жанама түрде мемлекетке тиесілі заңды тұлға ғана арнайы құқық субъектісі бола алатынын (Кодекстің 193-бабы) көздейтін түзетулер енгізілді. Осылайша, заңнамалық деңгейде жекеше операторларды құру рәсімі барынша күрделендірілді.  

1.3. Мемлекеттің кәсіпкерлікке қатысу үлесін шектеу  

Мемлекеттің кәсіпкерлікке қатысуының жоғары деңгейі тауар нарықтарында бәсекелестікті дамытудың тежеуші факторы болып табылады. Жеке кәсіпкерлікті және бәсекелестікті дамыту мақсатында мемлекеттің кәсіпкерлік қызметке қатысу үлесін қысқарту маңызды міндет болды. Осы бағытта жұмыс жекешелендіру, квазимемлекеттік сектор субъектілерінің қызметін шектеу (қызмет түрлерін құруды келісу, шектеу) арқылы жүргізіледі. Мемлекеттің кәсіпкерлікке қатысуын шектеу бойынша іске асырылатын шаралар, оның ішінде мемлекеттік операторларды, мемлекеттік тапсырмаларды қысқартуға бағытталған.  

Жекешелендіру

2022 жылғы 5 қаңтарда әлеуметтік-экономикалық және қоғамдық-саяси ахуалды тұрақтандыру жөніндегі кеңес қорытындысы бойынша берген Мемлекет басшысының тапсырмасына сәйкес Агенттік бәсекелестік саясатты ескере отырып, жекешелендіру процестерін жетілдіру бойынша ұсыныстар әзірледі. Бүгінде бұл ұсынымдар ішінара қабылданды. Атап айтқанда, жекешелендіру жоспарына осы бойынша кәсіпорындар жекешелендірілетін субъектілердің тізіміне енгізілетін өлшемшарттар (қағидаттар) енгізілді.  

Анықтама: Өлшемшарттарға (қағидаттарға) мыналар жатады: 1) қызметтің мемлекеттің кәсіпкерлікке қатысу шарттарына сәйкес келмеуі; 2) ШОБ субъектілері;                       3) монополияға қарсы органның ұсыныстары; 4) бақылаушы емес акциялар пакетін иеленуі; 5) соңғы 3 жылда даму жоспарын іске асырмау не тиімсіз іске асыру; 6) жобаның өзін ақтау мерзімінің басталуы; 7) монополияға қарсы орган ұсынған тауар нарығына қатысу мерзімінің басталуы; 8) жеке кәсіпкерлік субъектілерінен өтінімдер.

Монополияға қарсы органның талдауын ескере отырып, ірі объектілерді жекешелендіру бойынша заңнамаға түзетулер әзірленіп, Ұлттық экономика министрлігіне жіберілді.  

Жекешелендіру процесін талдау мемлекеттік активтерді сату кезінде туындайтын бірқатар проблемалардың болуын куәландырады. Нақты өлшемшарттар болмағандықтан, жекешелендіру жоспарлары қалдық қағидаты бойынша не бәсекелестікті дамыту мәселелерін есепке алмайтын тәуелсіз бағалау нәтижелерінің негізінде қалыптастырылады:

1) бірінші жағдайда жекешелендіру объектілері әлеуметтік қызметтерді жүзеге асыратын залалды кәсіпорындар болады (тіршілікті қамтамасыз ету, мәдениет, спорт, білім беру объектілері) және, егер объект үш сауда-саттық қорытындысы бойынша сатылмаса, заңнама талаптары бойынша жекешелендіруге жатады. Жекелеген жағдайларда, балама өнім берушілердің болмауына орай, жергілікті атқарушы органдар сол қызмет түрлерін жүзеге асыратын мемлекеттік кәсіпорындарды жаңадан құруға мәжбүр; 

2) екінші жағдайда, пайданы көбейту үшін «Самрук-Энерго» АҚ холдингі түрі бойынша тігінен интеграцияланған құрылымдар бір лотпен жекешелендіру жоспарына енгізіледі. Бұл жаңа «жеке монополияларды» құруға не жұмыс істеп тұрған доминанттардың жағдайын күшейтуге әкеледі.   

Жүйелендіру және алдағы уақытта мұндай фактілерге жол бермеу үшін Агенттік бірқатар шараларды ұсынды:

1) жекешелендіру жоспарын қалыптастыру тәртібін монополияға қарсы органмен келісу бойынша заңнамалық түрде регламенттеу. Объектіні қаржылық бағалаудың алдында Агенттік қалыптасқан нарық құрылымын ескере отырып, сату нұсқалары туралы ұсыныстар береді;

2) кәсіпкерліктің жекешелендіру объектісін таңдау құқығын беретін «өтінім бойынша жекешелендіру» қағидатын бекіту. Жеке бастама болған кезде объект сатылуы мүмкін;

3) тікелей атаулы сатуды келісу бөлігінде Экономиканы жаңғырту мәселелері жөніндегі мемлекеттік комиссия шешімдерінің ашықтығын қамтамасыз ету не объектілерді жекешелендіру жоспарынан алып тастау мақсатында Агенттік уәкілетті мемлекеттік органның бірінші басшысы қол қойған тиісті негіздерді ашық қолжетімділікте орналастыруды ұсынды;

4) жекешелендіру жоспарына қосу үшін секторалдық талдау қорытындысы бойынша монополияға қарсы органның ұсыныстары міндетті негіз болады.   

Тиісті түзетулер әзірлеуші Ұлттық экономика министрлігі болып табылатын «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне квазимемлекеттік секторды дамыту мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заң жобасына енгізілді.  

Сонымен қатар, Жекешелендіру жоспарын қысқарту үрдісі байқалады. Бұл мемлекеттік органдардың Жекешелендіру жоспарынан кәсіпорындарды түрлі себептермен алып тастауына және оған жаңаларын қосқысы келмеуіне негізделеді. Қорытындысында қысқа мерзімде талдамалық бағалау жүргізбестен және нарық құрылымы ескерілмей Жекешелендіру жоспарын толтыру не одан бірқатар компанияларды алып тастаудың орындылығы туралы шешімдер қабылданады.  

Жекешелендіру процесіндегі монополияға қарсы органның рөлі Үкіметке квазимемлекеттік кәсіпорындарды бәсекелес ортаға беру бойынша ұсыныстар жіберуден көрінеді. Алайда, Агенттіктің жекешелендіру бойынша жекелеген ұсыныстары қолдау таппайды. Айталық, мысалы, жүргізілген секторалдық  және монополияға қарсы талдаудар нәтижелері бойынша 2021 жылдың соңында Үкіметке 91 кәсіпорынды жекешелендіру ұсынылды, оның 12-сі ғана қолдау тапты. 2022 жылы Кәсіпкерлікті дамыту жөніндегі ұлттық жоба  (бұдан                                    әрі – Ұлттық жоба) іс-шараларын іске асыру шеңберінде, сондай-ақ Мемлекет басшысының тапсырмасын ескере отырып секторалдық талдау жүргізудің қолданыстағы әдіснамасын жетілдіру бойынша жұмыс аяқталды. Қорытындысы бойынша жекешелендіруге жататын квазимемлекеттік сектордың                                            100 субъектісінен тізім айқындалды. 

Анықтама: тізімге ақпарат және байланыс, құрылыс; ауыл, орман және балық шаруашылығы; көлік және қоймаға қою; қаржы және сақтандыру қызметі, сондай-ақ өзге қызмет түрлерін ұсыну салаларында қызмет көрсететін субъектілер кірді.  

Сонымен қатар, монополияға қарсы талдаулар қорытындысы бойынша Агенттік Жекешелендірудің кешенді жоспарына ақпараттық технологиялар, байланыс және көлік салаларындағы 5 нарық субъектісін енгізуді ұсынды.  

Осылайша, Агенттік 2022 жылы жүргізген талдамалық жұмыстың қорытындысы бойынша 105 кәсіпорын жекешелендіруге ұсынылды. Сонымен қатар, мәселе бүгінгі күнге дейін пысықтау сатысында тұр.

Квазимемлекеттік сектор субъектілері үшін рұқсат етілген қызмет түрлерінің тізбесін қысқарту 

2022 жылы Агенттік талдау нәтижелері бойынша белгілі бір қызмет түрлері бойынша квазимемлекеттік сектор субъектілерінің жоқтығын не тиісті тауар нарықтарында 45 қызмет түрі бойынша бір квазимемлекеттік сектор субъектісінің бар екенін анықтады.

Осыған орай, Агенттіктің бастамасы бойынша 2022 жылғы 21 шілдеде Үкімет қаулысы  қабылданды, ол Мемлекеттік кәсіпорындар, акцияларының (жарғылық капиталға қатысу үлестерiнiң) елу пайызынан астамы мемлекетке тиесілі заңды тұлғалар және олармен үлестес тұлғалар жүзеге асыратын қызмет түрлерінің тізбесін (бұдан әрі – 1095 Тізбе) 45 қызмет түріне (11%-ға), оның ішінде өнеркәсіп, құрылыс, қаржы, консалтингтік қызметтер, тасымалдау салаларында қысқартуды көздейді. Осылайша, бұрын рұқсат етілген 410 қызмет түрінен бүгінгі күні квазимемлекеттік сектор үшін 365-іне рұқсат етіледі (2-сурет). 

 

2-сурет – Рұқсат етілген қызмет түрлерінің саны.

Сонымен бірге, 1095 Тізбенің қысқартылғанына қарамастан, квазимемлекеттік сектордың жаңа субъектілерін құру жалғасып жатыр. Бұған, оның ішінде 2021 жылғы желтоқсанда квазимемлекеттік сектор субъектілерін құруға мораторийдің  қолдану мерзімінің аяқталуы жәрдемдесті. Мораторий әрекет еткен 2019 - 2022 жылдары квазимемлекеттік сектор субъектілерін құру орта есеппен 50%-ға қысқарды. Бұл ретте, мораторий аяқталғаннан кейін құрылған квазимемлекеттік сектор субъектілерінің саны жекешелендірілген кәсіпорындар санынан асып түсті.   

Қызмет түрлерінің мониторингі 

2022 жылдың басында монополияға қарсы органға квазимемлекеттік кәсіпорындарға жүзеге асырылатын қызмет түрлерін құру, кеңейту және (немесе) өзгерту кезінде монополияға қарсы органның келісімін алу, сондай-ақ монополияға қарсы органның келісімі алынған сол қызмет түрлерін ғана жүзеге асыру тұрғысынан мониторинг жүргізу  құзыреті берілді.

2022 жылға арналған жоспар-кестеге сәйкес «Қазақстан темір жолы» ұлттық компаниясы» АҚ-ға (бұдан әрі – ҚТЖ) мониторинг жүргізілді. ҚТЖ қызметінің жарғылық түрлері, оның ішінде оның үлестес компанияларын қоса алғанда, 400-ден астам қызмет түрін қамтитыны анықталды.

Анықтама: 42 компаниядан мониторингпен 14 компания қамтылған жоқ, оның ішінде: 7 - Қазақстан Республикасының резиденттеріі болып табылмайды, 7 - акциялары (қатысу үлестері) 50%-дан аспайтын бірлескен кәсіпорындар.

ҚТЖ-дағы мониторинг нәтижелері Кодексте  бекітілген «Сары парақтар қағидалары» тәртібінің сақталмағанын куәландырады. Айталық, талданған 424 қызмет түрінен 81-і монополияға қарсы органның келісімінсіз жүзеге асырылады.

Осыған ұқсас жұмыс мониторинг объектілері әлеуметтік саланың 251 мемлекеттік кәсіпорны болған өңірлерде жүргізілді. Мониторинг шеңберінде 59 субъектінің әрекеттерінде бұзушылық анықталды және бұзушылықтарды тоқтату туралы нұсқамалар жіберілді. Осыған ұқсас жұмыс «Самрук Казына» АҚ-ға кіретін жекелеген кәсіпорындар бойынша жалғасып жатыр.

Анықтама: «Қазақтелеком» АҚ, «Қазпошта» АҚ, «Самрук-Казына Контракт» ЖШС, «Самрук Казына Бизнес Сервис» ЖШС, «Самрук Казына Инвест» ЖШС, «Қазақстандық атом электр станциялары» ЖШС.

Сонымен қатар, Қаржы министрлігінің деректері бойынша Қазақстанда                                   6 мыңнан астам мемлекеттік кәсіпкерлік субъектісі қызметін жүзеге асырады. Осыған байланысты, Үкімет квазимемлекеттік сектордың барлық кәсіпорындарының қызметін Кодекс нормаларына сәйкестігі тұрғысынан қайта қарауы қажет.

Операторларды қысқарту

Агенттік бірыңғай операторларды қысқарту бойынша жұмысты жалғастырып жатыр.

Мемлекет басшысының 2022 жылғы 1 қыркүйектегі Қазақстан халқына Жолдауында  (бұдан әрі – 2022 жылғы 1 қыркүйектегі Жолдау) айтылған тапсырманы, Ұлттық жоба іс-шараларын іске асыру үшін оларды оператор және монополиялық мәртебеден айыру және одан әрі бәсекелес ортаға беру мақсатында операторлар мен мемлекеттік монополия субъектілерінің тізбесі қалыптастырылды.  

Анықтама: 1) «Ұлттық ақпараттық технологиялар» АҚ – қолда бар 5-тен 3 оператор функциясынан айыру; 2) «Қазавиақұтқару» АҚ – ТЭМ мұқтажы үшін оператор саласын шектеу; 3) «Қазтелерадио» АҚ  – ұлттық телерадио хабар тарату операторы мәртебесінен айыру; 4) «Қазимпэкс» АҚ – ҚР ұлттық қауіпсіздік органдарын шаруашылық қамтамасыз етуді жүзеге асыратын оператор мәртебесінен айыру; 5) «Республикалық ғарыштық байланыс орталығы» АҚ – ұлттық ғарыштық байланыс жүйесі операторы мәртебесінен айыру; 6) ҚР ЭТРМ Балық шаруашылығы комитетінің «Жайық-Атырау бекіре балық өсіру зауыты» АҚ – аулауға мораторий болғандықтан, бекіре балық түрін табиғи мекендеу аумағынан алу бойынша монополиядан айыру; 7) «Қазақстан Ғарыш Сапары» АҚ – Жерді қашықтан зондтау операторы.

2022 жылғы 3 қаңтардағы Заңмен Кодекске түзетулер енгізілді, атап айтқанда жекелеген экономикалық қызмет түрлерін орындау үшін айқындалған операторлардың қызметін реттейтін арнайы құқық институтын регламенттейтін нормалар енгізілді.

Арнайы құқық шеңберінде 17 оператордың қызметін реттеу ұсынылды. Бұл операторлар арнайы құқық субъектілері деп танылды және арнайы құқық субъектілерінің тізіліміне  енгізілді. Қалған 24 оператор реттеуге жатпайды, себебі нарыққа әсерін тигізбейді не олардың қызметі табиғи монополиялар туралы заңнамамен реттеледі. 

Бұл ретте, мемлекеттік органдар тарапынан ведомстволық бағынысты ұйымдарға айрықша құқықтар беру әрекеті тоқтамай тұр. Айталық, Агенттік заңнамалық деңгейде бекітілген және арнайы құқық белгілері бар 17 жаңа оператор функциясын анықтады. Бұл, оның ішінде конкурстық рәсімдерді «айналып өтуге» ұмтылуға негізделген және тауарлар мен жұмыстарды заңда айқындалған тұлғадан «бір көзден» сатып алу мүмкіндігін қамтамасыз етеді. Мысалы, 2022 барлық мемлекеттік сатып алудың үштен бірінен көбі бір көзден сатып алуға тиесілі (шамамен 2,4 трлн. теңге). Осының шамамен 8%-ы (191 млрд. теңге) заңдарда айқындалған тұлғалардан бір көзден сатып алу болып табылады.

 

Мемлекеттік тапсырмаларды қысқарту

Мемлекеттік тапсырмаларды талдау олардың санын жоспарлы төмендету кезінде қаржылық көрсеткіштердің жыл сайынғы өсу серпінін көрсетті. Айталық, 2021 - 2022 жылдар кезеңінде мемлекеттік тапсырмаларды іске асыруға бөлінетін қаражат сомасы 182,1-ден 329,1 млрд. теңгеге өсті, келісілген өтінімдердің жалпы саны тиісінше 157 және 119 (3-сурет).

 

 

 

 

 

 

3-сурет – Келісілген мемлекеттік тапсырмалар саны.

Бұл ретте, Агенттіктің оң қорытындысын алу үшін мемлекеттік органдар өтініштерінің саны азаймай тұр. Бұл мемлекеттік тапсырмаларды ведомстволық ұйымдарды ұстау үшін пайдаланудың қалыптасқан практикасына негізделген.   

Жеке кәсіпкерлерді мемлекеттік тапсырмаларды іске асыруға тарту мақсатында монополияға қарсы орган бүгінгі күні оларды келісу кезінде жұмыстардың бір бөлігін жеке кәсіпкерлік субъектілеріне беру туралы талап қояды. Бұдан басқа, монополияға қарсы органға конкурс арқылы бәсекелес ортаға беруге жататын жұмыстардың көлемін айқындау (мемлекеттік тапсырмаларды іске асыруға арналған соманың шамамен 5%-ы) құзыреті берілген.

Мемлекеттік тапсырмалар арқылы тауарларды (жұмыстарды, көрсетілетін қызметтерді) ведомстволық бағынысты ұйымдардан бәсекелестік емес сатып алу фактілерін шектеу үшін мемлекеттік тапсырмаларды іске асыру мүмкін болатын салалар (аялар) тізбесі қалыптастырылды. Ол 26 тармақтан тұрады және алдағы уақытта бәсекелестіктің даму деңгейі ескеріле отырып қысқаратын болады. Сондай-ақ қызметтерді мемлекеттік тапсырмаға жатқызу үшін өлшемшарттардың егжей-тегжейлі тізбесі қалыптастырылды (мемлекеттің ұлттық қауіпсіздігін, қорғаныс қабілетін қамтамасыз ету, стратегиялық объектілерді, ақпараттандырудың аса маңызды объектілерін ұстау, тауар нарықтарында бәсекелестіктің болмауы не төмен деңгейі, не тауардың, зияткерлік меншік объектілерінің бірегейлігі). Бұл ретте, мемлекеттік тапсырмалар тізбесіне салалар мен өлшемшарттарға жауап бермейтін тапсырыстарды енгізуге заңнамалық деңгейде тыйым салу көзделген.  

1.4. Мемлекеттік қолдау шараларының мониторингі

Жеке кәсіпкерлерді бәсекелестік қағидаттарда мемлекеттік қолдау шараларымен қамтуды ұлғайту ең маңызды міндет болып табылады. Қазір мемлекеттік қолдау шараларын дербестендіру өтіп жатыр – негізінен ірі бизнеске қолдау көрсетіледі. Бұл елдің инвестициялық тартымдылығына теріс әсерін тигізеді, сондай-ақ «зомби-фирмалардың» пайда болуына жәрдемдесіп, бәсекелестіктің аллокативтік тиімділігін азайтады.

Мемлекеттік қолдау шараларының қолжетімділігі мәселесін Мемлекет басшысы 2022 жылғы 11 қаңтарда Парламент Мәжілісінің отырысында атап өтті: «Қалыптасқан жүйе негізінен ірі құрылымдарға «достарға бәрі, калғандарына заң бойынша» қағидатымен қызмет көрсетуге бағдарланған. Шын мәнінде, қазіргі жүйе экономикадағы олигополияны одан әрі күшейтеді. Ірі кәсіпорындар бәсекелестікті тұншықтырып, реформаны тоқтатын ерекше артықшылықтарға ие» . 

Осы бағытта Агенттік «Бәйтерек» холдингінің (бұдан әрі – Холдинг) қызметіне мемлекеттік қолдау шараларына тең қолжетімділікті қамтамасыз ету тұрғысынан талдау жүргізді.  

Талдау қорытындысы бойынша Холдингтің еншілес кәсіпорындарының әрекеттерінде мыналардан көрінген бұзушылық белгілері анықталды:

- ірі инфрақұрылымдық жобаларды кредиттеудің түрлі мөлшерлемелерін қолдану бөлігінде соңғы алушылар үшін қолдау шараларына қол жеткізудің тең емес жағдайларын жасау;

- қолдау шараларын алуға өтінімдерді басым, жедел қарау бөлігінде Холдингтің еншілес ұйымдарының әрекеттеріндегі фаворитизм (күнтізбелік 7 күннің орнына жекелеген жобалар кезектен тыс келіп түскен сәттен бастап 2-3 тәулік ішінде келісіледі, ал басқа жобалар бойынша қарау мерзімдері бұзылып, 300 күннен асады);

- жекелеген кәсіпкерлік субъектілеріне қарсы міндеттемелер ұсыну жолымен артықшылық жағдай жасау не оны нақты орындамау кезінде қолдау шараларын ұсынуды жалғастыру.

Осыған орай, Холдингке бәсекелестікті қамтамасыз етуге бағытталған әрекеттерді жасау туралы нұсқама шығарылды. Сондай-ақ мемлекеттік қолдау шараларының операторлары «KazakhExport» АҚ мен «Қазақстанның Даму Банкі» АҚ-ға әрекеттерінде заңнаманы бұзушылықтың бар екені туралы хабарламалар шығарылды. Қазіргі кезде Холдинг және операторлар Агенттіктің дәйектерін есепке алды, мемлекеттік қолдау шараларын көрсету процестерін бәсекелестікті қорғау саласындағы заңнаманың нормаларына сәйкес келтіру бойынша жұмыс жүргізіп жатыр. 

Сонымен қатар, бұзушылық белгілерін анықтаудан басқа Агенттік сондай-ақ бәсекелестікті дамытуға әсер ететін бірқатар салалық проблемаларды анықтады.

1) бір мемлекеттік бағдарлама (ұлттық жоба) шеңберінде қолдаудың нақты бағыттары бойынша қаржыны бөлуді жоспарлаудың болмауы. Қазіргі кезде, бағдарламалық құжаттарды әзірлеу кезінде салалық министрліктер кәсіпкерлік субъектілерін ынталандырудың негізгі тәсілдері мен құралдарын айқындайды, бұл ретте қолдаудың нақты бағыттары бойынша қаражатты бөлу мәселелерін ескермейді. Практикада бұл бағдарламалық құжаттың негізгі міндетін орындаудан ауытқуға әкеледі, осының салдарынан монополияланған нарықтар дамымайды.  

Анықтама: «Нұрлы жол» мемлекеттік бағдарламаларының негізгі мақсаты ретінде 2015-2019, 2020-2025 жылдары елдіғ көліктік инфрақұрылымын және транзиттік әлеуетін дамыту деп мәлімделген болатын. Мониторинг шын мәнінде мемлекет ресурстарының көп бөлігі қолдаудың басым емес бағыты  - экспорт алдындағы қаржыландыруға бағытталғанын көрсетті. 2015 жылдан бастап аталған мемлекеттік бағдарламаларды қаржылық қолдаудың жалпы көлемі 711 млрд. теңгені құрады, оның ішінде 18,3%-ы инфрақұрылымдық жобаларды жеңілдікті кредиттеуге, 2,5%-ы вагондар сатып алу бойынша лизинг мөлшерлемелерін субсидиялауға, 79,1%-ы экспорт алдындағы қаржыландыруға бағытталған. Ынталандырудың бұл түрін бар болғаны 19 кәсіпорын алған, бұл ретте көп бөлігі (55%) 3 ұйымға: «Қазфосфат» ЖШС, «Арселлор Миттал Теміртау» АҚ, «Қазмырыш» ЖШС бөлінген.

2) қарсы міндеттемелерді қабылдау мониторингінің бірыңғай жүйесінің болмауы салдарынан мемлекеттік қолдау шараларының төмен тиімділігі.

Талдау қорытындысы бойынша бір жоба шеңберінде, түрлі операторлардан қолдау шараларын алған кезде кәсіпкерлік субъектілері сол бір түпкілікті нәтижелерді (жұмыс орындарын құру, салық төлеуді арттыру, өнім өндіруді және (немесе) экспортын ұлғайту бойынша) көрсететін фактілер анықталды.

Бүгінгі күні мемлекеттік органдар қарсы міндеттемелердің қосымша көлемдерін қабылдамастан, бір жоба және/немесе кәсіпорын шеңберінде қолдау шараларын бір мезгілде алу мүмкіндігін болдырмайтын мониторинг жүйесін құру қажеттілігі туралы бірыңғай ұстанымды әзірледі.   

Сонымен қатар, ұлттық жобаларды әзірлеушілердің қолдаудың нақты бағыттары бойынша қаржыландыру лимиттерін айқындау бойынша міндеті мәселесі Тұжырымдама шеңберінде және Бюджет кодексінің жаңа редакциясын әзірлеу кезінде пысықталатын болады.  

1.5. Үкіметпен бәсекелестікті дамыту бойынша жұмыс

Ұзақ уақыт бойы салалық мемлекеттік органдардың экономиканың тиісті салаларында мемлекеттік саясатты іске асыру кезінде бәсекелестікті дамыту шараларын қабылдауға әлсіз тартылуы атап өтілді. Нәтижесінде еліміздің экономикасында бәсекелестікті дамыту үшін әкімшілік кедергілер сақталып отыр.   

Осыған орай, Тұжырымдаманы іске асыру шеңберінде Агенттік Үкіметпен бірлесіп бәсекелестік және салалық саясаттың өзара іс-қимылын оңтайландыру мақсатында 2022 жылы жекелеген тауар нарықтарында бәсекелестікті дамыту бойынша бірлескен жұмысты бастады. Атап айтқанда, осы бағыт шеңберінде бәсекелестікті дамыту жөніндегі жол карталары қабылданып жатыр. Бүгінгі күні Қазақстанда бәсекелестікті дамыту жөніндегі жол карталары қабылданды:

1) мұнай және мұнай өнімдері нарығында. Іс-шаралар жоспарында ресурстарға қол жеткізуді қамтамасыз ету үшін бірқатар шаралар, мұнай өнімдерімен биржалық сауда-саттыққа оларды 20%-ға дейін ұлғайту тұрғысынан талдау жүргізу, Мұнай өнімдерін көтерме саудада өткізудің негізгі қуатына тең қол жеткізу қағидаларын бекіту, «КМГ Аэро» АҚ-мен монополияға қарсы комплаенс актісімен (бөлшек саудада өткізу) авиакеросин өткізу қызметін келісу, 2025 жылға қарай ЕАЭО шеңберінде ЖЖМ құнын жақындату бойынша болжамды жоспар әзірлеу (теңгерімді бағалық реттеу тетігі) көзделеді;

2) көмір өткізу нарығында. «Өнімсіз» делдалдарды жою бойынша жұмыс жоспарланып отыр (көмірді көтерме және бөлшек саудада жеткізушілерге сақтау инфрақұрылымының болуы, делдалдар арасында көмір сатуға тыйым салу талаптарын белгілеу арқылы; сондай-ақ Биржалық тауарлар тізбесіне және коммуналдық-тұрмыстық көмірдің 50% үлесін биржа арқылы сату арақатынасын бекіту бойынша Биржалық сауда-саттық қағидаларына өзгерістер енгізу: 90% ұзақ мерзімді жылдық шарттар, 10% спот-сауда-саттық). Ішкі нарықтағы сұранысты уақтылы жабу үшін өңірлік операторлар тауар биржасында сатып алатын коммуналдық-тұрмыстық көмір тасымалдауға жылжымалы құрамдарға басымдық беріледі. Бұдан басқа, «талап етілмеген көлем» жағдайында ҚР жеткізу базисіне өту мүмкіндігімен  коммуналдық-тұрмыстық көмір жеткізудің өңірлік базистері тетігі (сауда-саттықты өңірлер бойынша бөле отырып FCA шарттарын сақтау) енгізіледі. Бұдан басқа, көмірді энергия өндіруші ұйымдардың мұқтажы үшін өткізудің бастапқы көтерме саула нарығына қоғамдық маңызы бар нарыққа жатқызу тұрғысынан талдау жүргізілетін болады;

3) азаматтық авиация саласында. Жол картасында азаматтық авиация саласында бәсекелестікті дамытудың негізгі кедергілерін (шамадан тыс мемлекеттік қатысу, инфрақұрылымға шектеулі қол жеткізуе) жоюға және оның ішінде «QazaqAir» АҚ, «AirAstana» АҚ акцияларының мемлекеттік пакетін сатуды қамтитын, жекешелендіру сәтіне дейін FlyArystan авиакомпаниясын жеке нарық субъектісі ретінде бөліп шығару, «ашық аспан» режимінің қолданылу мерзімін 2028 жылға дейін ұлғайту, сондай-ақ авиаотынды бөлшек саудада өткізушілердің әуежайлардың отын-май құю кешендеріне кемсітусіз қол жеткізуін бекітуге бағытталған іс-шаралар, республика әуежайларында балама отын-май құю кешендерін салу мәселелерін пысықтау көзделген;

4) агроөнеркәсіптік кешен саласында. Ауыл шаруашылығы тауар өндірушілерін ынталандыру мақсатында проблемалы тауар нарықтарына бағдарлаумен субсидиялаудың жаңа тәсілдері көзделген. Әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарларын мемлекеттік бағалық реттеуді тұжырымдамалық қайта қарау күтіледі. Жоспарларда ауыл шаруашылығы тауар өндірушілерінің өнімдерін сауда желілері/объектілері арқылы тұтынушыларға дейін жылжыту. отандық өндіруші мен азық-түлік тауарлары сауда ұйымдарының мүдделер теңгерімін қамтамасыз ету, сондай-ақ ауыл шаруашылығы өнімдерінің биржалық саудасын дамыту бар;

5) тұрғын үй құрылысы саласында. 2023 жылдың соңына дейін жер учаскелерін арнайы экономикалық аумақтар және әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациялар тетіктері арқылы конкурстан тыс бөлу проблемасын шешу көзделген, бос жер учаскелері туралы ақпаратты орналастырмағаны үшін әкімдіктердің жауапкершілігі қатаңдатылды, үлескерлер қаражатын тарту бөлігінде заңнаманың сақталуын тексеру енгізілді. Тұрғын және тұрғын емес үй-жайларды, салынатын тұрғын үйлердегі үлестер мен пайларды сатып алу процестерін цифрландыруды, инжинирингтік компанияларды іріктеу кезінде бірыңғай оператор («Қазақстандық Тұрғын үй Компаниясы» АҚ) қызметінің ашықтығын арттыруды, оператордың қызметтерін мемлекеттік қызметтерге жатқызуды көздейтін іс-шаралар енгізілді;

6) денсаулық сақтау саласында және дәрілік заттарды сақтау және тасымалдау қызметтері нарығында. Жоспарларда коммерциялық сегментте дәрілік заттарға шамадан тыс бағалық реттеуді азайту, ТМККБК шеңберінде және/немесе МӘМС жүйесінде дәрілік заттарды мемлекеттік сатып алуға қол жеткізуді қамтамасыз ету бар. Бұдан басқа, денсаулық сақтау саласында мемлекеттің қатысу деңгейін азайту және медициналық қызмет саласында әкімшілік кедергілерді жою жоспарланып отыр. Дәрілік заттардың нарыққа кіру бизнес-процестері цифрландырылады. Сондай-ақ дәрі-дәрмек пен медициналық бұйымдарды сақтау және тасымалдау қызметтеріне бәсекелестік емес сатып алу үлесін қысқарту көзделген;

7) телекоммуникациялар саласында. Жол картасына байланыс нарығындағы мемлекеттің үлесін төмендетуге бағытталған және оның ішінде радиожиілікті (халықаралық тәжірибені ескере отырып) бөлу бойынша аукциондар өткізудің қолданыстағы тәртібін талдауды, еншілес компанияларды (ұялы байланыс операторлары) кезең-кезеңмен сату арқылы «Қазақтелеком» АҚ компаниялар тобын монополиясыздандыруды қамтитын іс-шаралар енгізілген. Сондай-ақ инфрақұрылымға тең қол жеткізуді қамтамасыз етуге бағытталған, оның ішінде байланыс саласындағы уәкілетті органның радиожиілік спектрін (бұдан әрі – РЖС) қайта бөлу жөніндегі құзыретін белгілеу, РЖС-ны, инфрақұрылымды міндетті бірлесіп пайдалануды (sharing) енгізу, байланыс операторларының телекоммуникациялар желілерін қосу және өзара іс-қимыл тәртібін талдау, бюджет қаражаты есебінен салынған кәбілдік кәрізді берудің конкурстық тәртібін бекіту жөніндегі құзыретін айқындау сияқты іс-шаралар енгізілді.

Осылайша, экономиканың тиісті салаларында бәсекелестікті дамытуға жәрдемдесу жұмысына үкіметтік органдар тартылды.  

Шамадан тыс шоғырлану, монополияландыру және жосықсыз бәсекелестік проблемаларын шешу үшін жалпыүкіметтік тәсілдің қажет екені Америка экономикасында бәсекелестікті дамыту туралы Жарлықта  атап өтілгені белгілі. Осы Жарлықта монополияландыруға қарсы қорғаудың классикалық трастқа қарсы желісімен қатар (монополияға қарсы заңдар, оның ішінде Шерман, Клейтон Заңдары) салалық реттеушілерді адал бәсекелестік шарттарын қорғауға, сондай-ақ монополияға қарсы қызметпен (Федералдық сауда комиссиясы және Әділет департаменті) күш-жігерді жұмылдыруға міндеттейтін шаралар көзделген.

1.6. Бұзушылықтарды анықтау және жолын кесу  

Жаңа бәсекелестік саясаттың маңызды ерекшелігі жазалаушы бағыттан («ex-post») нарық субъектілерін бәсекелестік әрекетке ынталандыратын «ex-ante» шараларын белсенді пайдалануға өтуге бағдарлау болды. 

Мұндай шараларға, оның ішінде әрекеттерінде (әрекетсіздікте) бұзушылық белгілерінің болуы туралы хабарлама, бұзушылыққа жол бермеу туралы алдын ала ескерту, монополияға қарсы комплеанстар жатады.  

Осылайша, Агенттік қызметінде монополияға қарсы бұзушылықтардың алдын алуға назар аударылады. 

Тиісті тәсілдер 484 Жарлықта  және Тұжырымдамада бекітілген, онда бәсекелестікті дамыту жөніндегі мемлекеттік саясатты іске асыру қағидаттарының бірі монополияға қарсы реттеудің профилактикалық шараларының басымдығы болып белгіленген.   

Жалпы, 2022 жылы монополияға қарсы орган әрекеттерінде (әрекетсіздікте) бәсекелестікті қорғау саласындағы бұзушылық белгілерінің бар екені туралы 508 хабарлама шығарды (4-сурет), оның ішінде 430 хабарлама немесе 84,6%-ы (2021 жылы – 79,2%) орындалды. 

Бұл ретте, 2022 жылы шығарылған хабарламалар санының (27%-ға өсу) ұлғаюы (2021 жылға қатысты) атап өтіледі.

 

4-сурет – Берілген хабарламалар серпіні.

Бұдан басқа, 2022 жылы бәсекелестікті қорғау саласындағы заңнаманы бұзушылыққа жол берілмейтіні туралы 33 алдын ала ескерту жіберілді (5-сурет), бұл ретте 2021 жылға қарай шығарылған алдын ала ескертулер саны 43%-ды құрады.

 

5-сурет – Берілген алдын ала ескертулер серпіні.

Монополияға қарсы комплаенстің сыртқы актісінің келісілген жобасының саны бойынша да тұрақты өсу атап өтіледі. 2022 жылы монополияға қарсы комплаенстің сыртқы актісінің 251 жобасы келісілді, 2021 жылы 236 жоба келісілді, 2020 жылы 82 жоба келісілді (6-сурет). 

 

6-сурет – Монополияға қарсы комплаенстің сыртқы актісінің келісілген жобаларының серпіні.

Бәсекелестікті қорғау және дамыту саласын дамыту, бәсекелестікті қорғау саласындағы заңнаманы жетілдіру тәсілдерінің өзгеруін ескере отырып, , оның ішінде монополияға қарсы ден қою шаралары бойынша Агенттіктің құқық қолдану практикасы түрленді.

Монополияға қарсы орган елеулі экономикалық зиян келтіретін «қасақана» монополияға қарсы бұзушылықтарға, оның ішінде бәсекелестікке қарсы келісімдер, үстем немесе монополиялық жағдайды теріс пайдалану сияқты бұзушылықтарға басты назар аударады. 

ЭЫДҰ сарапшыларының бағалауы бойынша, картельдермен және үстем немесе монополиялық жағдайды теріс пайдаланумен байланысты бұзушылықтар бағалардың орта есеппен 15% -ға дейін негізсіз өсуіне әкелуі мүмкін.

Нәтижесінде, мысалы, егер 2016 жылы монополияға қарсы органның бәсекелестікке қарсы келісімдер бойынша тергеп-тексерулері жүргізілген тергеп-тексерудің жалпы құрылымында 3% үлесті құраса, ал 2022 жылдың қорытындысы бойынша бұл көрсеткіш 35%-ға жетті, осылайша осы тізімде бірінші орынды иеленді.  

Екінші орында үстем немесе монополиялық жағдайды теріс пайдаланумен байланысты тергеп-тексерулер тұр. Жалпы, бұзушылық түрлері бойынша тергеп-тексерулер құрылымы 7-суретте келтірілген.

 

 

7-сурет – 2022 жылы бұзушылық түрлері бойынша тергеп-тексерулер құрылымы.

Анықтама: 2022 жылы 283-тен астам нарық субъектісіне қатысты барлығы                           133 (тергеп-тексеру жүргізілген субъектілер санының ұлғаюы сұйытылған газды көтерме және бөлшек саудада өткізушілерге қатысты тергеп-тексеру жүргізумен негізделді) және 13 мемлекеттік, орталық және жергілікті атқарушы органдарға қатысты тергеп-тексеру аяқталды:

1) бәсекелестікке қарсы келісімдер  – 46 тергеп-тексеру;

2) үстем немесе монополиялық жағдайды теріс пайдалану  – 37 тергеп-тексеру;

3) мемлекетік, жергілікті атқарушы органдардың бәсекелестікке қарсы әрекеттері (әрекетсіздігі)  – 17 тергеп-тексеру;

4) жосықсыз бәсекелестік  – 4 тергеп-тексеру;

5) экономикалық қызметті үйлестіру  – 3 тергеп-тексеру;

6) бәсекелестікке қарсы келісілген әрекеттер  – 26 тергеп-тексеру.

Елеулі түрлеріне мына фактілер бойынша тергеп-тексерулерді жатқызуға болады:

- локомотивтерге сервистік қызметтерді көрсететін «Қамқор Локомотив» ЖШС-ның әрекеттерінде анықталған монополияға қарсы жоғары бағаларды белгілеу. Осы әрекеттер үшін «Қамқор Локомотив» ЖШС-ға қатысты сот 240 млн. теңге әкімшілік айыппұл салды;

- прокуратура органдарымен бірлесен жұмыс қорытындысы бойынша «Petrosun» ЖШС-ның әрекеттерінде анықталған басқа сатып алушылардың өтінімдерін бір мезгілде қанағаттандырған кезде жекелеген сатып алушыларға мұнай өнімдерін өткізуден жүйелі бас тартудан көрінген үстем жағдайды теріс пайдалану (607 млн. теңге өндіріп алынды);

- «КФК «Медсервис плюс» ЖШС, «Акниет» ЖШС, «Стофарм» ЖШС-ға қатысты аяқталған тергеп-тексеру қорытындысы бойынша анықталған картельдік келісім. Бұл кәсіпорындар «СК-Фармация» ЖШС өткізген дәрілік заттарды тасымалдау және сақтау қызметтерін сатып алуға қатысу кезінде алдын ала келісе және лоттарды бөле отырып, жалған бәсекелестік құрған;

- «Қазақстанның Ұлттық Банкі» АҚ-ның өмірді сақтандыру қызметтерін күштеп таңудан көрінген өзінің үстем жағдайын теріс пайдалану белгілерінің болуы. Банктің әрекеттерінде бәсекелестікті қорғау саласындағы заңнаманы бұзу белгілерінің болуы туралы хабарламаны орындамауына байланысты тергеп-тексеруге бастамашылық жасалды;

- метрология қызметтеріне (өлшеу құралдарын салыстырып тексеру және калибрлеу), тауарлардың сәйкестігін растау (өнімдер мен қызметтерді сынау, сертификаттау, декларациялау) қызметтеріне монополиялық жоғары бағалар белгілеу белгілерінің болуы. Осы фактілер бойынша «Ұлттық сараптау және сертификаттау орталығы» АҚ-ға қатысты тергеп-тексеруге бастамашылық жасалды; 

- мұнай коксына монопсониялық төмен бағаларды белгілеу белгілерінің болуы. Осы факт бойынша «УПНК-ПВ» ЖШС-ға қатысты тергеп-тексеру басталды.

Өз кезегінде, Агенттіктің соңғы 3 жылда тиісті тауар нарығынла тауар айналымының жалпы жағдайына айтарлықтай әсерін тигізбейтін жосықсыз бәсекелестік фактілерін тергеп-тексеру бойынша практикасы кері серпінді көрсетеді (2020 жылы – 11 тергеп-тексеру (10%), 2021 жылы – 7 тергеп-тексеру (5,7%), 2022 жылы– 4 тергеп-тексеру (3%)).

Сонымен қатар, Агенттік шығарған хабарламалар статистикасы көрсеткендей, бәсекелестікті бұрмалайтын маңызды факторларының бірі мемлекеттік органдардың бәсекелестікке қарсы әрекеттері болды, ол бойынша көрсеткіштер 2022 жылы 27%-ға жетті (8-сурет).

 

 

8-сурет –2022 жылы бұзушылық түрлері бойынша хабарламалар құрылымы.

Анықтама: бұзушылық түрлері бойынша шығарылған хабарламалар статистикасы мынадай:

- 196 үстем немесе монополиялық жағдайды теріс пайдалану белгілері бойынша (ҚР КК-нің 174-бабының тармақшасында көзделген белгілерді қоспағанда);

- 136 мемлекеттік, жергілікті атқарушы органдардың, мемлекет нарық субъектілерінің қызметін реттеу функцияларын берген ұйымдардың бәсекелестікке қарсы әрекеттері (әрекетсіздігі), келісімдері белгілері бойынша;

- 97 нарық субъектілерінің бәсекелестікке қарсы келісілген әрекеттері белгілері бойынша;

- 74 жосықсыз бәсекелестік белгілері бойынша;

- 5 бәсекелестікке қарсы сатылас келісімдер белгілері бойынша.

Бұл жағдайда билік-өкімдік өкілеттіктерге ие бола тұра, мемлекеттік, жергілікті атқарушы орган, нарық субъектілерінің қызметін реттеу функциялары берілген ұйымдардың бәсекелестіктің жай-күйіне ықпал ету мүмкіндігі бар екенін атап өту қажет. 

Осыған орай, мемлекет тарапынан фаворитизм және бизнес жүргізудің тең емес жағдайларын жасау практикасы кәсіпкерлік пен инвестициялық ахуалға айтарлықтай зиянын тигізеді. Мұндай әрекеттерді жасаудың негізгі қаупі мемлекеттік қолдау шараларын, жер учаскелерін ұсыну, мемлекеттік сатып алу, кәсіпкерлік қызметті реттеу рәсімдерінде бар. Айталық, жер учаскелерін және қолдаудың өзге шараларын ұсыну құқығы берілген ӘКК-нің қатысуымен инвестициялық жобаларды іске асыру, іріктеудің қатаң қағидаларының болмауына байланысты, жекелеген нарық субъектілеріне артықшылықты жағдай жасаудың кең таралған практикасына айналды.  

Жалпы, 2022 жылы аяқталған тергеп-тексерулер қорытындысы бойынша мынадай шешімдер қабылданды: 

- 65 тергеп-тексеру бойынша әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс қозғау және заңнаманы бұзушылықты жою туралы нұсқамалар шығару туралы (2017 жылы – 134, 2018 жылы – 117, 2019 жылы – 50, 2021 жылы – 50);

- 34 тергеп-тексеру бойынша Кодекстің 223-бабында көзделген негіздер бойынша тергеп-тексеруді тоқтату туралы (2017 жылы – 23, 2018 жылы – 28, 2019 жылы – 18, 2020 жылы  – 51, 2021 жылы – 43);

- 10 тергеп-тексеру бойынша заңнаманы бұзушылықты жою туралы нұсқама шығару туралы (2017 жылы  – 53, 2018 жылы – 23, 2019 жылы – 5, 2020 жылы – 8, 2021 жылы – 10);

- 24 тергеп-тексеру бойынша материалдарды құқық қорғау органдарына сотқа дейін тергеп-тексеру өндірісі үшін беру туралы (2017 жылы  – 2, 2018 жылы  – 3, 2019 жылы – 0, 2020 жылы – 0, 2021 жылы – 4).

2022 жылы бәсекелестікті қорғау саласындағы заңнаманы бұзушылық бойынша жалпы алғанда 2,1 млрд. теңге сомасына айыппұл санкциялары салынды, оның ішінде 1,9 млрд. теңге немесе 90,5%-ы өндіріп алынды (2017 жылы – 3,2 млрд. теңге, 2018 году – 2,4 млрд. теңге, 2019 жылы – 1,3 млрд. теңге, 2020 жылы – 675 млн. теңге, 2021 жылы – 1,1 млрд. теңге). Айыппұл санкциялары сомасының өсу үрдісі картельдік сөз байласу және үстем немесе монополиялық жағдайды теріс пайдалану фактілері бойынша бірқатар тергеп-тексеру жүргізумен байланысты. Бұл ретте, құқық қорғау органдарымен бірлескен жұмыс шеңберінде монополияға қарсы бұзушылықтар бойынша мемлекет кірісіне 12 млрд. теңгеден астам сома өндірілді.  

Сонымен қатар, монополияға қарсы ден қоюдың қабылданатын шараларының тиімділігі мәселесі жеке назар аударуды талап етеді. Практика көрсеткендей, монополияға қарсы тергеп-тексеру рәсімдері негізсіз созылады, бұл шамадан тыс бюрократиялық рәсімдер мен ауыртпалық салмайтын әкімшілік актілерге шағым жасау арқылы іс жүргізу құқықтарын теріс пайдаланудың салдары болып табылады. Тергеп-тексеру актілеріне шағым жасау бойынша сот талқылаулары екі жылға дейін созылуы мүмкін.  

 

1.7. Экономикалық шоғырлануды реттеу

 

Сонымен қатар, экономикалық шоғырлануды реттеу аясында айтарлықтай жұмыс жүргізілді.

1) Мысалы, «Joint Technologies» ЖШС пайдасына «Атырау мұнай өңдеу зауыты» ЖШС-дан (бұдан әрі – АМӨЗ) «Сұйытылған мұнай газын сақтау паркі» ЖШС-ға (бұдан әрі - Сақтау паркі) қатысу үлесінің 50%-ын иеліктен шығарудың заңдылығы бөлігінде (Атырау облысының прокуратурасымен) бірлескен тексеру аяқталды.

Анықтама: бұрын 2021 жылғы 16 наурызда бірқатар талаптардың орындалуына негізделген экономикалық шоғырлануға келісім берілді (бұдан әрі - Келісім туралы бұйрық).

Тексеру қорытындысы бойынша Сақтау паркінің әрекеттерінде үстем жағдайды теріс пайдалану фактілері анықталды, бұл қойылған талаптарды бұзу болып табылады.

Анықтама: монополияға қарсы органның бір немесе бірнеше талабын орындамау бұрын берілген шешімді қайта қарауға негіз болып табылады (Кодекстің 208-бабы                                5-тармағының 3-тармақшасы).

2023 жылғы 23 қаңтарда келісім беру туралы шешімнің күші жойылды. «Joint Technologies» ЖШС 2023 жылғы 8 ақпанда бұл шешімге Астана қаласының МАӘС-ке шағым жасады.

Астана қаласы МАӘС-тің 2023 жылғы 5 сәуірдегі шешімімен «Joint Technologies» ЖШС-ның талап-арыздарын қанағаттандырудан бас тартылды. Демек, Экономикалық шоғырлану туралы бұйрықтың күшін жою туралы бұйрықты сот заңды деп таныды.

Агенттік Атырау облысының МАӘС-ке ұқсас талаптармен талап-арыз берді (Сақтау паркінің қатысу үлесінің 50%-ын қайта тіркеу шешімінің күшін жою бойынша).

2023 жылғы 3 мамырда Агенттіктің талабы қанағаттандырылды. Сондай-ақ сот шешімін дереу орындау бөлігінде шешім қабылдау туралы Агенттіктің өтінішхаты қанағаттандырылды.

Атырау облысы бойынша «Азаматтарға арналған үкімет» КЕАҚ-ның               2023 жылғы 3 мамырдағы № 1047 бұйрығымен Сақтау паркін мемлекеттік тіркеу туралы 2021 жылғы 13 мамырдағы бұйрықтың күші жойылды.

Демек, Атырау облысы МАӘС-тің шешімі заңды күшіне енді және Сақтау паркі үлесінің 50%-ы АМӨЗ-ге өтті.

2) Сондай-ақ бұрын Агенттік төрағасының 2022 жылғы 16 қыркүйектегі                 № 257/НҚ бұйрығымен (бұдан әрі – Келісім беру туралы бұйрық) «TEK Acquisition Corp» ЖШС-ға (бұдан әрі – Сатып алушы) бірқатар шарттар қойыла отырып экономикалық шоғырлануға келісім берді.

Шарттардың бірі 2022 жылғы 31 қарашаға дейін сұйық, сусымалы және ыдыстағы жүктерді (дизель отыны) қабылдау, сақтау және босату қызметтері нарығында тең және кемсітпейтін жағдайларды қамтамасыз етуге бағытталған сауда-өткізу және баға саясатын көздей келе, бәсекелестікті қорғау саласындағы заңнаманы бұзушылықтардың алдын алу жөніндегі шаралар жүйесін (сыртқы және ішкі монополияға қарсы комплаенс) әзірлеу және монополияға қарсы органмен келісу болды.

Өз кезегінде, «Қамқор Менеджмент» ЖШС (бұдан әрі – Сатушы) мен Сатып алушы арасында Сатушының өзінің шарттық міндеттемелерінен бас тартуына байланысты сатып алу-сату шартына қатысты төрелік даудың болуына орай Сатып алушының көрсетілген шартты орындауы мүмкін емес.

Осылайша, Сатып алушының «Торговый дом «Топливно-энергетический комплекс – Казахстан» ЖШС атқарушы органын бақылауының болмауына байланысты сыртқы және ішкі комплаенс актісін келісу мүмкін емес. Демек, Сатып алушы экономикалық шоғырлануға келісім беру туралы бұйрықтың шарттарын орындамайды.

Кодекстің 208-бабы 5-тармағының 3) тармақшасына сәйкес экономикалық шоғырлануға қатысушылар монополияға қарсы органның шешіміне орай туындаған талаптар мен міндеттемелерді орындамаған жағдайларда, ол өз бастамасы не мүдделі тұлғаның өтініші бойынша экономикалық шоғырлануға келісім беру немесе тыйым салу туралы шешімін қайта қарайды.  

Сонымен қатар, бұрын 2023 жылғы 20 қаңтарда Экономиканы монополиясыздандыру жөніндегі комиссияның кезекті отырысында «ҚТЖ» АҚ-ға (ҚМА, БҚДА, ИИДМ, «Самұрық-Қазына» АҚ-мен бірлесіп) белгіленген тәртіппен активтерді мемлекеттік меншікке қайтаруды қамтамасыз ету тапсырылды. Комиссия осыған ұқсас ұстанымды ағымдағы 17 жылғы мамырда білдірді. Осыған байланысты, Агенттік кейіннен бұл мәселені Агенттік Басқармасының таяудағы отырысында қарай отырып, бұрын берілген келісімнің күшін жою бойынша жұмысты бастады.

3) Тағы бір мысал «Қазақтелеком» АҚ-ның өтінішхаты бойынша экономикалық шоғырлануға келісім беру туралы» Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі Табиғи монополияларды реттеу, бәсекелестікті және тұтынушылардың құқықтарын қорғау комитеті төрағасының 2018 жылғы 10 шілдедегі № 170-НҚ бұйрығын қайта қарау болып табылады.

Бұйрыққа «Қазақтелеком» АҚ тұлғалар тобына кірмейтін және ұялы байланыс қызметтерін ұсыну үшін 2500-2570/2620-2690 МГц диапазонында кемінде 20 МГц қабылдауға беруге / кемінде 20 МГц қабылдауға, сондай-ақ  2570-2620 мгц диапазонында кемінде 20 МГц тауар нарығының өзге де қатысушыларына беруге арналған Келісімге қатыспайтын нарық субъектілерінің 100% қатысу үлесін сатып алуға мүдделілігі кезінде, оларды сатып алу құнын ескере отырып айқындалатын шарттық талаптарда «Кселл» АҚ-ның еншілес компаниясы – «KazNet Media» ЖШС-ның 100% қатысу үлесін иеліктен шығаруды қамтамасыз ету бойынша өзгерістер енгізілді.

Жалпы, 2022 жылы монополияға қарсы органға «Экономикалық шоғырлануға келісім беру туралы өтінішхаттарды қарау» мемлекеттік қызметі бойынша 80 рет жүгінді, оның ішінде 29-ына келісім берілді және 1 мәмілеге тыйым салынды, 2 мәміле кері қайтарып алуына байланысты тоқтатылды:

- 1-тоқсанда: 0 келісім берілді;

- 2-тоқсанда: 20 келісім берілді, 1 тыйым салынды, 2 тоқтатылды;

- 3-тоқсанда: 6 келісім берілді;

- 4-тоқсанда: 3 келісім берілді.

1.8. Тауар биржаларын бақылау

Биржалық сауда халықаралық практикаға сәйкес нарықтың тұрақты монополиялық / олигополиялық құрылымы жағдайында монополистердің шектеулі ресурстарына бизнестің барлық санатына, негізінен шағын және орта түріне тең қол жеткізуін қамтамасыз етудің және нарыққа барлық қатысушылар мен реттеушілер (бенчмаркинг) бағдарлана алатын индикаторлармен ақпараттық (ашық) нарықтық баға белгілеуді қалыптастырудың негізгі құралы болады.  

Сонымен бірге, Қазақстанда ұзақ жылдар бойы биржалық сауда-саттық нарығындағы жағдай жүйелі олқылықтардың болуымен сипатталады, олар тауар биржалары жұмысының ашық еместігіне және ірі бизнеске бағдарлануына негізделеді, бұл биржалық сауданың барлық оң әсерін (артықшылығын) тиісінше пайдалануға мүмкіндік бермейді.

Атап айтқанда, мынадай жүйелі проблемаларды атап өткен жөн:

- Қазақстанның тауар нарықтарының азғана көлемінде тауар биржаларының шамадан тыс көптігі (2022 жылдың соңында елімізде 13 тауар биржасы жұмыс істеді, бұл ретте Өзбекстан мен Беларусьие бір биржадан ғана жұмыс істейді), бұл биржалық белгіленім нәтижелерінің ауытқуына әкеледі және сенімді баға индикаторларын қалыптастыруға мүмкіндік бермейді;

- тауар биржаларының көпшілігінің электрондық сауда жүйесінің (ЭСЖ) ақпараттық қауіпсіздік талаптарына сәйкессіздігі (ЭСЖ-ға қойылатын қолданыстағы міндетті талаптар жалпы сипатта болады, ЭСЖ-ның болуы қабылдау-беру туралы және пайдалануға беру туралы актілермен расталады, қорытындысында ЭСЖ «1С Кәсіпорын» бағдарламасында, веб-интерфейстерде болады), бұл белгілі бір тұлғалар топтары мүддесінде сауда-саттық нәтижелерімен айла-шарғы жасау үшін жағдайлар жасайды; 

- таар биржасында сатып алуды жүзеге асыру арқылы мемлекеттік сатып алу туралы заңнаманың міндетті талаптарын айналып өту (біліктің рұқсатсыз адамдар және мемлекеттік сатып алу жүйесіне жосықсыз қатысушылар қатыса алады) (Бас прокуратураның іріктеу мониторингі 1,3 млрд. теңге сомасына 9 жосықсыз жеткізушімен 496 шартты, сондай-ақ 1 теңге бойынша брокерлер қызметтерін формалды сатып алу фактілерін анықтады, бұл сөз байласу және сыбайлас жемқорлық көріністерін құрады);

- жер қойнауын пайдалану туралы (жергілікті қамту бойынша) заңнаманың міндетті талаптарын айналып өту көрінеу белгілі жеткізушілермен мәмілелер жасасуға мүмкіндік береді;

- клирингтік ұйымдардың қызметін мемлекеттік бақылаудың болмауы, бұл «өнімсіз» делдалдар мен жасанды құрылған монополиялық құрылымдардың жұмыс істеуі үшін жағдайлар жасайды;

- биржалық сауда саласын кешенді және тиімді мемлекеттік реттеуді қамтамасыз ететін біртұтас уәкілетті мемлекеттік органның болмауы.

Жосықсыз тауар биржалары мен сауда-саттыққа қатысушылар биржалық сауданың қолданыстағы жүйесінің жетілмеуін теріс пайдаланады. Бұл фактілер 2022 жылы Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша мүдделі мемлекеттік органдарды тарта отырып прокуратура органдары жүргізген тексеру қорытындысы бойынша расталды (соңғы 5-7 жылда, оның ішінде микрокәсіпкерлік субъектілерінің тексеру жүргізуге қолданыстағы мораторийдің болуына байланысты тауар биржаларына қатысты тексерулер жүргізілген жоқ). 

Бұдан басқа, тауар биржаларының қызметінде: 

- лицензияларды қайта ресімдеу бойынша талаптарды бұзудан;

- біліктілік талаптарға сәйкес келмеуден;

- тауар биржасы қызметкерлерінің биржалық мәмілелерге қатысуынан көрінген тауар биржалары туралы заңнаманың талаптарын бұзу анықталды.

Аталған фактілер бойынша тауар биржаларына қатысты Агенттік жалпы сомасы бар болғаны 2,2 млн. теңгеге айыппұл сала отырып әкімшілік құқық бұзушылық туралы 19 іс қозғады, бұл ретте сот органдары әкімшілік істерді қарау қорытындысы бойынша лицензияның қолданылуын тоқтата тұру түрінде әкімшілік өндіріп алудың қосымша шарасын қолданған жоқ, алайда әкімшілік айыппұлды төлеу фактісі бұзушылықтарды одан әрі іс жүзінде жоюды қамтамасыз етпейді.  

Бұл ретте, 2022 жылы 4 тауар биржасы тексеру алдында тауар биржалары қызметімен айналысу құқығына лицензияларды қайтарды («Шығыс» халықаралық әмбебап тауар биржасы» АҚ, «Еуразиялық ынтымақтастығының әмбебап тауар-шикізат биржасы» АҚ, «Шелковый путь» әмбебап тауар биржасы» АҚ және «Qazaqstan Universal Commodity Exchange» АҚ), 2 биржа сот шешімі бойынша жарғылық капитал мөлшерінің сәйкессіздігі бойынша таратылды («Азиялық тауар-шикізат биржасы» АҚ, «Green Climate Exchange» тауар биржасы» АҚ).

Агенттіктің бастамасы бойынша сауда қызметін реттеу саласындағы уәкілетті орган сот органдарына қызметі заңнама талаптарына сәйкес келмейтін 8 тауар биржасын мәжбүрлеп тарату туралы талап-арыздар жіберді (3 талап бойынша оң шешім шығарылды, «Товарная биржа «Сельхозпроизводителей, недропользователей и государственных учреждений» АҚ, «Халық» тауар биржасы» АҚ, «Qazaqstan Universal Commodity Exchange» АҚ таратылды). 

Қолда бар проблемаларды шешу биржалық сауда саласында мемлекеттік бақылаудың тиісті деңгейін қамтамасыз етуге бағытталған шаралар кешенін қабылдаудан, тауар биржаларының қызметін жетілдіруден және сауда-саттықтың ашықтығын арттырудан, оның ішінде мыналардан көрінеді:

1) қолданыстағы заңнамаға мыналарды көздейтін өзгерістер енгізу:

- тауар биржаларына және олардың ЭСЖ-ға талаптарды қатаңдату;

- тауар биржаларын ШОБ субъектілері қатарынан шығару;

- стандартталмаған тауарларды тауар биржалы арқылы сатуға тыйым салу;

- «тауар биржалары арқылы» сатып алу тәсілін мемлекеттік сатып алу туралы заңнамадан алып тастау;

- биржалық сауданың ажырамас қатысушылары биржалық брокерлер мен клирингтік ұйымдарға мемлекеттік бақылауды қолдану;

- Тауар биржалары туралы заңды бұзғаны үшін әкімшілік жауапкершілікті күшейту және басқа;

2) оның негізгі функцияларының бірі бәсекелестікті дамыту және қорғау болып табылатын Агенттік атынан биржалық сауда саласындағы бірыңғай реттеуішті айқындау (5 бірліктен тұратын дербес құрылымдық бөлімшесі, аумақтық бөлімшелері бар), бұл осы бағыттағы нақты нәтижелермен расталады.  

Анықтама: Агенттік құрылған сәттен бастап мұнай өнімдерімен (бензинмен, дизель отынымен, авиакеросинмен), битуммен ашық биржалық сауда-саттық іске қосылды. Аз партиямен өңірлік операторларға делдалдарды айналып өтіп, көмір разрездерінен тікелей коммуналдық-тұрмыстық көмірдің тікелей сауда-саттығы іске қосылды, сауда-саттыққа жаңа тәсілдерді пайдаланумен осы нарықта іскерлік ойындар, нарыққа қатысушылардың биржалық саудаға кедергісіз кіруін оқыту, әрбір нарықтың ерекшелігі мен бірегейлігін ескеретін секциялық қағидалар әзірлеу (Биржалық сауда қағидаларына негіз болды), тауар биржаларының электондық сауда жүйелеріне тікелей қол жеткізуді қамтамасыз ету ұйымдастырылып, өткізілді. Ұлттық жоба шеңберінде биржалық сауданы дамыту «негізгі қуатқа» қол жеткізуді қамтамасыз ету және баға белгілеуді бұрмалауды жою құралы ретінде енгізілді. Тиісті салаларда бәсекелестікті дамыту жөнінде бірқатар жол карталары әзірленді, онда өңірлік операторлар тауар биржасында сатып алған көмір тасымалдауға жылжымалы құраммен басым қамтамасыз етуге, қантпен биржалық сауданың секциялық қағидаларын әзірлеуге, қантты биржалық саудада өткізу бөлігінде Биржалық тауарлар тізбесіне өзгерістер енгізуге қатысты және т.б. іс-шаралар бар.     

Агенттіктің бағалауы бойынша, аталған шараларды іске асыру саламатты бәсекелес орта құруға және импорт алмастыру процестерін дамытуға және өңірлік кәсіпкерлікті дамытуға жәрдемдесуге мүмкіндік береді.  

1.9. Халықаралық ынтымақтастық

Агенттік халықаралық интеграциялық бірлестіктердің жұмыс істеуі шеңберінде де, екіжақты негізде де шетелдік монополияға қарсы ведомстволармен халықаралық ынтымақтастықты нығайтуға бағытталған жұмыс жүргізіп жатыр.  

ЭЫДҰ-мен өзара іс-қимыл 

Агенттік ЭЫДҰ-ның «Қазақстандағы бәсекелестік құқық және саясат» атты Екінші сараптамалық шолуын өткізуге дайындық жұмыстарын жүргізіп жатыр: ЭЫДҰ-мен Екінші шолуды өткізуге келісімге қол қою жоспарланып отыр. Екінші шолудың мақсаты Қазақстан Республикасының бәсекелестікті қорғау саласындағы қолданыстағы заңнамасын (басымдық пен кемшіліктерді айқындай отырып) талдауға және басқа елдердің тәжірибесіне негізделген ЭЫДҰ сарапшыларының бәсекелестік саясат жүйесін жетілдіру жөніндегі ұсынымдарын алу болып табылады. Ұсынымдар заңдарды қайта қарау, рәсімдерді өзгерту және еліміздегі институттарды нығайту үшін пайдалы негіз болады.   

Шолу сондай-ақ ЭЫДҰ бірінші шолуын өткізген сәттен бастап еліміздегі прогресті құжаттандыру үшін пайдалы. Бірінші сараптамалық шолу Қазақстанда 2015 жылы өткізілді, оның нәтижелері монополияға қарсы қызмет жұмысын және жалпы экономикадағы монополияға қарсы реттеу жүйесін түбегейлі қайта құру үшін негіз болды.   

ЕАЭО және ТМД-мен ынтымақтастық шеңберіндегі өзара іс-қимыл 

Агенттік 2022 жылғы 25 мамырда және 6 қыркүйекте ЕАЭО-ға мүше елдер мемлекеттері монополияға қарсы органдарының басшыларымен және Бәсекелестік және монополияға қарсы реттеу жөніндегі Алқа мүшесімен (Министрімен) бірлесіп Еуразиялық экономикалық комиссия (бұдан әрі – ЕЭК) кеңестеріне («5+1» форматында) қатысты. Осы алаңда тараптар ЕАЭО-ға мүше мемлекеттердің уәкілетті органдарының нормативтік құқықтық базасын және ЕАЭО-ға мүше мемлекеттердің ұлттық заңнамасының да, ЕАЭО-ның монополияға қарсы реттеу мәселелері бойынша құқығының да бәсекелестікті қорғау саласындағы әдіснамалық негіздерін жетілдіру бойынша шаралар тізбесіне қатысу, сондай-ақ әлеуметтік маңызы бар тауарларға бағаларды мемлекеттік реттеу мәселелерін талқылады.

Сондай-ақ Агенттік 2014 жылғы 12 қарашадағы ЕЭК-тің бәсекелестіктің бірыңғай қағидаларының сақталуын бақылау жөніндегі өкілеттіктерін жүзеге асыру кезінде Құпия ақпаратты қорғау тәртібі және оны жариялағаны үшін жауапкершілік туралы келісімге (бұдан әрі – Келісім) түзетулер әзірледі. 2022 жылғы 16 наурызда Келісімге өзгерістер енгізу туралы Хаттаманы ратификациялау туралы заңға Мемлекет басшысы қол қойды. Ратификацияланған Хаттама Келісім мәтінін ЕАЭО туралы шарттың ережелеріне сәйкес келтіруге бағытталған. 

2022 жылы Агенттік ТМД-ға мүше мемлекеттердің Монополияға қарсы саясат жөніндегі мемлекетаралық кеңесінің (бұдан әрі – МСМК) және ТМД-ға мүше мемлекеттердегі монополияға қарсы заңнаманың бұзылуын бірлесіп тергеу жөніндегі штабтың 53-отырысына қатысты.  

Тараптар цифрлық дәуірде бәсекелестікті дамыту мәселелерін, қазіргі жағдайдағы монополияға қарсы және бағалық реттеу құралдарын талқылады, сондай-ақ ТМД кеңістігіндегі дәрілік заттар және әлеуметтік маңызы бар тауарлар нарықтарында зерттеулер жүргізу қажеттілігі айтылды. Штаб қызметі шеңберінде ТМД елдеріндегі жосықсыз бәсекелестік, зияткерлік меншік объектілеріне монополияға қарсы заңнаманы қолдану мәселелері бойынша зерттеулерге бастамашылық жасалды.  

МСМК шеңберіндегі жұмыс бәсекелестік заңнаманы үйлестірудің жалпы тәсілдерін әзірлеуге, құқық қолдану практикасын жетілдіруге, монополияға қарсы бұзушылықтардың жолын кесу бойынша тәжірибе алмасуды жүзеге асыруға мүмкіндік береді.  

1.10. Операциялық шараларды іске асыру

Бәсекелестік саясатты тиімді іске асыру тұрғысынан жалпы монополияға қарсы органның жұмыс сапасы тәуелді болатын бірқатар операциялық шараларды іске асыру маңызды болып табылады. 

Монополияға қарсы органның қызметін цифрландыру

Мұнда жетекші халықаралық практиканы ескере отырып. Агенттік қызметін цифрландыру бойынша жаңа тәсілдерді әзірлеу маңызды бағыт болып табылады.

Айталық, монополияға қарсы органның негізгі міндеттерінің бірі бәсекелестікті қорғау саласындағы заңнаманы бұзушылықтардың алдын алу, анықтау және тергеп-тексеру, жолын кесу болды. Бұл ретте, қойылған міндетті іске асыруда негіз құрайтын құрал қажетті ақпаратты және бұзушылықтың жасалған растайтын немесе жоққа шығаратын дәлелдеу базасын жинау болып табылады. 

Практикада ескі схема бойынша жүргізілетін талдаулардың ақпаратты алудың ұзақ рәсімімен байланысты бірқатар кемшіліктері бар (нарыққа қатысушыларға, уәкілетті ведомстволарға көптеген сұрау салулар жіберу және өңдеу және т.б.), қорытынды қалыптастыру және, нәтиже ретінде постфактум шешімдерін қабылдау, мұндай әрекеттен әсер өзінің өзектілігін жоғалтады (жекелеген кейстер 2-3 жылға созылады). Бүгінгі күні монополияға қарсы орган тауар нарықтарының мониторингі және талдау процестерін автоматтандыруға назар аударып, өз қызметін реинжинирингтеуге бағдарланады.

Агенттік Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттінің Ұлттық статистика бюросымен (ҰСБ) бірлесіп бәсекелестіктің жай-күйінің талдамалық картасын құру бойынша жұмысты бастады. Бәсекелестіктің жай-күйінің талдамалық картасы ақпараттық панельді (дэшборд) білдіреді (9-сурет).

 

 

9-сурет - Ақпараттық панельдің (дэшборд) интерфейсі.

Дэшборд тестілеу сатысында тұр. 

Дэшбордқа енгізу үшін бастапқы кезеңде Агенттік Ұлттық статистика бюросымен бірлесіп бастапқыда проблемалық мәселелер туындаған 16 тауар нарығынан тұратын тізбені пысықтады.  

Нарықтар 15 базалық көрсеткіш бойынша белгіленеді.

 

1-кесте. Жүйе іске қосылған кезеңде дэшбордқа енгізуге жататын тауар нарықтары мен базалық көрсеткіштердің тізбесі.

 

Тауар нарықтары

Базалық көрсеткіштер

 

 

1. АИ-92, 95 (96) маркалы бензин

2. Дизель отыны 

3. Сұйытылған мұнай газы

4. Электр энергиясы

5. Авиаотын

6. Көмір 

7. Битум 

8. Ұялы байланыс қызметтері

9. Жолаушыларды авиакөлікпен тасымалдау қызметтері

10. Жолаушыларды т/ж көлігімен тасымалдау қызметтері 

11. Тұрғын үй құрылысы

12. Цемент

13. Арматура

14. Бетон

15. Жеміс-көкөніс өнімдерін қоспағанда, әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарлары 

16. Өндіру (отандық өндірушілер), дәрілік заттарды көтерме және бөлшек саудада өткізу 1. Нарық субъектілерінің тізбесі 

2. Тауарды (жұмысты, көрсетілетін қызметті) өндіру көлемі заттай және құндық мәнде   

3. Тауарды / көрсетілген қызметтерді көтерме және бөлшек саудада өткізу көлемі заттай және құндық мәнде 

4. Мемлекет қатысатын нарық субъектілерінің тізбесі, мемлекеттік қатысу үлесі 

5. Өндірушілердің бағалары

6. Тауарды көтерме және бөлшек саудада өткізу бағалары   

7. Орташа бағалар

8. Тауарды әкету (экспорт) көлемдері 

9. Тауарды әкелу (импорт) көлемдері 

10. ҚР бойынша нарықта және өңірлер бөлінісінде үш ең ірі субъектілердің (жалпы көлемге қатысты) үлесі  

11. Херфиндаль – Хиршман индексі 

12. Лернердің орташа өлшенген коэффициенті 

13. Инвестициялар көлемі 

14. Рентабельділіктің орташа деңгейі

15. Жалақының орташа деңгейі

 

Тауар нарықтарының тізбесі біртіндеп кеңейеді және ауқымды болады. Дэшбордқа өзге де ақпарат көздерінен мәліметтерді, оның ішінде экспорт-импорт операциялар бойынша деректерді, экономикалық белсенділік бойынша мәліметтерді, қызметтер агрегаторларының, маркетплейстердің деректерін және т.б. интеграциялау мүмкіндігі қосымша пысықталады. 

Қорытындысында дэшборд құрылымдаудың, көрсеткіштерді талдау мен қайта таныстырудың тиімді құралы болады, тауар нарықтарындағы жағдайды жедео бағалауға, әлеуетті проблемаларды анықтауға, алдын алу шараларын уақтылы қабылдауға мүмкіндік береді. Бұл Агенттіктің негізгі қызметін нақты тауар нарықтарына басымдық беруге және өз функционалын тиімдірек іске асыруға мүмкіндік береді.  

Сондай-ақ мемлекеттік сатып алуда картельдік сөз байласуларды тиімді анықтау мақсатында Агенттік «Өрмек» іздестіру ақпараттық жүйесін енгізді. Бұл жүйе «Атамекен» Қазақстан Республикасы Ұлттық кәсіпкерлер палатасының «Сатып алудың бірыңғай терезесі» платформасында құрылды және сауда-саттықта картельдік сөз байласу белгілерін анықтауға мүмкіндік береді.  «Өрмек» жүйесі сауда-саттықта сөз байласудың ықтимал белгілері туралы автоматты түрде хабарлай отырып, іс-әрекетті талдауды және сауда-саттыққа қатысушылар арасында жанама байланыстарды анықтауды жүзеге асырады. 

Жүйенің әрекеті 2019 жылдан бастап мемлекеттік сатып алуды қамтиды. Мысалы, жүйенің көмегімен 2019 жылы тапсырыс берушілер жергілікті атқарушы органдар болып табылған автомобиль жолдарын жөндеуге 7 сатып алуға конкурстарда екі компания бірлесіп қатысқаны және бір-біріне жалған бәсекелестік құрып, іс жүзінде бағаны төмендетпестен кезекпен жеңіске жеткені анықталды. Сатып алудан үнемдеу 0,01%-ды құрады. Картельдік сөз байласу белгілері мән-жайлармен де расталады, бұл кәсіпорындар бір-біріүшін мемлекеттік сатып алу шарттарын орындау бойынша мердігерлер және қосалқы мердігерлер болған. Жалпы, «Өрмек» іздестіру ақпараттық жүйесі енгізілгеннен кейін Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі тарапынан мемлекеттік сатып алудағы картельдік сөз байласу белгілері бойынша 38 нарық субъектісіне қатысты 19 тергеп-тексеру жүргізуге бастамашылық жасалды. 

Агенттіктің мемлекеттік қызметтерді көрсету, атап айтқанда қосылу мен бірігу мәмілелеріне өтінішхаттарды қарау мәселесі назар аударуға тұрарлық. Экономикалық шоғырлану бойынша мемлекеттік қызметтің сапасы мен қолжетімділігін арттыру мақсатында Агенттік «Ұлттық ақпараттық технологиялар» АҚ-мен бірлесіп қазір онлайн форматта қолжетімді «Экономикалық шоғырлануға келісім беру туралы өтінішхаттарды қарау» мемлекеттік қызметін цифрландыру бойынша жұмыс жүргізді. Көрсетілетін қызметті алушы келісімді электрондық форматта аду туралы өтінішхатпен жүгіне алады, бұл өз кезегінде қағаз құжаттарды ұсыну қажеттілігін жоюға мүмкіндік береді.  

Бұл жұмысты құжаттарды портал арқылы беру міндетті шарт болып табылатын әзірленген Агенттік төрағасының бұйрық жобасы шеңберінде құқықтық акт туралы заңнамаға сәйкес Мемлекеттік қызметтерді көрсету қағидалары деңгейінде бекіту жоспарланып отыр. 

Бұйрық жобасы ашық НҚА сайтында жарияланды және Атамекен ҰКП-ға, қоғамдық кеңес мүшелеріне, аккредиттелген ұйымдарға, сондай-ақ                                                     Ғ. Сапарғалиев атындағы мемлекет және құқық ғылыми-зерттеу институтына сыбайлас жемқорлыққа қарсы сараптама жүргізу үшін жіберілді. 

Анықтама: Бұрын, көрсетілетін қызмет қағаз жеткізгіште ұсынған кезде ғана қаралған, енді көрсетілетін қызметті алуды оңайлату үшін «Е-лицензиялау» мемлекеттік дерекқор» ақпараттық жүйесінің ішкі порталы құрылды, онда өтініш берушілер өтінішпен жүгіне және қажетті құжаттарды онлайн-форматта ұсына алады.  

Келесі кезең Агенттіктің 2023 жылға арналған жұмыс жоспарына сәйкес көрсетілетін қызметті алушы толтыратын мәліметтерді жинауды ішінара автоматтандыру жоспарланып отыр. Бұл көрсетілетін қызметті алушы ұсынатын мәліметтердің дәйектілігін растау және тізбесін қысқарту үшін қажет.  

Атап айтқанда, жеке тұлғалар (ЖСН, құжат нөмірі және т.б.) және заңды тұлғалар (БСН, ЭҚЖЖ және т.б.) туралы мәліметтерді алуды автоматтандыру жоспарланады.

Бұдан басқа, Мемлекеттік басқаруды цифрлық трансформациялау қағидаларына сәйкес Агенттік жанынан Цифрлық трансформациялау офисі құрылды, оның құрамы мен ережесі бекітілді. Офистің міндеттері кешенді басқару және Цифрлық трансформациялаудың жол картасын іске асыру болды. Мемлекеттік орган жоспарлы кезеңде цифрлық трансформациялау көмегімен қол жеткізуді жоспарлайтын, мемлекеттік басқару жүйесінің нәтижелігі мен тиімділігі мақсатына сәцкес келетін саланы цифрлық трансформациялаудың стратегиялық бағытын айқындайтын Агенттікті цифрлық трансформациялаудың жол картасы әзірленді.

Корпоративтік басқару қағидаттарын енгізу

Белгілі болғандай, барлық дамыған елдерде монополияға қарсы ведомстволар бұрыннан бері қызметтің ашықтығы мен тиімділігін арттыруға жәрдемдесетін корпоративтік басқару қағидаты бойынша жұмыс істейді. Корпоративтік басқаруды дамыту қажеттілігі қазақстандық монополияға қарсы органда да туындады. Осыған орай, үздік халықаралық практиканы есепке ала отырып, Агенттік корпоративтік басқару қағидаттарын енгізу бойынша жұмысты бастады.    

2022 жылғы қарашадан бастап Агенттікте ведомство басшылығы қатарынан Басқарма институты жұмыс істейді (барлық қажетті регламенттейтін ішкі нормативтік құжаттар қабылданды, Басқарманың құрамы және оның функционалдық міндеттері бекітілді). 

2022 жылы Басқарманың 9 отырысы өтті. 2023 жылдың басынан бастап Басқарманың 7 отырысы өткізілді. Басқарма Агенттіктің қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді мақсаттарын айқындайды, негізгі мәселелер бойынша шешімдер қабылдайды, мысалы қосылу және бірігу бойынша мәмілелер, монополияға қарсы тергеп-тесерулерді ашу алқалық түрде талқыланып, қабылданады. Сондай-ақ Қадағалау Кеңесін құру жоспарланып отыр. Оның негізгі функциясы Агенттік қызметі шеңберінде Басқармаға ұсынымдар беру болады.  

Ведомствода кейіннен корпоративтік процестерді енгізу үшін Корпоративтік басқаруды енгізу жоспары қабылданды, оның шеңберінде Агенттік пен «Qazaq Independent Directors» Қауымдастығы арасында ынтымақтастық туралы меморандумға  қол қойылды. Тараптар әріптестік қатынастар орнатуға және корпоративтік басқару саласында бірлескен жобаларды іске асыруға бағытталған ұзақ мерзімді ынтымақтастықты дамытуға уағдаласты.  

Экономикалық талдауды неғұрлым сапалы қолдануды қоса алғанда, Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі жұмысының ашықтығы мен тиімділігін арттыру мақсатында бас экономистің офисі (chief economist) құрылды.

Анықтама: ЕО Бәсекелестік мәселелері жөніндегі бас директорат: 700-ге жуық қызметкердің жалпы санынан нақты істерді тергеп-тексерумен 400-ден астамы (casehandler) айналысады. Оның төрттен бірінен астамы мемлекеттік дотацияларға маманданған, 2-3% бас экономистің командасында жұмыс істейді, қалғаны монополияға қарсы істерді тергеп-тексереді.

Бас экономист кеңсесінің міндеттеріне тауар нарықтарын зерттеу нәтижелерін ведомствоішілік бақылау, дербес зерттеулер жүргізу кіреді.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2-тарау. Жекелеген тауар нарықтарындағы бәсекелестіктің жай-күйін талдау

 

Кәсіпкерлік кодекске  сәйкес монополияға қарсы органға тауар нарықтарындағы бәсекелестіктің жай-күйін талдауды жүзеге асыру құзыреті берілген. Тауар нарықтарындағы бәсекелестіктің жай-күйін талдау үстем немесе монополиялық жағдайға ие нарық субъектілерін анықтау, бәсекелестікті қорғауға және дамытуға, монополистік қызметтің алдын алуға, шектеуге және жолын кесуге бағытталған шаралар кешенін әзірлеу мәселелері бойынша тиісті шешімдер қабылдауды алдын ала айқындайтын бәсекелестік саясатты іске асырудың негізгі құралы болып табылады.

Жалпы, 2022 жылы тауар нарықтарына 80-нен астам талдау жүргізілді. Бұл ретте, көп жағдайда бұл жедел шаралар ретінде жүргізілген тауар нарықтарын жоспардан тыс талдаулар, оның ішінде қаңтардағы оқиғаларға байланысты тапсырмаларды, Инфляцияға қарсы ден қою шараларының кешенінде көзделген іс-шараларды, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің, Үкіметінің тапсырмаларын іске асыруға негізделген. Бұдан басқа, жеке және заңды тұлғалардан келіп түскен өтініштердің негізінде тауар нарықтарына жоспардан тыс талдаулар жүргізілді.

Сонымен қатар, 2022 жылы Агенттік жоспарлы режимде 20 тауар нарығын ғана талдағанын атап өткен жөн: 

1. Мұнай өнімдерін көтерме саудада өткізу нарығы;

2. Мұнай өнімдерін бөлшек саудада өткізу нарығы;

3. Электр энергиясын көтерме сату нарығы;

4. Электр энергиясын бөлшек саудада өткізу нарығы;

5. Көмірді көтерме саудада өткізу нарығы;

6. Көмірді бөлшек саудада сату нарығы;

7. Тұтынушыларды табиғи газға қосу кезінде құрылыс-монтаждау жұмыстары қызметтерінің нарығы;

8. Локомотивтерге техникалық, сервистік қызмет көрсету және күрделі жөндеу қызметтері нарығы;

9. Вагондарды жөндеу қызметтері нарығы;

10. Цифрлық эфирлік телерадио хабарларын тарату қызметтері нарығы;

11. Мыс өткізу нарығы;

12. Қорғасын өткізу нарығы;

13. Мырыш өткізу нарығы;

14. Алюминий өткізу нарығы;

15. Өңделген сүтті өткізу нарығы;

16. Қант өткізу нарығы;

17. Дәрілік заттарды өткізу нарығы;

18. Коронавирустық инфекцияны ПТР диагностикалау бойынша қызметтер нарығы;

19. ҚТҚ жинау, әкету, сұрыптау және көму нарығы;

20. Автомобильді кредиттеу қызметтері нарығы.

 

2.1. Мұнай өнімдерін көтерме және бөлшек саудада өткізу нарықтары

 

Мұнай өнімдерін көтерме және бөлшек саудада өткізу нарықтарын талдау Агенттіктің 2022 жылға арналған жұмыс жоспарына сәйкес жүргізілді және АИ-92 және Аи-95 бензині, авиациялық және дизель отыны (бұдан әрі - мұнай өнімдері) сияқты отын-энергетикалық бағыттағы мұнай өнімдерінің жекелеген түрлерін қамтиды.  

«Мұнай өнімдерінің жекелеген түрлерінің өндірісі мен айналымын мемлекеттік реттеу туралы» Заңға сәйкес мұнай өнімдерінің жекелеген түрлеріне мазут пен жол битумы да жатады. Мазут жылу және электр орталықтары үшін жағатын отын ретінде шектеулі қолданылады, осыған орай талдаумен қамтылған жоқ. Жол битумы құрылыс материалы ретінде пайдаланылады және отын-энергетикалық тауар болып табылмайды. 

Өзінің қасиеттері мен пайдалану бағыттары бойынша (сатып алушылар тобы) Аи-92 және Аи-95 маркалы бензин, дизель отыны (жазғы/қысқы) және авиакеросин бір-бірін алмастырмайды.

 

 

 

10-сурет – 2022 жылғы нарық теңгерімі, тонна.

 

 

Барлық мұнай өнімдері өңдеу үшін дайындалған шикі мұнайдан өндіріледі, оларды жеткізушілер сол бір ұйымдар болып табылды. Айталық, нарықтың ең жоғары үлесі «Petrosun» ЖШС, «ҚМГ» АҚ және «Рetrostar» ЖШС-ға тиесілі:

- Аи-92 бензині: «Petrosun» ЖШС - 58,7%, «ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ - 32,6%;

- АИ-95 бензині: «Petrosun» ЖШС - 47,3%, «ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ - 24,1%, «Рetrostar» ЖШС - 16,5% (11-сурет).

 

11-сурет – 2021 жылғы қазаннан бастап 2022 жылғы қыркүйекке дейін кезеңдегі бензин бойынша көтерме саудада өткізушілердің үлесі, %.

 

Авиакеросин бойынша: «Petrosun» ЖШС - үлесі 56,8%; «ҚазМұнайГаз ҰК» АҚ - үлесі 24% (12-сурет).

 

 

12-сурет – Авиаотын бойынша көтерме саудада өткізушілердің үлесі, %.

 

Дизель отыны бойынша: «Petrosun» ЖШС-51,1%, «ҚазМұнайГаз ҰК» АҚ-29,9% (13-сурет).

 

13-сурет – Дизель отыны бойынша көтерме саудада өткізушілердің үлесі, %.

 

Тауар нарығына бұрын жүргізілген талдаумен салыстырғанда, 2021 жылғы қыркүйектен бастап 2022 жылғы қыркүйекке дейінгі кезеңде нарық субъектілерінің саны 36-дан 55 субъектіге дейін ұлғайды.

Бұл ретте, АИ-95 маркалы бензин бойынша (баға реттелмейді) нарықтағы 16% үлеске ие «Petrostar» ЖШС жаңа нарық субъектісі тұлғасында нарықтың бөлшектенуі байқалады.

Осы талдауды жүргізу барысында екі ірі көтерме саудада өткізуші «Petrosun» ЖШС және «Қазмұнайгаз» АҚ-ның мұнай өнімдеріне баға серпіні зерделенді.

 

 

14-сурет – Дизель отынының бағасы, тоннасына теңге.

 

Жалпы мұнай өнімдерін өткізудің көтерме сауда нарығы жоғары шоғырланған деп сипатталады:

Аи-92 бензині: CR-3: 91,3%, Герфиндаль – Гиршман индексі (бұдан әрі – ННІ): 2000 <4513,53<10000. 

Аи-95 бензині: CR-3: 87,9%, ННІ: 2000 <4625<10000. 

Дизель отыны: CR-3: 81%, ННI: 2000 <3497,5<10000. 

Авиациялық отын: CR-3: 80,8%, ННI: 2000 <3809<10000. 

Осыған байланысты, Кәсіпкерлік кодексінің 172-бабының 4 және 6-тармақтарына сәйкес «Petrosun» ЖШС, «ҚазМұнайГаз ҰК» АҚ нарықта үстем жағдайға ие субъектілер деп танылды.

Кодекстің енгізілген негізгі қуатқа тең қолжетімділікті қамтамасыз ету жөніндегі жаңа нормаларын, сондай-ақ нарықтағы үлестерді ескере отырып, талдау қорытындысы бойынша негізгі қуатты иеленушілер болып «Petrosun» ЖШС, «ҚазМұнайГаз ҰК» АҚ танылды.

Негізгі оқиғалар 

2022 жылғы маңызды оқиға «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне Мемлекет басшысының жекелеген тапсырмаларын іске асыру мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заңның қабылдануы болды, онда:

- мұнай өндіруші ұйымдармен (бұдан әрі - МӨҰ) үлестестіктің қажеттілігі бөлігінде мұнай берушілерге қойылатын талаптарды күшейту;

- мұнай өңдеу зауыттарының (бұдан әрі - МӨЗ) процессингтіктен маркетингтік схемаға көшуі;

- МӨҰ-ға мұнай өңдеуге және өзінің мұнай өнімдерін одан әрі өткізуге құқық беру;

- мұнай базаларына қойылатын талаптарды күшейту арқылы «өнімсіз» делдалдарды жою.

Бұл заң алдын ала бағалау бойынша нарық құрылымына және мұнай өңдеу мен мұнай өнімдерін өткізуге МӨҰ-ның қол жеткізуі бөлігінде субъективті құрамға, сондай-ақ «өнімсіз» делдалдарды жоюға оң әсер етті.

Бұл ретте, мемлекеттің мұнай өңдеу нарығына (ҚМГ тобы, CNPC) қатысуының және мұнай өнімдерін өткізудің («ҚазМұнайГаз ҰК» АҚ және «Petrosun» ЖШС) теріс салдары күшейді, МӨЗ-ге шағымдар саны артты (өтінімдерді қабылдаудан бас тарту, мәжбүрлеп сатып алу, сатып алу бағасының төмендеуі).

Осы заңмен сондай-ақ көтерме сауада нарығында ЖЖМ бағасын мемлекеттік реттеу мүмкіндігі, сондай-ақ маусымдық кезеңде АЖҚС-ға мұнай жеткізушілердің өткізу міндеттілігі енгізілді.

2023 жылғы 12 сәуірден бастап мұнай өнімдерін өткізуге жаңа шекті бағалар енгізілді:

1) Энергетика министрінің 2023 жылғы 12 сәуірдегі № 139 бұйрығымен МӨЗ жеткізу базисінде стационарлық АЖҚС үшін мұнай өнімдерін көтерме саудада өткізуге мынадай мөлшерде (ҚҚС-ны есепке алғанда) шекті бағалар белгіленді:

- Аи-80 – 93 маркалы бензин  тоннасына 161 теңге;

-Аи-92 және Аи-93 маркалы бензин – тоннасына 214 584 теңге;

– дизель отыны (жазғы, маусымаралық) - тоннасына 284 350 теңге;

2) Энергетика министрінің 2023 жылғы 12 сәуірдегі №140 бұйрығымен «Бағаларды мемлекеттік реттеу белгіленген мұнай өнімдерін бөлшек саудада өткізуге шекті бағаларды белгілеу туралы» Энергетика министрінің 2015 жылғы 19 мамырдағы №361 бұйрығына өзгерістер енгізілді, оған сәйкес стационарлық АЖҚС арқылы мұнай өнімдерін бөлшек саудада өткізуге шекті бағалар мынадай мөлшерде (ҚҚС-ны есепке алғанда) белгіленді:

- Аи-80 маркалы бензин – литріне 89 теңге;

- Аи-92 және Аи-93 маркалы бензин – литріне 205 теңге;

– дизель отыны (жазғы, маусымаралық) – литріне 450 теңге;

- Қазақстан Республикасында берілген жүргізуші куәлігін көрсеткен кезде, тәулігіне 100 литрге дейінгі көлемде – литріне 295 теңге;

- Қазақстан Республикасында берілген жүк, арнайы, мамандандырылған автомобильдер мен автобустарға жүргізуші куәлігін және көлік құралын тіркеу туралы куәлікті көрсеткен кезде, тәулігіне 300 литрге дейін – литріне 295 теңге.

Алдын ала бағалау бойынша бұл АЖҚС-қа нарықтық емес көтерме сауда бағасымен және АЖҚС-қа «тіркелген» бөлшек сауда бағасымен, сондай-ақ нарық субъектілерінің көктемге-егіс кезеңінде көлемдерді бөлудің нарықтық емес тетіктерін «күтумен» және мұнай базаларында дизель отыны көлемдерін «ұстап тұрумен» байланысты нарықтағы дизель отыны ұсынысының икемділігіне теріс әсерін тигізді.

Қазақстан Республикасында ЖЖМ-ға белгіленген шекті бөлшек сауда бағасы ЕАЭО-ға кіретін және белсенді сауда айналымы бар көрші елдердің (Өзбекстан, Қытай) бағасынан бұрынғысынша төмен.

        ЖЖМ ағыны мен жасырын транзиті мәселелері Заң қабылданған және «қолмен» әкімшілік реттеу енгізілген кезде де шешілмеген күйінде қалып отыр. Мәселелерді шешу үшін ішкі және сыртқы индикаторларға бағдарланған бөлшек сауда бағасын қалыптастырудың теңгерімделген тетігін қолдану талап етіледі.

Алайда, оң экономикалық нәтиже де бар, алдын ала мәліметтер бойынша, МӨҰ-ға рұқсат беру нарыққа «Petrosun» ЖШС-ның және жалпы мұнай жеткізушілердің үлесін азайту есебінен мұнай өнімдерімен бастапқы көтерме сауданы бөлшектеуге серпін берді.

Болжамды деректер бойынша бөлшек сауда нарығында бағаның өсуін және алдағы уақытта теңгерімсіздікті жоюды ескере отырып, мұнай мен мұнай өнімдеріне (сыртқы индикаторларды ескеретін) теңгерімді бағалық реттеу тетігін енгізу ЖІӨ-ге 1 трлн. теңгеден астам үлесті қамтамасыз етеді (ЖЖМ-дан салықтың қосымша түсімдері есебінен).

Сондай-ақ 2022 жылы «Биржалық сауданың үлгілік қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрінің міндетін атқарушының 2015 жылғы 30 наурыздағы № 280 бұйрығына өзгерістер енгізу туралы» Премьер-Министрдің орынбасары - Сауда және интеграция министрінің 2022 жылғы 19 шілдедегі № 294-НҚ бұйрығымен мұнай өнімдерімен биржалық сауданы регламенттеу бөлігінде (24-тарау) Биржалық сауда қағидаларына өзгерістер енгізілді.

Бұдан басқа, Ұлттық жобада тауар биржалары арқылы бензинді, дизель отынын, реактивті қозғалтқыштар мен битумға арналған отынды өткізу үлесін 2025 жылға қарай жалпы өткізу көлемінің 20%-ына дейін ұлғайту көзделген.

Алайда, бизнес субъектілері, сондай-ақ Қазақстандық отын қауымдастығы салалық мемлекеттік орган мен квазимемлекеттік секторға қатысты 2023 жылғы қаңтардан бастап биржалық сауда-саттыққа дизель отыны қойылмайды деген шағымдар айтады. Биржалық сауда саласындағы нормативтік құқықтық базаның жақсаруына қарамастан, мұнай өнімдерінің жекелеген түрлерінің көлемін ұлғайту бойынша нақты шаралар қабылданған жоқ.

Мұнай өнімдерінің бағаларын әкімшілік реттеу кезінде нарық үшін баға индикаторы бола алатын (теңгерімді реттеу тетігі үшін) биржада бағаларды қалыптастыру қатар жүзеге асырылады. Болжам бойынша мұнай өнімдерін биржаға шығару (2025 жылға қарай 20%-ға дейін) 1 трлн. теңгеден астам сомаға мұнай өнімдеріне бәсекелестік қолжетімділікті қамтамасыз етеді. 

Бәсекелестікті дамытуда кедергілер

1) соңғы 3 жылда дизель отынын өндіру көлемінің 13%-ға ұлғаюына қарамастан, нарықтың теріс теңгерімі сақталып отыр. Ішкі тұтыну көлемі – 4,7-ден 5,5 млн тоннаға дейін немесе 15%-ға ұлғайды. Негізгі өсім ауыл шаруашылығы жұмыстарына тиесілі, онда тұтыну көлемі 26%-ға ұлғайды. Екінші себеп - мұнай өнімдерін заңсыз әкету (нарық көлемінің 5%-ы) және транзиттік көлік (10%-ға дейін). 

Осыған байланысты, Үкімет мұнай өнімдеріне баға белгілеу және олардың айналымын бақылау жөніндегі шаралар кешенін іске асырды. ҚМГ базасында («Petrosun» ЖШС-дагі үлесті сатып алу жолымен) 80%-дан астам үлесі бар негізгі оператор құрылды.

МӨЗ-дің маркетингтік схемаға көшуі шеңберінде мұнайды сатып алуға және ЖЖМ өткізуге іс жүзінде басым құқық берілді. Отынды әкетуге шектеу енгізілді және мұнай өнімдерінің айналымын мониторингілеу жүйесі енгізілді.

2022 жылғы тамыздан бастап ішкі және транзиттік көлік үшін бөлшек сауда бағаларын реттеу қолданылады. Қазіргі кезде бөлшек сауда желілеріне көлемдерді мәжбүрлеп сатумен АЖҚС-қа көтерме баға реттелді;

2) көтерме (227 тг/л.) және бөлшек сауда бағалары (295-тен 450 тг/л. дейін) арасындағы жоғары айырмашылық көлеңкелі схемалардың таралуының негізгі себебі болып табылады. Дизель отынының негізгі көлемі (45%) АЖҚС-тың ірі желілеріне, ал дала жұмыстары кезінде - ауыл шаруашылығы өндірушілеріне (30%-ға дейін) сатылады. Нарықтың қалған бөлігі бақылаусыз («көлеңкеде») қалады.

Мәселен, «Petrosun» ЖШС контрагенттерінің құрылымында «Silk Way Petroleum» ЖШС, «SAPAR Trading» ЖШС, «Petro Capital» ЖШС, «Lf-Trade» ЖШС-ның бұрынғы делдал тұлғалары және басқалар бар. «ҚазМұнайГаз ҰК» АҚ мұнай өнімдерінің 35% -ын «PetroRetail» ЖШС-ға кепілді сатады, оның бір бөлігі нарықта басқа АЖҚС-ға (экономикалық тұрғыдан тиімсіз делдалдар) қайта сатылады.

Қазіргі кезде Агенттік ЖЖМ өткізуден негізсіз бас тарту фактілерін тексерәп жатыр.

Меншік иесі ауысқаннан кейін «Petrosun» ЖШС тұтынушылардың ауызша өтінімдері бойынша орталықтандырылған есеп жүргізбестен отын сату практикасын кеңінен қолдана бастады. Дизель отынын беруден бас тарту тіркелмейді. Қолма-қол ақшаны қолдана отырып, дизель отынын сату айналымы ұлғайды.

Осылайша, мемлекет бұрынғыдай мұнай өнімдерінің шамамен 30%-ын бақыламайды, бұл баға белгілеудің ашықтығына теріс әсер етеді және жоғары бағаларды жасанды қалыптастыру факторларының бірі болып қала береді;

3) ауыл шаруашылығы өндірушілері арасында отынды бөлу тарату тізімдері бойынша да ашық емес жүзеге асырылады. Жеңілдікті отынды нысаналы пайдалануды бақылау жоқ.

Маркетингтік схемаға көшумен жеке жер қойнауын пайдаланушылардан мұнай МӨЗ-ін төмен бағамен мәжбүрлеп алып қою практикасы енгізіледі. ҚМГ мұнайды сатып алу бағасы тоннасына 100-ден 70 мың теңгеге дейін төмендеді, бұл бағаның төмендеуіне әкеп соқпады, тек МӨЗ-дің табыстылығын арттырды. Теңгерімсіз бағалық реттеу ішкі және сыртқы бағалардың теңсіздігінің себебі болды. Қазақстанда және шектес елдерде дизель отыны құнының айырмашылығы 65%-ға жетті. Мұндай жағдайда ЖЖМ-ның заңсыз әкетілуін бақылау шаралары тиімсіз болып шықты.

Өз кезегінде, ішкі және транзиттік көлік үшін бағаларды саралау халық үшін «жеңілдікті» отынды сатудың шектеуге әкелді. ҚМГ және «Petrosun» ЖШС (236 мың тг/т.) босататын дизель отынының құны деңгейінде бірыңғай көтерме сауда бағасын белгілеу өндіріс құны едәуір жоғары ұсақ мұнай жеткізушілердің қызметіне (280-350 мың тг/т.) қауіп төндіреді; 

4) бағаны қатаң бақылау жағдайында ШОБ үлесі жыл сайын төмендейтін бөлшек сауда нарығында да елеулі салдарлар туындайды. Атап айтқанда, шағын АЖҚС мұнай жеткізушілердің ресурстарына жанама (мұнай базалары немесе ірі АЖҚС желілері арқылы) қол жеткізе алады, бұл ЖЖМ сатып алудың жоғары құнын білдіреді;

5) егер көтерме және бөлшек сауда нарықтарында бағаны бақылау белгіленген болса, онда мұнай өңдеудің монополиялық қызметтері бағалық реттеуден шығарылады.

Нәтижесінде, тұрақты негізде МӨЗ қызметтерінің құнын арттыру фактілері анықталады. Мысалы, 2022 жылы Атырау және Павлодар МӨЗ-дің негізделген бағаны тиісінше 35% және 17%-ға арттырғаны анықталды. Осыған қарамастан, ҚМГ құрамындағы Атырау МӨЗ ағымдағы жылғы қаңтарда қайта өңдеу құнын 27%-ға ұлғайтты. 

Қайта өңдеу құнының көтерме бағаға шамамен 18 % үлесін ескере отырып, бұл тұтынушылар үшін түпкілікті құнды едәуір арттырады;

6) мемлекеттің МӨЗ-ді басқаруының төмен сапасы жоспардан тыс жөндеулер санымен сипатталады.

Ақпанда Атырау МӨЗ каталитикалық крекингті тоқтатты. Осы айда Павлодар МӨЗ сутегі өндірісінің қондырғысындағы ақауға байланысты дизель отынын шығаруды апатты түрде тоқтатты. Бұл ретте, Атырау және Павлодар МӨЗ-ді жаңғыртуға салынған қаражаттың жалпы сомасы 5 жыл ішінде 1,9 трлн теңгені құрады. 

Соңғы 3 жылда аталған мемлекеттік МӨЗ-де жоспардан тыс 106 тоқтау орын алды, ал Шымкент МӨЗ-де жеке инвестормен (50,2%) жоспардан тыс 21 тоқтау болды, бұл активті неғұрлым тиімді басқаруды көрсетеді.

Өз кезегінде, МӨЗ-ге мемлекеттік қатысу апаттарды жоюды қиындатады, себебі қолданыстағы заңнамаға сәйкес жабдықты сатып алу шарттарын сақтау және жүргізу талап етіледі;

7) жоспарланып отырған бағаны кезең-кезеңмен көтеру ішкі нарықтағы теңгерімсіздіктерді жою үшін қажетті шара болып табылады. 

Алайда, көтерме сауда нарығының монополиялық жай-күйін сақтау жағдайында бағаның өсуі үстем көтерме саудада жеткізушілер мен бөлшек сауда нарығы субъектілерінің табыстылығының артуын білдіреді.  

Сондықтан бағаны көтерген кезде мұнайды сатып алу бағасын арттыру арқылы үстеме пайданы алып қою және пайданы көтерме буыннан жер қойнауын пайдаланушыларға қайта бөлу мақсатында акциздің мөлшерлемесін ұлғайту қажет;

8) деректерді жинауды Қаржы министрлігінің МКК (АЖҚС салық декларациялары), Энергетика министрлігі (мұнай базалары мен МӨЗ есептері) және «ҰАТ» АҚ (мұнай өнімдерін есепке алу жүйесі (МӨЕЖ), МӨЗ және АЖҚС есепке алу аспаптары арқылы) жүзеге асырады.

МКК үшін салық декларацияларын және ЭМ үшін есептерді АЖҚС және мұнай базалары дербес қалыптастырады, бұл деректердің дұрыстығын төмендетеді, ал «ҰАТ» АҚ деректерді жинауды есептеу аспаптары арқылы автоматтандырылған түрде жүзеге асырады. Алайда, «ҰАТ» АҚ жүйесі АЖҚС қалдықтарына ғана қатысты.

Осылайша, мұнай өнімдерін жинау мен есепке алудың бірыңғай платформасы жоқ, процесті автоматтандыру жоқ.

2015 жылғы 31 желтоқсанда Үкіметтің қаулысымен «ҰАТ» АҚ мұнай өнімдерін есепке алу жүйесінің (МӨЕЖ) операторы болып айқындалды, жүйе тек 2019 жылғы маусымда енгізілді, алайда ол толыққанды емес, себебі ол нарыққа барлық қатысушыларды – алу-берушілер мен мұнай базаларын қамтымайды. Осы уақытқа дейін бұл жүйені қаржыландыру мәселесі шешілмеген, «ҰАТ» АҚ әзірлеуді және оны жүргізуді дербес жүзеге асырады.

Бәсекелестікті дамыту бойынша ұсыныстар мен ұсынымдар

Жүргізілген талдау қорытындысы бойынша қаралатын нарық бойынша мынадай ұсыныстар әзірленді:

1) мұнай өнімдерімен биржалық сауда-саттықты нарық көлемінің 20%-ына дейін дамыту;

2) Негізгі қуатқа тең қол жеткізу қағидалары шеңберінде мұнай өңдеу қызметтеріне қол жеткізуді регламенттеу (Қазақстан Республикасы Энергетика министрінің 2015 жылғы 2 ақпандағы № 51 бұйрығымен бекітілген қолданыстағы Шикі мұнайды және (немесе) газ конденсатын және (немесе) қайта өңдеу өнімдерін өңдеуге мұнай берушілердің кол жеткізу қағидасы бар, осы бұйрыққа өзгерістер енгізу жоспарланады);

3) Негізгі қуатқа тең қол жеткізу қағидалары шеңберінде мұнай өнімдерін өткізуді регламенттеу (Қағидалар әзірленді, қазіргі кезде салалық МО (Қаржы және Энергетика министрлігі келісілді);

4) 2017 жылға дейін қолданыста болған мұнай өңдеу қызметтерінің құнын мемлекеттік бағалық реттеуге қайтару;

5) мұнай өңдеу қызметтерін бірыңғай технологиялық процестің біліктілік талаптары бар лицензияланатын қызмет түрі деп тану;

6) бюджеттік қаржыландыруды қамтамасыз ете отырып, алу-берушілер мен мұнай базаларының өткізуін қамтитын «ҰАТ» АҚ базасында мұнай өнімдерінің айналымын есепке алудың толық циклін енгізу;

7) акцизді және жер қойнауын пайдаланушылардан мұнайды сатып алу бағасын ұлғайта отырып және кейіннен нарықты қайта реттей отырып, ЖЖМ-ның көтерме және бөлшек сауда бағаларын кезең-кезеңімен арттыру;

8) ірі және шағын тігінен интеграцияланған компаниялардың бәсекелестігіне бағдарланған нарық моделін өзгерту;

9) мемлекеттік оператор қызметінің тиімсіздігіне байланысты нарықты монополиясыздандыру мақсатында мұнай өнімдерін өңдеу және өткізу нарығына мемлекеттің қатысуын төмендету жөніндегі шаралар кешенін іске асыру (Агенттіктің ұстанымы Үкімет аппаратына, Президент Әкімшілігіне жіберілді, жалпы тәсілдерді, оның ішінде салалық орган қолдады).

2022 жылы Агенттік Энергетика министрлігімен бірлесіп жол картасын қабылдады, онда:

1) мұнай өнімдерімен биржалық сауда-саттықты сауда-саттық көлемін 20%-ға дейін ұлғайту тұрғысынан талдау;

2) Мұнай өнімдерін көтерме саудада өткізудің негізгі қуатына тең қол жеткізу қағидаларын бекіту;

3) «ҚМГ-Аэро» АҚ-ның авиакеросинді өткізу жөніндегі қызметін монополияға қарсы комплаенс актісімен келісу (бөлшек саудада өткізу);

4) 2025 жылға қарай ЕАЭО шеңберінде ЖЖМ құнын жақындату жөніндегі болжамды жоспарды әзірлеу (теңгерімді бағалық реттеу тетігі);

5) Негізгі қуатқа тең қол жеткізу қағидалары шеңберінде мұнай өңдеу қызметтеріне қол жеткізуді регламенттеу көзделген.

 

2.2. Электр энергиясын көтерме және бөлшек саудада өткізу нарықтары

 

Электр энергиясын көтерме және бөлшек саудада өткізу нарықтарын талдау Агенттіктің 2022 жылға арналған жұмыс жоспарына сәйкес жүргізілді.

«Электр энергетикасы туралы» Заңның 14-бабының 3-тармағына сәйкес электр энергиясы нарығы екі деңгейден тұрады: электр энергиясының көтерме және бөлшек сауда нарықтары.  

Көтерме сауда нарығында электр энергиясын бөлшек сауда нарығында немесе көтерме тұтынушылар, әдетте, өнеркәсіптік мақсаттарда қайта сату мақсатында сатып алады. 

«KEGOC» АҚ деректері бойынша 2022 жылғы 1 қыркүйектегі жағдай бойынша электр энергиясын көтерме саудада өткізуді 53 энергия өндіруші ұйым (бұдан әрі – ЭӨҰ) жүзеге асырды.

Сондай-ақ электр энергиясын көтерме саудада өткізу нарығында жаңартылатын энергия көздері (бұдан әрі - ЖЭК) есебінен генерацияланатын электр энергиясын босатуды жүзеге асыратын 80-нен астам нарық субъектілері жұмыс істейді.

Алайда, ЖЭК есебінен электр энергиясын өткізу шарттары әртүрлі. Мәселен, «Жаңартылатын энергия көздерін пайдалануды қолдау туралы» Заңға сәйкес ЖЭК-тегі ЭӨҰ-дан желіге босатылатын барлық электр энергиясын бірыңғай сатып алушы («ЖЭК-ті қолдау жөніндегі РФО» ЖШС) 1 кВтс үшін белгіленген тарифтер бойынша (2018 жылға дейінгі шекті немесе 2018 жылдан кейінгі аукциондық) кепілді төлейді.

Осылайша, ЭӨҰ деректері арасында бәсекелестік жоқ, осыған байланысты олар нарық субъектілерінің үлестерін есептеу кезінде есепке алынбайды. ЭӨҰ деректері арасындағы бәсекелестік процесі жобаны аукциондық сауда-саттық нәтижелері бойынша іріктеу сатысында ғана жүргізіледі.

Электр энергиясын көтерме саудада өткізу тауар нарығына өңірлік деңгейдегі электр беру желілері бойынша электр энергиясын беру жөніндегі қызметтерді көрсететін 20-ға жуық ұйым қатысады.

«Табиғи монополиялар туралы» Заңға сәйкес электр энергиясын беру жөніндегі қызметтер табиғи монополиялар салаларына жатады және энергия беруші ұйымдардың қызметін мемлекеттік реттеуді тарифті қалыптастыру, белгілеу және бекіту жолымен ҚР Ұлттық экономика министрлігінің Табиғи монополияларды реттеу комитеті (бұдан әрі – ТМРК) атынан табиғи монополиялардың тиісті салаларында басшылықты жүзеге асыратын уәкілетті орган жүзеге асырады.

Электр энергиясының бөлшек сауда нарығында энергиямен жабдықтаушы ұйымдар (бұдан әрі – ЭЖҰ) электр энергиясын кейіннен бөлшек тұтынушыларға тасымалдау, қуатқа ақы төлеу және т.б. шығындарын ескере отырып сату үшін ЭЖҰ-дан сатып алады. 

Электрмен жабдықтау нарығында 140-тан астам ЭЖҰ жұмыс істейді, оның ішінде шамамен 35 ЭЖҰ электр энергиясын кепілді жеткізушілер болып табылады, оларды қоғамдық маңызы бар нарықтарда баға белгілеу тәртібіне сәйкес ТМРК реттейді. Қалған ЭЖҰ электр энергиясын босату бағасын дербес белгілейді.

Электр энергиясының көтерме сауда нарығы

Үстем немесе монополиялық жағдайға ие электр энергиясын көтерме саудада өткізу нарығының субъектілері туралы ақпарат төмендегі кестеде келтірілген.

 

2-кесте. Үстем немесе монополиялық жағдайға ие электр энергиясын көтерме саудада өткізу нарығының субъектілері.

№ Географиялық шекаралар ЭЖҰ (тұлғалар тобының) атауы Нарық үлесі Бәсекелестік деңгейі

2021 жыл 2022 жыл

(қаңтар-тамыз)

1 Алматы энергия торабы «Самұрық-Энерго» АҚ 93 % 2000 <HHI 8681 <10000 2000 <HHI 8301 <10000

2 Талдықорған энергия торабы «Самұрық-Энерго» АҚ

«ТЭК» ЖШС 70-73 %

12 % 70 <CR(3) 85 <100

2000 <HHI 5580 <10000 70 <CR(3) 92 <100

2000 <HHI 5057 <10000

3 Қызылорда облысы «Самұрық-Энерго» АҚ

"Қызылорда Жылу электр орталығы" МКК 67 %

19 % 70 <CR(2) 85 <100

2000 <HHI 4837 <10000 70 <CR(3) 90 <100

2000 <HHI 3586 <10000

4 Жамбыл облысы «Самұрық-Энерго» АҚ

«Т.И. Батуров атындағы «Жамбыл ГРЭС-1» АҚ 62 %

27 % 70 <CR(2) 89 <100

2000 <HHI 4662 <10000 70 <CR(2) 90 <100

2000 <HHI 4447 <10000

5 Көкшетау энергия торабы «Самұрық-Энерго» АҚ

«Степногор ЖЭО» ЖШС 60 %

23 % 70 <CR(2) 83 <100

2000 <HHI 4204 <10000 70 <CR(3) 89 <100

2000 <HHI 3423 <10000

6 Қостанай облысы «Самұрық-Энерго» АҚ

құрамында «ЕЭК» АҚ, «Қазақстан алюминийі» АҚ ЖЭО және Рудный ЖЭО бар тұлғалар тобы

 

«СевКазЭнерго» АҚ > 55 %

24,32 %

 

 

 

 

18,20 % 70 <CR(3) 97 <100

2000 <HHI 3959 <10000 70 <CR(2) 80 <100

2000 <HHI 4027 <10000

7 Павлодар облысы құрамында «Самұрық-Энерго» АҚ

«СевКазЭнерго» АҚ және «Павлодарэнерго» АҚ бартұлғалар тобы 47 %

39 % 70 <CR(2) 86 <100

2000 <HHI 3784 <10000 70 <CR(2) 91 <100

2000 <HHI 4164 <10000

8 Түркістан облысы және Шымкент қаласы «Самұрық-Энерго» АҚ

құрамында «3-Энергопорталық» АҚ және «Еуроазиялық энергетикалық корпорация» АҚ бар тұлғалар тобы 65 %

15 % 70 <CR(2) 80 <100

2000 <HHI 4465 <10000 70 <CR(3) 84 <100

2000 <HHI 3329 <10000

9 Жезқазған энергия торабы «Самұрық-Энерго» АҚ

Құрамында «ГРЭС Топар» ЖШС, ЖТЭО БТЭО «Қазақмыс Энерджи» ЖШС бар тұлғалар тобы 29-35 %

35,60 % 70 <CR(3) 81 <100

1000 <HHI 2393 <2000 70 <CR(3) 82 <100

2000 <HHI 2448 <10000

10 Ақмола облысы және Астана қаласы «Самұрық-Энерго» АҚ

«Астана-Энергия» АҚ > 39 %

50 % 70 <CR(2) 89 <100

2000 <HHI 4036 <10000 70 <CR(2) 90 <100

2000 <HHI 4134 <10000

11 Ақтөбе облысы «Самұрық-Энерго» АҚ

«Ақтөбе ЖЭО» АҚ

Жаңажол ГТЭС > 29 %

29,5 %

28,5 % 70 <CR(3) 87 <100

2000 <HHI 2528 <10000 70 <CR(3) 87 <100

2000 <HHI 2771 <10000

 

12 Шығыс Қазақстан облысы «АЭС Шүлбі ГЭС» ЖШС және «Өскемен ГЭС АЭС» ЖШС тұлғалар тобы

«Өскемен ЖЭО» ЖШС

 

«Самұрық-Энерго» АҚ 50,5 %

 

 

 

18,6 %

 

12 % 70 <CR(2) 70 <100

2000 <HHI 2897 <10000 70 <CR(2) 73 <100

2000 <HHI 2796 <10000

 

13 Қарағанды энергия торабы құрамында «Қарағанды Энерго орталығы» ЖШС және «Өскемен ЖЭО» ЖШС бар тұлғалар тобы

«Самұрық-Энерго» АҚ 56 %

 

 

 

18 % 70 <CR(2) 73 <100

2000 <HHI 3463 <10000 70 <CR(2) 92 <100

2000 <HHI 3384 <10000

14 Солтүстік Қазақстан облысы «СевКазЭнерго» АҚ 100 % 2000 <HHI 9941 <10000 2000 <HHI 5348 <10000

15 Батыс Қазақстан облысы «БатысПауэр» ЖШС ГТЭС-200

Орал ГТЭС 39 %

 

20 % 70 <CR(2) 58 <100

2000 <HHI 1883 <10000 70 <CR(3) 60 <100

2000 <HHI 2448 <10000

16 Атырау облысы «Атырау ЖЭО» АҚ

«KUS» ЖШС ГТЭС 56 %

25 % 2000 <HHI 3761 <10000 2000 <ННІ 3827 <10000

17 Маңғыстау облысы «МАЭК-Қазатомөнеркәсіп» ЖШС

«KUS» ЖШС ГТЭС 76 %

 

23 % 2000 <HHI 6323 <10000 2000 <HHI 5577 <10000

 

Кестеден көрінгендей, электр энергиясының көтерме сауда нарығы жоғары шоғырланған нарық болып табылады.

 

Электр энергиясының бөлшек сауда нарығы 

Үстем немесе монополиялық жағдайға ие электр энергиясын бөлшек саудада өткізу нарығының субъектілері туралы ақпарат төмендегі кестеде келтірілген.

 

3-кесте. Үстем немесе монополиялық жағдайға ие электр энергиясын бөлшек саудада өткізу нарығының субъектілері.

Географиялық шекаралар ЭЖҰ атауы Нарық үлесі Бәсекелестік деңгейі

2021 жыл 2022 жыл

(1-жартыжылдық)

Астана қаласы "PRIME ENERGY RESOURCES"ЖШС

 

"АстанаЭнергосбыт" ЖШС 74,7 %

 

 

14,1 % 70<CR(1) 75 <100 70<CR(2) 87 <100

Алматы қаласы ТОО «Алматыэнергосбыт» 91,3 % 70<CR(1) 91 <100 70<CR(1) 83 <100

Шығыс Қазақстан облысы "Шығысэнерготрейд" ЖШС

 

 

"АБ Энерго" ЖШС 56,1 %

 

 

15,6 % 70<CR(2) 72 <100 45<CR(1) 48 <100

Жамбыл облысы "ЖамбылЖарықСауда-2030" ЖШС 68 % 70 % < CR(3) 90,14 < 100 70 % < CR(3) 85,18 < 100

Маңғыстау облысы   "Маңғыстау Жарық" ЖШС

 

"MangistauEnergoMunay"ЖШС

 

"Ақтауэнергосбыт" ЖШС 43,6%

 

27,9 %

 

20,5% 70 % < CR(3) 92 < 100 70 % < CR(3) 91 < 100

Батыс Қазақстан облысы "Батыс энергоресурстар" ЖШС

 

"Батыс Пауэр" ЖШС 55 %

 

33 % 70 % < CR(2) 88 < 100 70 % < CR(2) 88 < 100

Павлодар облысы (Екібастұз қаласын, Павлодар қаласының авиа кентінен басқа) "Павлодарэнергосбыт" ЖШС

 

"AB Energo (AB Energo)"ЖШС 39,5 %

 

38,3% 70 % < CR(2) 78 < 100 70 % < CR(1) 79 < 100

Ақтөбе облысы "Ақтөбеэнергоснаб" ЖШС 76 % 70 % < CR(1) 76 < 100 70 % < CR(1) 81 < 100

Алматы облысы "АлматыЭнергоСбыт"ЖШС 99,43 % 70 % < CR(1) 99 < 100 70 % < CR(1) 99 < 100

Атырау облысы "Атырау Энергосату" ЖШС

 

"Karabatan POWER"ЖШС 68 %

 

24 % 70 % < CR(2) 92 < 100 70 % < CR(2) 93 < 100

Шымкент қаласы       "Энергопоток" ЖШС

 

  "ЭнергоСнаб ХХІ" ЖШС

 

  "Югэнергоимпульс" ЖШС 57 %

 

12,5 %

 

11,1 % 70 % < CR(3) 80 < 100 70 % < CR(3) 81 < 100

Туркестан облысы "Энергопоток" ЖШС 82,4 % 70 % < CR(1) 82 < 100 70 % < CR(1) 82 < 100

Жоғарыда келтірілген кестеден ел өңірлерінің көпшілігінде электр энергиясының бөлшек сауда нарығы да жоғары шоғырланған нарық болып табылатыны шығады (жекелеген жағдайларда орташа шоғырланған нарыққа жатады).      

Негізгі оқиғалар

Электр энергиясының көтерме сауда нарығында «Самұрық-Энерго» АҚ, «Қазақстандық Коммуналдық жүйелер» ЖШС, «Орталық Азия электр энергетикалық корпорациясы» АҚ және «Еуроазиялық энергетикалық корпорациясы» АҚ тұлғасында және өңірге байланысты бірнеше тігінен интеграцияланған компаниялар арасында нарықтың жоғары шоғырлануы әлі де тұрақты сақталып отыр.

Ірі энергия тұтынушыларға электр энергиясын тікелей жеткізу олар үшін шығарылатын түпкілікті өнімнің өзіндік құнын төмендетуді қамтамасыз етеді, осыған орай жаңа тұтынушылардың көтерме нарыққа шығуын көтермелеу және қолдау қажет.

Алайда, ЭЖҰ-ның барлық көлемін келісімшарт жасауға сілтеме жасай отырып, жаңа әлеуетті тұтынушылармен және басқа тұтынушылармен тікелей шарттар жасасудан бас тарту бойынша ЭЖҰ-ның практикасы атап өтіледі. «Eurasian Foods Corporation» АҚ және бірқатар тамақ өнімдерін басқа да өндірушілер көтерме тұтынушылардың барлық параметрлеріне сәйкес электр энергиясы көлемінің 5-10 жылға келісімшарт жасалғанына сілтеме жасай отырып, ЭЖҰ-дан бас тартады.

Бұл ретте, формалды түрде бұл бас тартулар заңды болып есептеледі, себебі басқа сатып алушылармен шарттар жасасу себепті тауардың болмауы үстем немесе монополиялық жағдайды теріс пайдаланғаны үшін жауапкершілікті жояды.

Сондай-ақ көтерме тұтынушылардың электр энергиясына қолжетімділігін шектеуге ЭЖҰ тұлғасындағы делдалдық құрылымдардың қызметі әсер етті. ЭЖҰ-ның бөлшек сауда нарығына жеткізушілер ретіндегі нарықтық рөліне қарамастан, кейбір ЭЖҰ көтерме тұтынушыларды жабдықтаудың «бос орнын» иеленді. Көтерме тұтынушылардың 30 млрд. кВтс, 8 млрд. кВтс қажеттіліктері ЭЖҰ арқылы жеткізуге тиесілі.

«ҚТЖ ҰК» АҚ «Самрук-Энерго» ЭЖҰ-мен және «Самұрық-Қазына ҰӘҚ» АҚ-ның басқа да ЭЖҰ-мен бір құрылымда бола отырып, электр энергиясын тікелей электр станцияларынан емес, түрлі ЭЖҰ арқылы сатып алды (осы факт бойынша сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызмет ұлттық компаниялар басшылығының лауазымдық өкілеттіктерін теріс пайдалану туралы қылмыстық істі тергеп-тексеріп жатыр).

Осы «бос орында» ірі үлестерді «ҚТЖ ҰК» АҚ-ның бұрынғы еншілес ЭЖҰ – «Теміржолэнерго» ЖШС – 1,5 млрд. кВтс; «АБ Энерго» ЖШС, «Samga Development» ЖШС – 3 млрд. кВтс сияқты ЭЖҰ иеленді. Осы орайда бұл ЭЖҰ көтерме тұтынушылар мен ЭЖҰ арасындағы өнімсіз делдалдық буынды білдірді. Бұл ретте, ЭЖҰ мен көтерме нарық тұтынушылары арасында мәмілелер жасасу электр энергетикасы туралы заңнамаға қайшы келген жоқ. Осыған орай, аталған практиканы жою мақсатында Агенттік 2021 жылы Электр энергетикасы туралы заңға ЭЖҰ-ға көтерме тұтынушыларды жабдықтауға тыйым салатын түзетулер енгізді (Заңға 2022 жылғы 3 қаңтарда қол қойылды). Осылайша, көтерме тұтынушылардың шекті шығындары шамамен 4,5 млрд. теңге сомасына төмендетілді.

        Бұдан басқа, Агенттік төрағасының 2023 жылғы 4 мамырдағы № 4 бұйрығымен орталықтандырылмаған электр энергиясын сатып алу-сату нарығында негізгі қуатқа тең қол жеткізуді берудің ерекше тәртібін көздеу бөлігінде негізгі қуатқа тең қол жеткізуді берудің қолданыстағы тәртібіне толықтырулар енгізілді, оның шеңберінде электр энергиясының көтерме сауда нарығында электр энергиясын өткізудің ашық тетігі (өтінімдерді қабылдау, қанағаттандыру, басымдық тәртібімен жоспарланған кезеңге электр энергиясының көлемін бөлу процесі, өтінімдерді қанағаттандырудан бас тарту негізі және т.б.) ескеріледі.

         2022 жылдың қорытындысы бойынша көтерме сауда нарығында электр энергиясының теріс теңгерімі қалыптасты 1,03 млрд. кВтсағ (генерация – 113,89 млрд. кВтс, тұтыну – 112,86 млрд. кВтс), ол шектес мемлекеттерден импорт есебінен жабылды.

 

 

15-сурет – Электр энергиясын тұтыну болжамы.

 

Тапшылықты жабу үшін Үкімет 2023 жылғы 1 шілдеден бастап көтерме сауда нарығында электр энергиясын мемлекеттік монополиялық құрылыммен, Бірыңғай сатып алушымен, кейіннен электр энергиясын ЭЖҰ-ға және басқа да тұтынушыларға орташа бірыңғай бағамен сату үшін жиынтық сатып алуды көздейтін нарықтың жаңа моделіне көшуді жоспарлап отыр.

Бұл ретте, көтерме бағаларды теңестіру нәтижесінде түпкілікті тарифті теңестіруге әкелмейді, себебі өңірлерде өңірлік энергия беруші ұйымдардың тарифтері ерекшеленеді.

Сондай-ақ Бірыңғай сатып алушы моделін енгізуде электр энергиясы нарығында «Аверч-Джонсон әсерін» күшейту қаупі бар, бұл өнім шығаруға арналған шығындарды қасақана ұлғайтуды білдіреді.

Бірыңғай сатып алушының электр энергиясын, оның ішінде орталықтандырылған сауда-саттықта сатып алуын болжайды, бұл Энергетика министрлігінің пікірінше, Мемлекет басшысының электр энергиясының орталықтандырылған сауда-саттығын ұлғайту жөніндегі тапсырмасын орындауға мүмкіндік береді.

Бұл ретте, Бірыңғай сатып алушы тұлғасындағы жаңа монополиялық оператор электр энергиясының бөлшек сауда нарығындағы бәсекелестікке теріс әсер ету тәуекелдері бар, себебі нарықтың жаңа моделін енгізген кезде электр энергиясын алуға басым құқыққа энергия беруші ұйымдармен үлестес ЭЖҰ ие болады.

Украинадағы Бірыңғай сатып алушы нарығының жұмыс істеу тәжірибесі нарықтың осы моделі кезінде осылайша нарықтағы бәсекелестікті және тұтынушылардың электр энергиясын жеткізушіні таңдау құқығын жойып, өңірлерде электр энергиясын жалғыз жеткізуші электр желісі компаниясы (ӨЭК) болып табылатынын көрсетеді.

 

 

16-сурет – Электр энергиясы нарығының модельдері.

 

Сонымен қатар, елімізде жаңа қуаттарды енгізу және электр энергиясын импорттау қажеттілігін түсіне отырып, Агенттік Отын-энергетика кешені мен электр энергетикасы саласын дамытудың 2023-2029 жылдарға арналған тұжырымдамалары шеңберінде міндеттерді шешкенге дейін уақытша шара ретінде Электр энергиясын бірыңғай сатып алушы тетігін қолдануды қолдады.

Бүгінгі күні нарықта қуатқа сұранысты жабу үшін Қазақстанның бірыңғай электр энергетика жүйесінде қолда бар қуаттарды ұстап тұруға және жаңа қуаттарды енгізуге инвестициялар тарту үшін 2019 жылдан бастап жұмыс істейтін есеп айырысу-қаржы орталығы тұлғасындағы Электр қуатын бірыңғай сатып алушы бар. 

Бұл ретте, қуат үшін төлем алу станциялардың тұрақты шығындарын жабуды қамтамасыз етеді, ал электр энергиясы үшін төлем ауыспалы шығындарды жабуды және станциялардың кіріс алуын қамтамасыз етеді.

2019 жылдан бастап станциялар қуат нарығы шеңберінде 285 млрд. теңгеден астам қаражат алғанын атап өткен жөн және Энергетика министрлігінің түсіндірулеріне сәйкес «Электр энергетикасы туралы» Заңның 15-3-бабы 3-1-тармағының 3) және 4) тармақшаларының шеңберінде қуаттылықты әзірлікте ұстап тұру бойынша қызметтер көрсетуге шарттар жасасқан ЭЖҰ-дан көрсетілген қызметтерді сатудан алынған қаражатты нысаналы мақсатта пайдалануға қандай да бір шектеулер жоқ, яғни ЭЖҰ алынған қаражатты өз бетінше жұмсауға құқылы. 

Бұдан басқа, станциялардың генерациялаушы қондырғыларын аттестаттау және тұтынушылар тарапынан қуат тапшылығы нәтижелері бойынша туындайтын қаражатты үнемдеуді Бірыңғай сатып алушы өзінің қаржылық нәтижесі ретінде қарастырады (жыл сайын 8-ден 15 млрд. теңгеге дейін) және оған 20% мөлшерінде корпоративтік табыс салығын алу қолданылады, бұл қуатты тұтынушыларға, оның ішінде халыққа қаражаттың толық қайтарылмауын білдіреді.

Бұл ретте, Бірыңғай сатып алушының қызметтерінің құнын мемлекет реттемейді және тұтынушыларға 2 жыл ішінде қайтарылатын қаражат сомасынан шегеріледі. Қаражат тұтынушыларға қайтарылғанға дейін олар депозиттерге орналастырылады.

Мәселен, Бірыңғай сатып алушының нарыққа теріс әсерін азайту мақсатында Агенттік оны енгізуді көздейтін заң жобасын Парламент Сенатында талқылау кезінде, оның ішінде көтерме тұтынушылар мен ЭЖҰ үшін Бірыңғай сатып алушыдан электр энергиясының көлеміне ашық және тең қолжетімділікті қамтамасыз етуге, Бірыңғай сатып алушының қызметтерінің құнын мемлекеттік реттеуді енгізуге бағытталған бірқатар түзетулер ұсынды, оларды Сенат депутаттары қолдады.

Бұдан басқа, Агенттік қуат нарығы шеңберінде тартылатын қаражат бойынша инвестициялық бағдарламаны орындау бойынша ЭЖҰ міндеттемесін енгізуді ұсынды, оны да Сенат депутаттары қолдады.

Агенттіктің аталған түзетулерімен Заң  2023 жылғы 19 сәуірде қабылданды.

Электр қуатымен өткізілетін сауда-саттыққа жеке назар аудару қажет. Сауда-саттық нәтижелері станциялар арасындағы бәсекелестіктің жоқтығын көрсетеді.

 

 

17-сурет. Қазақстан Республикасының БЭС Солтүстік және Оңтүстік аймағы бойынша2022 жылғы сауда-саттық қорытындыларының сараланған кестесі

 

«КЕГОК» АҚ ұсынған ҚР БЭС Солтүстік және Оңтүстік аймағы бойынша 2022 жылғы сауда-саттық қорытындыларының сараланған кестесінен (17-сурет) бір Степногорск ТЭЦ қоспағанда, барлық 23 станция 590 мың тг/МВт ең жоғары рұқсат етілген баға бойынша өтінімдер ұсынғаны келіп шығады.

Бұған «ГРЭС-1» ЖШС-ның (Самұрық-Энерго) бәсекелестік күрестен бас тарту фактісі ықпал етті, ол сауда-саттыққа қатысушылардың соңғысы болып қолда бар қуаты 3 008 МВт немесе 47,7% болған кезде 1 436 МВт көлемінде 590 мың тг/МВт бірдей бағамен қуатты ұстау жөніндегі қызметті іске асыруға өтінім берді.

Нәтижесінде, 2022 жылы сауда-саттық қорытындысы бойынша мемлекеттік станцияның кем алынған кірісі 10 млрд. теңгеден астамды құрады, ал 2018-2022 жылдар аралығында-50 млрд. теңге және одан жоғары.

Сонымен қатар, сауда-саттықта бәсекелестіктің болмауына байланысты Қазақстанның тұтынушылары Энергетика министрлігі белгілеген ең жоғары баға 590 мың тг/МВт қуаттылықты ұстау қызметтерін сатып алды. Айталық, егер сауда-саттықты өткізудің бірінші 2018 жылында сауда-саттық қорытындысы бойынша қуаттылықты ұстау қызметтерінің құны                                   383 мың тг/МВт дейін төмендесе, соңғы 3 жылда ол белгіленген шекті деңгейде тұр.

Бөлшек сауда нарығында бәсекелестікті дамытуға заңды тұлғалар мен бюджеттік ұйымдардың баламалы реттелмейтін ЕЖҰ-ға кету үрдісі байқалатын реттелетін ЕЖҰ-ның электрмен жабдықтау қызметтеріне тарифтерді саралау практикасының болуы да кедергі келтіреді.

Бұдан басқа, заңды тұлғаларға тиесілі көлемдердің азаюы кепілдік беретін жеткізушілердің орташа босату тарифінің жыл сайынғы өсуіне әкеледі. ЕЖҰ арасындағы бәсекелестікке тең жағдай жасау үшін тұрмыстық тұтынушыларды субсидиялау тәсілін халықтың әлеуметтік осал топтарын қолдау шараларының атаулы бағдарлауға өзгерту қажет.

Осыған байланысты, Ұлттық жобада тарифтерді тұтынушылар топтары бойынша саралауды кезең-кезеңмен жою жөніндегі іс-шара көзделген. Жүргізілген есептеулерден жалпы республика бойынша жергілікті бюджеттер 38 млрд. теңгеден астам үнемдейді, ол халықтың әлеуметтік осал топтарының коммуналдық шығыстарын атаулы субсидиялауға жұмсалуы мүмкін. Сондай-ақ шағын және орта бизнес шығындары 38 млрд. теңгеден астамғ төмендейді.

Бұдан басқа, Мемлекет басшысы 2022 жылғы 2 наурызда энергетика және инженерлік инфрақұрылымды дамыту мәселелері жөніндегі кеңесте тұтынушылар топтары арасындағы тарифтерді ішінара теңестіру жөніндегі жобаны іске асыруға кірісуді тапсырды, сондай-ақ 2022 жылғы 1 қыркүйектегі Қазақстан халқына Жолдауында табиғи монополиялар саласындағы және қоғамдық маңызы бар нарықтардағы тарифтерді тоғыспалы субсидиялаудан біртіндеп бас тарту қажеттігі атап өтілді.

Пилоттық өңірлер болып Алматы қаласы, Қостанай облысы және Батыс Қазақстан облысы (бұдан әрі - БҚО) таңдалды.

Мүдделі мемлекеттік органдар кең ауқымды ақпараттық-түсіндіру жұмыстарын жүргізді. Жергілікті атқарушы органдар тарифтерді теңестіруден бюджет қаражатын үнемдеу есебінен халықтың әлеуметтік осал бөлігіне әлеуметтік көмек тетігін әзірледі. 

Алайда, ТМРК тұрмыстық тұтынушы мен орташа босату арасындағы тарифтерді саралауды азайту туралы шешім қабылдады:

- Алматы қаласында 2,3%-ға (14,6% - дан 12,3% - ға дейін);

- Қостанай облысында 3,4%-ға (29% - дан 25,6% - ға дейін);

- БҚО-да 8,2%-ға (18% - дан 9,8% - ға дейін).

ТМРК өзінің шешімін 2022 жылғы 1 шілдеден бастап ЭЖҰ-ның электр энергиясына шекті бағаларды ұлғайтуымен негіздейді. Осылайша, Ұлттық жобаны және Мемлекет басшысының электрмен жабдықтау қызметтеріне тұтынушылар топтары арасындағы тарифтерді саралауды кезең-кезеңмен қысқарту жөніндегі тапсырмасын ішінара орындау орын алды.

Анықтама: Ұлттық жобада 2022 жылы тұтынушылар тобы мен электр энергиясының орташа босату тарифі арасындағы ең жоғары айырма бойынша мынадай нысаналы көрсеткіштер көзделген:

Алматы қаласында - 0% (ағымдағы айырмашылық – 12,3%);

Қызылорда облысында-12 % (ағымдағы айырмашылық – 12 %);

Қарағанды облысында-19,5% (ағымдағы айырмашылық – 31 %);

ШҚО - да-15 % (ағымдағы айырмашылық – 31 %);

Ақмола облысында - 25 % (ағымдағы айырмашылық – 31 %);

Жамбыл облысында - 27 % (ағымдағы айырмашылық – 36 %);

Маңғыстау облысында - 2% (Ағымдағы айырмашылық-23 %);

Павлодар облысында - 29 % (ағымдағы айырмашылық – 37 %);

СҚО - да-31 % (ағымдағы айырмашылық-35 %);

Түркістан облысы мен Шымкент қаласында-29 % (ағымдағы айырмашылық – 30 %).

Сонымен қатар, бірқатар өңірлерде 2021 жылмен салыстырғанда электр энергиясының тарифтерін саралаудың айтарлықтай өсуі байқалады.

Мысалы, ШҚО-да тарифтерді саралау 1%-ға, Ақмола облысында 6% - ға, Жамбыл облысында 9% - ға, Маңғыстау облысында 21% - ға, Павлодар облысында 8% - ға, СҚО-да 4% - ға ұлғайтылды.

 

Бәсекелестікті дамытуда кедергілер

Электр энергетикасы нарықтарында бәсекелестікті дамытудың негізгі кедергісі станциялар мен реттелетін ЭЖҰ бағаларын мемлекеттік реттеу болып табылады. Бұл өз кезегінде станция иелерін де, жаңа инвесторларды да қолда бар қуаттарды жаңарту және жаңа қуаттарды салу үшін ынталандыруды төмендетеді, бұл жалпы саланың дамуына кедергі келтіреді және электр энергиясының тапшылығы жағдайын қолдайды.

Осыған байланысты, Үкімет инвесторларға жаңа қуаттарды салу мүмкіндігін қарау және ЭЖҰ арасындағы бәсекелестіктің тең жағдайларын қамтамасыз ету үшін нарықтық белгілерге ден қоюға мүмкіндік беретін жұмыс істеудің нарықтық қағидаттарын қалыптастыру үшін саладағы бағаларды кезең-кезеңмен реттеуді қамтамасыз етуі қажет.

Бұдан басқа, жылу энергиясын өндірушілер болып табылатын және табиғи монополиялар туралы заңнама шеңберінде реттелетін жылу электр орталықтары үшін электр энергиясына тарифтер есебінен жылу энергиясын кросс субсидиялау қолданылады. Осылайша, жылу электр орталықтары қазір электр энергиясын ғана өндіретін басқа энергия кәсіпорындарымен бәсекелестіктің тең емес жағдайында тұр.

Сондай-ақ генерацияға мемлекеттің қатысу деңгейі жоғары болды. Электр энергиясын желіге босатуда 18 мемлекеттік компанияның (оның ішінде Самұрық-Энерго құрамындағы) үлесі (өз қажеттіліктері мен мемлекетаралық көздерді есепке алмағанда) 42%-ды немесе ЖІӨ-нің ~0,4%-ын құрайды.

Бұл ретте, бөлшек сауда нарығында Қазақстанда «Самұрық-Энерго» тобына кіретін «АлматыЭнергоСбыт» ЖШС тұлғасындағы бір мемлекеттік ЭЖҰ ғана қалады.

Жалпы, мемлекеттік жоспарлау жүйесінің құжаттарында 2026 жылға қарай мемлекеттің қатысу үлесін 13,9%-ға дейін төмендету бойынша нысаналы көрсеткіштер көзделген. Аталған көрсеткішке қол жеткізу үшін, оның ішінде электр энергетикасы саласында экономиканы мемлекет иелігінен шығаруға бағытталған шараларды іске асыруды қамтамасыз ету қажет.

Электр энергиясының бөлшек сауда нарығында әлі де жоғары шоғырлану сақталып отыр, онда іс жүзінде электр желілерімен және (немесе) энергия өндіруші ұйымдармен тігінен интеграцияланған ЭЖҰ үлестері өңірге қарай 55-75%-дан 75-100%-ға дейін ауытқиды.

 

4-кесте. Энергиямен жабдықтаушы ұйымдардың өңірлер бойынша өңірлік электр желілік компаниялармен үлестестігі.

№ Облыс атауы Өңірлік электр желілік компанияның атауы Үлестес энергиямен жабдықтаушы ұйым

1 Астана қаласы «Ақмола ӨЭК» АҚ

(беру көлемінің 1/3 бөлігі) «Астанаэнергосбыт» ЖШС

2 Ақмола облысы «Ақмола ӨЭК» АҚ «АРЭК Энергосбыт» ЖШС

«Көкшетау Энерго» ЖШС «Көкшетау Энергия орталығы» ЖШС

3 Павлодар облысы «Павлодар РЭК» АҚ «Павлодарэнергосбыт» ЖШС

4 Солтүстік Қазақстан облысы «Солтүстік Қазақстан ӨЭК» АҚ

5 Қарағанды облысы «Қарағанды Жарық» ЖШС «ҚарағандыЖылуСбыт» ЖШС, «РСЦ» ЖШС

6 Түркістан облысы және Шымкент қаласы «Оңтүстік Жарық Транзит» ЖШС «Энергопоток» ЖШС

7 Маңғыстау облысы «Маңғыстау ӨЭК» АҚ «Маңғыстау Жарық» ЖШС

9 Атырау облысы «Атырау Жарық» АҚ «Атырау Энергоснаб» ЖШС

10 Жамбыл облысы «Жамбыл электр желілері» АҚ «Жамбыл Жарық саудасы» ЖШС

11 Алматы облысы «ТАТЭК» АҚ «Жетісуэнерготрейд» ЖШС

12 Шығыс Қазақстан облысы «Шығыс Қазақстан РЭК» АҚ «Шығысэнерготрейд» ЖШС

13 Алматы қаласы «Алатау Жарық Компаниясы» АҚ «Алматыэнергосбыт» ЖШС

 

Қазіргі кезде Агенттікке өңірлік электржелілік компаниялардың (бұдан                           әрі – ӨЭК) желілері бойынша электр энергиясын беру қызметтерін көрсету туралы шарт жасаса алмайтын ЭЖҰ-даң көптеген өтініштер келіп түседі.

ӨЭК электр энергиясын беру жөніндегі қызметті жүзеге асыра отырып, табиғи монополиялар субъектілері болып табылады және оларды тұтынушылар үшін электр желілеріне тең қолжетімділік беру және олардың қызметтеріне тарифтер белгілеу бөлігінде табиғи монополиялар салаларындағы уәкілетті орган реттейді.

Бұл ретте, 2004 жылға дейін Қазақстанда ӨЭК олардың желілеріне қосылған тұтынушыларды энергиямен жабдықтау бойынша қызметтерді көрсетті.

2004 жылдан бастап энергиямен жабдықтау қызметі электр энергиясын беру қызметінен бөлінді және екі немесе одан да көп ЭЖҰ жұмыс істей алатын бәсекелес нарық болып табылады.

Бәсекелестік модель енгізілген сәттен бастап бүгінгі күнге дейін мемлекет энергиямен жабдықтау мақсатында электр энергиясын сатып алу қызметіне 300-ден астам лицензия берді. Әрбір өңірде электр энергиясын кепілді жеткізушіден басқа кемінде 5 тәуелсіз ЭЖҰ бар. Бұл ретте, нарықтың жаңа қатысушыларының пайда болуында оң серпіні байқалады, соңғы 5 жылда нарыққа 50-ден астам жаңа ЭЖҰ кірді.

Алайда, ЭЖҰ-ның электр энергиясын кепілді жеткізушілер болып табылатын және үстем жағдайға ие ЭЖҰ-мен үлестес болуына байланысты, ӨЭК нарыққа жаңа ЭЖҰ-ны жіберуге мүдделі емес, себебі тарифтерді саралаудың қолданыстағы практикасына байланысты жаңа ЭЖҰ-ны заңды тұлғаларға қызмет көрсету үшін алады.

Осылайша, ӨЭК түрлі себептермен жаңа ЭЖҰ-мен электр энергиясын беру шартын жасасудан бас тартады.

ЭЖҰ тарифтерін қолда бар саралау тұрмыстық емес тұтынушылар үшін реттелетін ЭЖҰ-ның да, тұрмыстық тұтынушылар үшін реттелмейтін ЭЖҰ-ның да бәсекелестігін шектейді. Бұл нәтижесінде заңды тұлғалардың реттелетін ЭЖҰ-дан реттелмейтін ЭЖҰ-ға кетуіне, ШОБ субъектілерінің коммуналдық қызметтерге шығындарының артуына әкеледі, бұл олардың түпкілікті өнімінің құнынан, халықтың әлеуметтік осал топтарын емес, халықтың барлық топтарын қолдау бөлігінде бюджет қаражатын тиімсіз пайдаланудан көрінеді.

ЭЖҰ тарифтерін саралау мен реттеуден және ӨЭК желілеріне шектеулі қол жеткізуден басқа, ЭЖҰ арасындағы бәсекелестіктің төмен деңгейінің жекелеген факторы ЭЖҰ-ны ауыстырудың қолжетімді тетіктерінің жоқтығы болып табылады. Осыған байланысты, тұтынушының оған қызмет көрсететін ЭЖҰ-ны ауыстыру рәсімін жеңілдету үшін жағдайлар жасау қажет.

Ұлттық жоба шеңберінде электр энергетикасы нарықтарындағы баға белгілеудің бұрмалануын жоюға және жаңа жеткізушілер үшін қолжетімділікті қамтамасыз етуге бағытталған шаралар көзделген. Негізгі міндеттердің бірі баламалы электр энергиясын жеткізушілеріне ауысқан тұтынушылардың үлесін арттыру, сондай-ақ онлайн платформаны (market place) құрудың арқасында жеткізушіні ауыстыру уақытын азайту болып табылады.

Германияның тәжірибесі көрсеткендей, тұтынушы түрлі электр энергиясын жеткізушілерінің бағаларын салыстыра және арнайы интернет-ресурстың көмегімен ең қолайлы тарифті таңдай алады. Содан кейін ол телефон, интернет немесе офис сияқты түрлі байланыс арналары арқылы жаңа жеткізушімен шарт жасасуға өтінім бере алады.

Өтінімді алғаннан кейін жаңа жеткізуші бұрынғы жеткізушіге шарттың күші жойылғаны туралы хабарлайды және тұтынушыны өзінің қызмет көрсетуіне ауыстыру үшін барлық қажетті рәсімдерді жүзеге асырады. Бұл процесс орта есеппен екі аптаға созылады және тұтынушыға 30%-ға дейін жеңілдік алуға мүмкіндік береді. Бүгінгі күні «КОРЭМ» АҚ тұтынушыларға нарықтағы ең тиімді ұсыныстар негізінде ЭЖҰ таңдауға мүмкіндік беретін онлайн цифрлық платформа әзірледі.

 

Бәсекелестікті дамыту бойынша ұсыныстар мен ұсынымдар

Агенттік электр энергетикасы нарығында бәсекелестікті дамытуды қамтамасыз ету үшін мыналарды ұсынады.

1) монополияға қарсы заңнаманы бұзу тәуекелдерін азайту үшін, сондай-ақ ЭЖҰ арасындағы бәсекелестік жағдайларын сақтау мақсатында Бірыңғай сатып алушыдан ЭЖҰ және өзге де тұтынушылар үшін оның қызметтерін бірыңғай бағамен цифрландыру арқылы электр энергиясының көлеміне ашық және тең қолжетімділікті қамтамасыз ету қажет.

Қазіргі кезде Энергетика министрлігі Бірыңғай сатып алушының қызметін реттейтін заңға тәуелді актілерді әзірлеп жатыр, оның шеңберінде Энергетика министрлігі электр энергиясының көлеміне ашық және тең қол жеткізу үшін оның қызметтерін цифрландыру бойынша Агенттіктің ұсыныстарын қолдайды;

2) Бірыңғай сатып алушы қызметінің нәтижелері бойынша пайда болған өз кірісі деп тану практикасын жою және одан корпоративтік табыс салығын алу бөлігінде заңнамалық актілерге өзгерістер мен толықтырулар енгізуді қамтамасыз ету.

Бұл ұсынысты Энергетика министрлігі де, Сенат депутаттары да алдын ала қолдады. Осы кезеңде Салық кодексіне тиісті түзетулерге бастамашылық жасау қажет;

3) халықтың әлеуметтік осал топтарының электр энергиясына арналған шығындарын нүктелік субсидиялай отырып, реттелетін және реттелмейтін ЭЖҰ арасындағы бәсекелестіктің тең жағдайларын қалыптастыру үшін электрмен жабдықтауға тұтынушылар топтары бойынша тарифтерді саралауды кезең-кезеңмен жоюды қамтамасыз ету.

Аталған ұсыныс Ұлттық жоба да, Мемлекет басшысының жекелеген тапсырмалары да, оның ішінде 2022 жылғы 1 қыркүйектегі Қазақстан халқына Жолдауы шеңберінде де іске асырылады;

4) тұтынушыларға ауыстырып қосу шығындарын азайту мақсатында, сондай-ақ тұтынушы үшін ЭЖҰ арасындағы бәсекелестікті күшейту үшін «КОРЭМ» АҚ-ның тұтынушылардың ЭЖҰ-ны онлайн ауыстыру қызметтерін көрсетудің marketplace-ні басқа әзірлеушілер үшін мүмкіндік беру шартымен кейіннен оны ауқымдау үшін ел өңірлерінің бірінде электр энергиясын жеткізушілерді ауыстыру бойынша онлайн цифрлық платформасын пилоттық режимде сынақтан өткізу қажет;

5) ӨЭК желілеріне кедергісіз қол жеткізуді қамтамасыз ету үшін Бірыңғай сатып алушымен электр энергиясын сату шарттарының негізінде қызметтер ұсынуды көздейтін электр энергиясын беру қызметтерін көрсетудің сервистік моделін заңнамалық түрде бекіте отырып практиканы енгізу қажет;

6) көтерме сауда нарығында шоғырлануды азайту және бөлшек сауда нарығында бәсекелестікті дамыту үшін «Самұрық Энерго» АҚ-ның еншілес энергетикалық компанияларын бөлек лоттармен және мынадай міндетті шарттарды айқындай отырып жекешелендіру ұсынылады:

- бірыңғай лотпен «Болат Нұржанов атындағы Екібастұз ГРЭС-1» ЖШС және «Екібастұз ГРЭС-2 станциясы» АҚ, «Мойнақ ГЭС» АҚ;

- бірыңғай лотпен «Шардара ГЭС» АҚ;

- бірығай лотпен «Samruk-Green Energy» ЖШС;

«Алматыэнергосбыт» ЖШС бірнеше дербес энергиямен жабдықтаушы ұйымдарға бөлгенге дейін;

- «Алматы электр станциялары» АҚ ЖЭО-1 (85 МВт), ЖЭО-2 (240 МВт), ЖЭО-3 (90 МВт), Қапшағай ГЭС (90 МВт) базасында дербес ЭЖҰ құру жолымен оны бөлшектегенге дейін;

- «Алатау Жарық компаниясы» АҚ мемлекеттік меншікте сақтау және конкурстық негізде (нарық үшін бәсекелестік) концессияға (сенімгерлік басқаруға) беру арқылы жеке ортаға беру мақсатында;

7) инвестициялық тартымдылықты арттыру және бәсекелестік деңгейін арттыру үшін шекті тарифтерді бекіту кезінде ЭЖҰ топтарын ірілендіруді қамтамасыз ету қажет;

8) жылу электр орталықтары мен станциялардың өзге де түрлері арасында электр энергиясы нарығында бәсекелестікке тең жағдайлар ұсыну мақсатында электр энергиясы есебінен жылу энергиясын тоғыспалы субсидиялауды жою шараларын қабылдау қажет.

Жоғарыда аталған ұсыныстардың көпшілігін мүдделі мемлекеттік органдар қолдады және Электр энергетикасы нарығындағы бәсекелестікті дамыту жөніндегі жол картасына енгізілетін болады. Жекелеген ұсыныстар бойынша қосымша пысықтау талап етіледі.

 

2.3. Көмірді көтерме және бөлшек саудада өткізу нарықтары

 

Көмірді көтерме және бөлшек саудада өткізу нарықтарын талдау Агенттіктің 2022 жылға арналған жұмыс жоспарына сәйкес жүргізілді.

Көмір өнеркәсібі Қазақстан Республикасының маңызды ресурстық салаларының бірі болып табылады. Көмір қоры бойынша Қазақстан көшбасшы елдердің ондығына кіреді. Мемлекеттік теңгерім бойынша 49 кен орны бойынша қорлар есепке алынды және 33,6 млрд.т. құрайды, оның ішінде тас – 21,5 млрд. тонна, қоңыр көмір – 12,1 млрд. т. Барланған көмір қорларының 90%-дан астамы Қазақстанның солтүстігінде және орталық бөлігінде шоғырланған.

Бүгінде республиканың көмір саласы Қазақстанда электр энергиясының шамамен 70%-ын өндіруді, кокс-химия өндірісінің жүз пайыз жүктемесін қамтамасыз етеді, коммуналдық-тұрмыстық сектор мен халықтың отынға деген қажеттілігін толық қанағаттандырады.

Негізгі көмір өндіруші кәсіпорындар Қарағанды, Екібастұз және Майкубен көмір бассейндерінде, сондай-ақ Шұбаркөл, Бөрлі және Қаражыра кен орындарында орналасқан. Қазақстанның көмір өнеркәсібінің әлемдік көмір державаларымен салыстырғанда ерекшелігі бұл саланы мемлекет субсидияламайды. Қазақстанда көмір кен орындарын игеру Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі тұлғасында мемлекет пен жер қойнауын пайдаланушылар арасында жасалған жер қойнауын пайдалануға арналған келісімшарттар негізінде жүзеге асырылады.

Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігінің ақпаратына сәйкес талданатын кезеңде (2018-2021 жылдар және 2022 жылдың бірінші жартыжылдығы) 46 келісімшарт және жер қойнауын пайдалануға 1 лицензия қолданыста болды. Нарықтың 27 негізгі субъектісі республика шекараларында көмір өндіруді және бастапқы көтерме саудада өткізуді жүзеге асырады.

Геологиялық барлау және дайындық жұмыстары сатысында тұрған және тиісінше көмір өндіру мен сатуды жүзеге асырмайтын кәсіпорындар бар.

Көмір Қазақстан Республикасының географиялық шекараларында айналымда болады және:

- энергия өндіруші ұйымдардың қажеттіліктері үшін;

- коммуналдық-тұрмыстық тұтынушылардың қажеттіліктері үшін;

- өнеркәсіптік кәсіпорындардың қажеттіліктері үшін пайдалану үшін сатылады.

Ресми статистикаға сәйкес 2022 жылы көмір мен лигнит (көмір концентратынан басқа) өндіру көлемі 113,9 млн. тоннаны құрады, бұл 2021 жылғы көрсеткішпен салыстырғанда . 1,8 млн. тоннаға немесе 1,7%-ға артық.

2022 жылы елдің ішкі нарығына көмірді тиеп-жөнелту ::

- энергия өндіруші кәсіпорындарға 64,4 млн. тонна;

- өнеркәсіптік кәсіпорындарға 6,1 млн. тонна;

- коммуналдық-тұрмыстық қажеттіліктерге және халыққа 11,03 млн. тоннаны құрады.

 

 

18-сурет – Көмір өндіру және жеткізу, млн. тонна.

Көмірді тасымалдау және жеткізу теміржол және автомобиль көлігімен жүзеге асырылады.

Көмірге баға белгілеу нарықтық қатынастарда қалыптасады және оны мемлекет реттемейді.

Көмір энергетикалық кәсіпорындарға тікелей шарттар бойынша разрездердің босату бағасы бойынша тиеп-жөнелтіледі.

Коммуналдық-тұрмыстық тұтынушылар мен халыққа арналған көмірдің негізгі көлемі тауар биржасы арқылы сатылады.

Агенттік Коммуналдық-тұрмыстық көмірді тауар биржалары арқылы өткізу жөніндегі ұсынымдарды (секциялық қағидаларды) (бұдан әрі – Секциялық қағидалар) әзірледі.

Бұл жаңалық Сауда және интеграция министрінің 2021 жылғы 13 тамыздағы № 498-НҚ бұйрығымен бекітілген.

Биржалық сауда-саттықтың осы схемасын енгізудің негізгі мақсаты өнімсіз делдалдардың баға белгілеу схемасына қатыспай, халықты «арзан» коммуналдық-тұрмыстық көмірмен қамтамасыз ету болып табылады.

Өңірлік операторлар үшін 2021 жылы 544 мың тонна («Шұбаркөл Көмір» АҚ - 387 мың тонна, «Қаражыра» АҚ - 108 мың тонна, «Майкубен-Вест» АҚ - 49 мың тонна) және 2022 жылы 576 мың тонна («Шұбаркөл Көмір» АҚ-411 мың тонна, «Қаражыра» АҚ - 130 мың тонна, «Майкубен-Вест» АҚ - 35 мың тонна) көмір опереторларының шығындарын шамамен 5,6 млрд.теңгеге төмендетуге мүмкіндік берді.

Кодекстің 90-6-бабына сәйкес монополияға қарсы органның бәсекелестікті қорғау саласындағы заңнаманы бұзу белгілерін анықтау мақсатында тауар нарықтарындағы бағалар мониторингін жүзеге асыру жөніндегі құзыреті көзделген.

Жылыту маусымы мен баға мониторингінің қорытындысы бойынша күрт өсу байқалған жоқ. Көмір т/ж тұйықтарында коммуналдық-тұрмыстық көмірдің бағасы өңірге, көмірдің маркасы мен фракциясына байланысты тоннасына 9-дан 23 мың теңгеге дейін өзгерді. Баға көлік шығындарын ескере отырып, фракцияларға, күлге және соңғы тұтынушыларға дейінгі қашықтыққа байланысты.

Сонымен қатар, халықтың тұрмыстық қажеттіліктеріне қайта сату мақсатында көмір сатып алатын көмір базаларының (тұйықтардың) өңірлік иелерімен нарық субъектілерінің монополияға қарсы заңнаманы бұзу тәуекелдерін төмендетуге бағытталған монополияға қарсы комплаенстің                       16 актісі келісілді.

Халық үшін көмір сату мәселесі әлеуметтік сипатқа ие, осыған байланысты Агенттік бағаны негізсіз көтеруге жол бермеу мақсатында т/ж тұйықтарында көмірді босату бағаларына апта сайын мониторинг жүргізеді.

Энергетикалық көмірді сату тікелей энергия өндіруші және өнеркәсіптік кәсіпорындарға жүзеге асырылса, ал коммуналдық-тұрмыстық көмір делдалдар желісі арқылы сатылады.

Бұл үшін көмір өндіруші компаниялар биржалық сауда-саттықты пайдаланады, онда орасан зор көлемдер (3 млн.тоннаға дейін немесе жылдық жөнелту көлемінің 71%-ына дейін) бірнеше жыл бойы өзгермейтін жеткізушілердің шектеулі санына (2-ден 17-ге дейін) бірнеше минут ішінде сатылады.

Мысалы, 2022 жылғы желтоқсанда «Халық Көмір» ЖШС «Қаражыра» АҚ «Каспий» ТБ» АҚ тауар биржасы арқылы 120 мың тонна көлемінде көмірді орташа өлшенген бағасы 6500 тг/тн бойынша сатып алады және 12 595 тг/тн үшін қайта сатуды жүзеге асырады.

 

5-кесте. Тауар биржасы арқылы бастапқы сату.

Сатушы Биржа Көлем, тн. Сатып алушы Мәміле сомасы, тг. Орташа өлшенген баға, тг/тн.

 «Қаражыра» АҚ «Каспий» ТБ» АҚ 120 000 «Халық Көмір» ЖШС 780 000 000 6 500

 

 6-кесте. Тауар биржасы арқылы қайталама сату.

Сатушы Биржа Көлем, тн. Сатып алушы Мәміле сомасы, тг. Орташа өлшенген баға, тг/тн.

 «Қаражыра» АҚ «Каспий» ТБ» АҚ 1 000 ЖК Халық көмір 12 595 000 12 595

 

Осылайша, техникалық жарақтандырылған темір жол тұйығына (салмақ техникасы, тиеу-түсіру көлігі және т.б.) меншік құқығында немесе өзге де заңды негіздерде иелік етпейтін «Халық Көмір» ЖШС-ның үстемеақысы шамамен 94%- құрайды.

Сақтау инфрақұрылымы жоқ мұндай делдалдардың міндеті сатып алушыларды іздеу болып табылады. Биржалық мәмілелерді бір мезгілде сатушылар мен сатып алушылардың мүдделерін білдіретін брокерлер жасайды, ал сауда-саттықтың өзіне қол жеткізу тәуелсіз жеткізушілер үшін барынша шектеледі.

Бірқатар тауар биржалары сатушылар мен сатып алушылардың белгілі бір тар шеңбері үшін сауда-саттық өткізу мақсатында ашылған, бұл «қалта» биржалар.

Талдауда Қазақстан Республикасының ішкі нарығында көмірді пайдаланудың бірнеше бағыты: электр энергетикасы саласының қажеттіліктеріне, халықтың коммуналдық-тұрмыстық қажеттіліктеріне, өнеркәсіптік кәсіпорындардың қажеттіліктеріне бөлінді.

Энергия өндіруші ұйымдардың қажеттіліктері үшін көмірді сату нарығында «Богатырь Көмір» ЖШС үстем жағдайға ие (2018 жылы – 86,07%, 2019 жылы – 86,47%, 2020 жыл – 84,84%, 2021 жылы – 86,33%, 2022 жылдың І жартыжылдығы - 83,1%).

 

7-кесте. Энергия өндіруші ұйымдардың қажеттіліктері үшін көмірді өткізу нарығындағы үстем үлес.

№ Атауы 2021 жыл 2022 жылдың І жартыжылдығы

Үлесі, % Үлесі, %

1 «Богатырь Көмір» ЖШС 86,33 83,1

2 «Қаражыра» АҚ 7,12 8,91

3 «Kazakhmys Coal» ЖШС 3,16 3,41

4 «Еуроазиялық

энергетикалық корпорация» АҚ 2,57 0,83

5 «Ангренсор Энерго» АҚ 0,32 3,43

6 Нарықтың өзге де субъектілері 0,5 0,32

Барлығы 100 100

 

Энергия өндіруші ұйымдардың қажеттіліктері үшін көмірді сату нарығында орта есеппен 80%-дан астам монополиялық үлеспен а«Богатырь Көмір» ЖШС өзгермейтін үстем үлеске ие. 

 

 8-кесте. 2018-2021 жылдарға және 2022 жылдың бірінші жартыжылдығына арналған энергетикалық көмір бағасының серпіні (орташа өлшенген), ҚҚС-сыз 1 тонна үшін теңге.

№ Көмір өндіруші кәсіпорындар 2018 2019 2020 2021 2022 жылдың І жартыж

1 «Богатырь Көмір» ЖШС 1 940 1 940 2 132

(9,9%) 2 077

(-2,6%) 2 228

(7,3%)

2 «Еуроазиялық

энергетикалық корпорация» АҚ 3 206 2 260

(-29,51%) 3 707

(64,03%) 2 765

(-25,41%) 3 292

(19,06%)

3 «Қаражыра» АҚ 3 146 3 330

(5,85%) 3 458

(3,84%) 3 599

(4,08%) 3 903

(8,45%)

4   «Kazakhmys Coal» ЖШС 3 757 3 846

(2,37%) 2 814

(-26,83%) 3 334

(18,48%) 3 635

(9,03%)

5 «Ангренсор Энерго» АҚ 2 730 2 533

(-7,22%) 2 797

(10,42%) 3 931

(40,54%) 4 960

(26,18%)

 

Бұдан басқа, «Богатырь Көмір» ЖШС 2022 жылы энергетикалық көмір үшін сату бағасын 1 тамыздан 2 282 тг/т дейін, 1 қыркүйектен 2 396 тг/т дейін, 1 қазаннан 2 516 тг/т дейін, 1 қарашадан 2 642 тг/т дейін; 1 желтоқсаннан бастап 2 774 тг/т дейін, ал 2023 жылғы 1 қаңтардан бастап 2 968 тг/т дейін арттырды.

Бәсекелестікті қорғау саласындағы заңнаманы бұзу белгісінің болуын назарға ала отырып, қазіргі кезде энергетикалық көмірге монополиялық жоғары бағаны белгілеу бөлігінде «Богатырь Көмір» ЖШС-ға қатысты монополияға қарсы ден қою шараларын қабылдау мәселесі, атап айтқанда 2022 жылғы қаңтар-желтоқсанда энергетикалық көмір бағасының өсу қарқынының өсуі қаралып жатыр.

Көмірді коммуналдық-тұрмыстық тұтынушылардың қажеттіліктері үшін сату нарығында 60%-дан астам жиынтық үстем үлеспен «Қаражыра» АҚ және «Шұбаркөл Көмір» АҚ үстем жағдайға ие.

 

9-кесте. Көмірді коммуналдық-тұрмыстық тұтынушылардың қажеттіліктері үшін өткізу нарығындағы үстем үлес.

№ Атауы 2021 жыл 2022 жылдың І жартыжылдығы

Үлесі, % Үлесі, %

1 «Қаражыра» АҚ 29,08 30,26

2 «Шұбаркөл Көмір» АҚ және

«Еуроазиялық

энергетикалық корпорация» АҚ 33,94 34,12

3 «Майкубен-Вест» АҚ 11,42 12,57

4 «ГРК «Sat Komir» АҚ 4,01 2,77

5 «Sherubai Komir» ЖШС 2,61 3,65

6 «СТС-1» ЖШС 3,38 4,27

7 «Угольный ресурс» ЖШС 2,47 2,07

8 «Транскомир» ЖШС 1,79 3,04

9 «Кулан Комир» ЖШС 1,53 0,58

10 «Гамма Сарыколь» ЖШС 1,54 1,47

11 «Богатырь Көмір» ЖШС 1,25 0,78

12 «Разрез «Кузнецкий» ЖШС 1,54 1,59

13 «Фирма «Рапид» ЖШС 1 1,16

14 Нарықтың өзге субъектілері 4,44 1,67

Барлығы 100 100

 

Көмірді коммуналдық-тұрмыстық қажеттіліктер үшін өндіру және көтерме саудада өткізу нарығының монополиялану дәрежесі жоғары шоғырланған болып табылады.

2021 жылы: (CR3) 70% < 74,44 < 100%, 2000 < 2128 < 10 000

2022 жылдың І жартыжылдығы: (CR3) 70% < 76,95 < 100%, 2 000 < 2238 < 10 000.

 

10-кесте. Шоғырлану коэффициенттері мен Герфиндаль-Гиршман индекстерінің мәндеріне сәйкес үстем үлестер.

Атауы Нарық үлесі (%) Барлығы нарықтағы үлес HHI

«Қаражыра» АҚ 30,47 71,68 1 929

«Шұбаркөл Көмір» АҚ және «ЕЭК» АҚ 29,3

«Богатырь Көмір» ЖШС 11,91

«Қаражыра» АҚ 34,56 73,81 2 288

«Шұбаркөл Көмір» АҚ және «ЕЭК» АҚ 32,34

«Богатырь Көмір» ЖШС 6,91

«Қаражыра» АҚ 33,67 77,04 2 302

«Шұбаркөл Көмір» АҚ және 

«ЕЭК» АҚ 32,37

«Майкубен-Вест» АҚ және  «Шубарколь премиум» АҚ 11

«Шұбаркөл Көмір» АҚ және «ЕЭК» АҚ 33,94 74,44 2 128

«Қаражыра» АҚ 29,08

«Майкубен-Вест» АҚ және  «Шубарколь премиум» АҚ 11,42

«Шұбаркөл Көмір» АҚ және «ЕЭК» АҚ 34,12 76,95 2 238

«Қаражыра» АҚ 30,26

«Майкубен-Вест» АҚ және  «Шубарколь премиум» АҚ 12,57

 

Коммуналдық-тұрмыстық көмірді көтерме саудада өткізу нарығында үш көмір өндіруші компанияның үлесі 74,4%-құрайды.

 

11-кесте. 2018-2021 жылдары және 2022 жылдың бірінші жартыжылдығында коммуналдық-тұрмыстық көмірге баға серпіні (орташа өлшенген), ҚҚС-сыз 1 тонна үшін теңге.

№ Көмір өндіруші кәсіпорындар 2018 2019 2020 2021 2022 ж.

І жартыж. 

1 «Шұбаркөл Көмір» АҚ 4 816 5 153

(7%) 5 463

(6,02%) 5 592

(2,36%) 5 506

(-1,54%)

2 «Қаражыра» АҚ 2 856 3 605

(26,23%) 4 108

(13,95%) 4 111

(0,07%) 4 270

(3,87%)

3 «Майкубен-Вест» АҚ 5 435 6 061

(11,52%) 5 221

(-13,86%) 5 473

(4,83%) 5 656

(3,34%)

4 «ГРК «Sat Komir» АҚ 3 493 4 472

(28,03%) 3 946

(-11,76%) 5 248

(33%) 5 995

(14,23%)

 

Негізгі оқиғалар

Энергетикалық және коммуналдық-тұрмыстық көмірді көтерме саудада өткізу нарықтарының монополиялық құрылымы өзгеріссіз қалады.

Энергетикалық көмір нарығында «Богатырь Көмір» ЖШС-ның үлесі 80%-дан асады. Коммуналдық-тұрмыстық көмірді 3 негізгі өндіруші – «Шұбаркөл Көмір» АҚ, «Қаражыра» АҚ, «Майкубен-Вест» АҚ-ның жиынтық үлесі 74%-ды құрайды.

Бұл жағдайда көмірдің көтерме сауда бағасының, жыл сайын орта есеппен 6%-ға серпінді өсуі сақталады.

Айталық, Богатырь Көмір» ЖШС 2020 жылы энергетикалық көмірдің құнын 15,5%-ға, 2021 жылы 10%-ға арттырып, тоқтатылған тергеп-тексеру қорытындысы бойынша 2%-ға дейін төмендетті, 2022 жылы 40%-ға дейін өсу жоспарланып отыр.

«Шұбаркөл Көмір» АҚ бағаны 2019 жылы 6,5%-ға және 2021 жылы 4,2%-ға көтерді. «Қаражыра» АҚ - 2019 жылы 36%-ға және 2021 жылы 25%-ға өсірді, бұл оған 2021 жылы рентабельділікті 52%-ға дейін арттыруға мүмкіндік берді.

Бұл ретте, егер энергетикалық көмірді сату тікелей энергия өндіруші және өнеркәсіптік кәсіпорындарға жүзеге асырылса, онда коммуналдық-тұрмыстық көмір делдалдар желісі арқылы өткізіледі.

Бұлл үшін көмір өндіруші компаниялар үлкен көлем бар биржалық сауда-саттықты пайдаланады.

Бұл ретте, монополияға қарсы тергеп-тексеру нәтижелері көрсеткендей, 2019 жылы сауда-саттықта жасалған мәмілелердің 90%-дан астамы көмірге ақы төлеумен де, тиеп-жөнелтумен де қамтамасыз етілмеген.

Қазіргі кезде көмір өндірушілердің халық үшін көмірдің түпкілікті құнының орта есеппен 40-45%-ға өсуіне әкелетін «өнімсіз» делдалдарды пайдалану практикасы жалғасып жатыр. 

Айталық, ағымдағы жылғы 8-9 қыркүйектегі сауда-саттық қорытындысы бойынша «Шұбаркөл Көмір» АҚ 3,2 млн.тонна көмір шығарды, оны бірнеше минут ішінде 16 өңірлік оператор (көлемнің 26%-ы) және 10 делдал (көлемнің 74%-ы) қалдықсыз сатып алды.

Осыған байланысты, Бас прокуратура сауда-саттықта сатылас сөз байласудың жолын кесу үшін көмір биржалық сауда-саттығында сөз байласуды анықтау және жолын кесу бойынша іс-шаралар өткізді. Тексерумен «Шұбаркөл-Көмір» АҚ, биржалық компаниялар, сондай-ақ ірі сатып алушылар бағаны жасанды ұлғайту схемаларын және көмір сату кезінде ықтимал сөз байласуды анықтау тұрғысынан қамтылды.

«Шұбаркөл-Көмір» АҚ 2022 жылы орта есеппен коммуналдық-тұрмыстық көмірді тоннасына 6,2 мың теңге бағамен сатқаны анықталды. Болашақта өңірлік оператордың көмірді өткізу құны тоннасына 11-ден 17 мың теңгеге дейін өзгереді. Автосамосвалдардан түпкілікті бағалар диапазоны 25-тен 30 мың теңгеге дейінді құрайды.

Осылайша, тұтынушылар үшін түпкілікті құн көмірді тұйықтан тұтынушыға жеткізу буынында оны бастапқы сату құнынан 3-4 есе артады.

Көмірдің биржалық сауда-саттығында сөз байласуды тексеру қорытындысы бойынша көмірдің қымбаттауына әкеп соққан қолданыстағы заңнама нормаларын бұзушылықтар анықталған жоқ.

Бір мезгілде бағаны тұрақтандыру мақсатында монополияға қарсы орган өндірушілер мен бөлшек сауда операторларына қатысты ден қою шараларын қабылдайды. Ал жүйелі шаралар ретінде сауда-саттық қағидаларын қатаңдату, тиісті инфрақұрылымның болуы бойынша жеткізушілер мен тауар биржаларына қойылатын талаптарды күшейту мәселелері пысықталып жатыр.

Айталық, өңірлік операторлар үшін коммуналдық-тұрмыстық көмірмен биржалық сауда-саттықты 10%-дан 50%-ға дейін ұлғайту бөлігінде Биржалық тауарлар тізбесіне және Биржалық сауда-саттық қағидаларына өзгерістер енгізу арқылы өнімсіз делдалдардың баға белгілеу схемасына қатыспай көмірді коммуналдық-тұрмыстық көмірмен өткізу қамтамасыз етілді, сондай-ақ көмір өңдеумен (байытумен) айналысатын нарық субъектілері үшін өз көлемдерін биржалық сауда-саттыққа қою жөніндегі міндет енгізілді. Коммуналдық-тұрмыстық көмірмен биржалық сауда-саттықты ұлғайту өңірлік операторлар үшін шамамен 4 млн. тонна көлемінде тікелей қол жеткізуді береді, бұл көмір операторларының шығындарын шамамен 16 млрд. теңге сомаға төмендетуге мүмкіндік береді.

Бұдан басқа, энергетикалық көмір нарығында бәсекелестікті қорғау саласындағы заңнаманы бұзу белгілерінің болуын назарға ала отырып, қазіргі кезде «Богатырь Көмір» ЖШС-ға қатысты монополияға қарсы ден қою шараларын қабылдау мәселесі қаралып жатыр.

Алайда, аталған монополияға қарсы ден қою шаралары «Богатырь Көмір» ЖШС-ның әрекеттеріне жүйелі деңгейде әсер ету тұрғысынан тиімділігі төмен. Субъектінің сақталып отырған үлесін және бағаның тұрақты өсуін ескере келе, энергия өндіруші ұйымдардың қажеттіліктері үшін көмірді өткізудің бастапқы көтерме сауда нарығын тиісті бағалық реттей отырып, қоғамдық маңызы бар нарықтарға жатқызу мәселесін пысықтау қажет.

Талдау қорытындысы бойынша Көмір өткізу нарығындағы бәсекелестікті дамыту жөніндегі жол картасына енгізілген іс-шаралар әзірленді.

Іс-шаралар көмір саласындағы бәсекелестікті дамыту жөніндегі негізгі проблемаларды шешу жолдарын көздейді және сатып алу рәсімінің ашықтығын арттыруға, коммуналдық-тұрмыстық көмірді өткізу нарығындағы өнімсіз делдалдық құрылымдарды жоюға және осы нарықты қоғамдық маңызы бар нарыққа жатқызу арқылы энергетикалық көмірді мемлекеттік бағалық реттеуді енгізуге бағытталған. 2022 жылғы желтоқсанда осы Жол картасын Индустрия және инфрақұрылымдық даму, Сауда және интеграция министрліктері Агенттікпен бірлесіп қабылдады.

Бәсекелестікті дамыту бойынша ұсыныстар мен ұсынымдар 

1) делдалдарды жою:

- сақтау инфрақұрылымының болуы бойынша көмірді көтерме және бөлшек саудада жеткізушілерге қойылатын талаптарды, сондай-ақ делдалдар арасында көмірді өткізуге тыйым салуды белгілеу (электр энергиясы мен мұнай өнімдері нарықтарына ұқсас);

- тауар биржалары арқылы коммуналдық-тұрмыстық көмірдің 50% үлесін өткізу арақатынасын регламенттеу бөлігінде Биржалық тауарлар тізбесіне және Биржалық сауда-саттық қағидаларына өзгерістер енгізу: 90% ұзақ мерзімді жылдық шарттар, 10% спот-сауда-саттық;

Ұсыным орындалды. Сауда және интеграция министрлігі 2022 жылғы 19 шілдедегі № 294 бұйрықты қабылдады, ол өңірлік операторлар үшін коммуналдық-тұрмыстық көмірмен биржалық сауда-саттықты 50%-ға дейін ұлғайтуды көздейді. Сонымен қатар, Биржалық сауда қағидаларын Биржалық тауарлар тізбесімен сәйкес келтіру мақсатында Сауда және интеграция министрлігі өңірлік операторлар үшін коммуналдық-тұрмыстық көмірмен биржалық сауда-саттықты 50%-ға дейін ұлғайту бөлігінде Тізбеге өзгерістер енгізді, сондай-ақ көмірді өңдеумен (байытумен) айналысатын нарық субъектілері үшін өз көлемдерін биржалық сауда-саттыққа қою жөніндегі міндет енгізілді.

Осы кезеңде коммуналдық-тұрмыстық көмірмен сауда-саттықты регламенттеу және оны ұзақ мерзімді жылдық шарттар арқылы 90% және спот-сауда-саттықтың 10%-ы арқылы өткізу бөлігінде Биржалық сауда-саттық қағидаларына өзгерістер енгізу талап етіледі;

2) нарықтағы шоғырлануды мыналар арқылы төмендету:

- келісімшарттық аумақтарды қайта қарау арқылы учаскелер бойынша ірі көмір кен орындарын мәжбүрлеп бірлесіп пайдалану (sharing) және осы учаскелер бойынша нарықтың баламалы субъектілеріне құқық беруге аукцион өткізу арқылы (тиісті қағидаларды шығару жөніндегі уәкілетті органдардың құзыретін заңнамалық түрде айқындау).

Аталған іс-шара бойынша Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі Жол картасынан алып тастау туралы ұстаным ұсынды. Бұл келісімшарттардың ережелеріне сәйкес жер қойнауын пайдаланушы онда жазылған міндеттемелерді орындауға міндетті екеніне байланысты. Бұл ретте, келісімшарт талаптарын және қолданыстағы заңнаманың ережелерін бұзу ғана оны бұзуға негіз бола алады. Жер қойнауын пайдаланушылар келісімшарт бойынша міндеттемелерді орындаған кезде келісімшарттық аумақтың бір бөлігін иеліктен шығару заңға қайшы болып табылады;

- экономикалық шоғырлану тұрғысынан көмір өндіруге жер қойнауын пайдалану құқықтарын беру жөніндегі мәмілелерді келісу.

3) ішкі нарықтағы сұранысты уақтылы және толық жабу:

- тауар биржасында өңірлік операторлар сатып алған коммуналдық-тұрмыстық көмірді жылжымалы құраммен тасымалдауды басым қамтамасыз ету;

- талап етілмеген көлемдер жағдайында ҚР жеткізу базисіне көшу мүмкіндігімен коммуналдық-тұрмыстық көмірді жеткізудің өңірлік базистерінің тетігін енгізу (өңірлер бойынша сауда-саттықты бөле отырып, FCA шарттарын сақтау) арқылы;

4) мемлекеттік реттеу. Бүгінгі күні Агенттік энергия өндіруші ұйымдардың қажеттіліктері үшін көмірді сатудың бастапқы көтерме нарығына қоғамдық маңызы бар нарықтарға жатқызу тұрғысынан талдау жүргізу жұмысын бастады.

2.4. Тұтынушыларды табиғи газға қосу кезінде құрылыс-монтаждау жұмыстары қызметтерінің нарығы

Тауарлық газ нарығы

«QazaqGaz» ҰК» АҚ тұлғасында Ұлттық оператор Энергетика министрлігі бекіткен шекті тарифтер бойынша ішкі нарықта тауарлық газды көтерме сатуды жүзеге асырады. Бұл ретте, инфляцияға қарсы реттеуге байланысты тауарлық газды сатып алу бағасы жыл сайын 15%-дан аспай ұлғаяды.

«QazaqGaz» ҰК» АҚ-ның экспорттық бағалары нарықтық шарттарда қалыптастырылады, осыған байланысты ішкі бағалар субсидияланады.

Бұл ұзақ уақыт бойы ішкі нарықты субсидиялауға мүмкіндік берді. Алайда, ішкі және сыртқы бағалардың бұл теңгерімсіздігі ішкі нарықты қанықтыру проблемаларына әкеледі, себебі ішкі нарықты тұтыну көлемі өседі, тиісінше экспорт көлемі азаяды.

Бұл мәселені шешу үшін 2022 жылдан бастап бірқатар заңнамалық түзетулерге бастамашылық жасалды.

Атап айтқанда, Ұлттық оператор жаңадан енгізілетін кен орындарына жер қойнауын пайдаланушылардан газ сатып алу бағасының жаңа ынталандырушы формуласын әзірлеп, бекітті.

Сонымен қатар, тауарлық газды сатып алу бағасын қайта қарау түбегейлі жұмыс істеп тұрған кен орындарына, оның ішінде шағын МӨҰ-ға әсер еткен жоқ, бұл тауарлық газды бастапқы көтерме саудада өткізу нарығындағы тең емес жағдайларға және соның салдарынан бәсекелестік пен инвестициялық ахалдың бұзылуына әкеп соғады.

Осылайша, тауарлық газды бастапқы көтерме саудада өткізу нарығындағы жағдай (төмен инвестициялық тартымдылық, әкімшілік және экономикалық кедергілер) көп жағдайда шешім таппады.

Сондай-ақ жаңа түзетулермен ұлттық операторға газды сатып алу мен сатуға қызмет көрсету үшін 10% (рентабельділік деңгейі) комиссия алу құқығы берілгенін атап өткен жөн.

Ұлттық оператор тауарлық газды өндіруші емес, оны қайта сатушы болып табылатынын атап өту қажет. Мұндай құрылымдар үшін газдың бөлшек сауда нарығына ұқсастығы бойынша реттеуші тіркелген мөлшерге емес, нақты жоспарланған сату шығындарына (әкімшілік, қаржылық шығындар, еңбекақы төлеу қоры және т.б.) сүйене отырып белгілейтін жабдықтау үстемесі көзделген.

Осыған байланысты, Ұлттық оператордың рентабельділігінің белгілі бір мөлшерін белгілеу газға тарифтердің негізсіз өсуіне әкеледі, ал факт бойынша есептеу субъектінің қаржы-шаруашылық қызметінің қазіргі жағдайын ескерер еді.

Агенттік тиісті заң жобасының жобасына ескертулер берді, алайда бұл ескертулер қабылданған жоқ.

Жалпы, ішкі нарықты газбен қанықтыру, салаға инвестициялар тарту проблемасын тауарлық газға биржалық сауда-саттықты енгізу арқылы шешуге болады, бұл МӨҰ-ға Ұлттық оператордың қатысуынсыз тұтынушыларға нарықтық бағалар бойынша газ көлемін тікелей сатуға мүмкіндік береді.

«QazaqGaz» АҚ-ға тауарлық газды сатып алуға басым құқық беру көзделген «Газ және газбен жабдықтау туралы» Заңды қабылдау кезінде түзетулердің негіздемесі ел өңірлерін газдандыру бағдарламасын іске асыру қажеттілігі болды.

Ел өңірлерін газдандыру бағдарламасын іске асыру 2030 жылға дейін есептелген және Газдандырудың өзекті бас схемасына сәйкес газдандырудың жаңа жобаларын және газ тасымалдау инфрақұрылымын жаңғыртуды, кеңейтуді көздейді. Бағдарламаны қаржыландыру көздері мемлекеттік бюджет, меншікті және қарыз қаражаты болады, оларды қайтару тасымалдау тарифтері, газға көтерме және бөлшек сауда бағалары, сондай-ақ жарғылық капиталды толықтыру арқылы мемлекеттік бюджеттен қаражат бөлу есебінен қамтамасыз етіледі.

Осылайша, ел өңірлерін газдандыру негізінен республикалық және жергілікті бюджеттердің қаражаты, қарыз қаражаты мен тариф есебінен қамтамасыз етілді, ал Ұлттық операторға артықшылық құқық беру жолымен көтерме сауда нарығын монополиялаудың негіздемесі елді газдандыруды қаржыландыру болды.

Осыған байланысты, Ұлттық оператордың тауарлық газды ішкі сатуға тарифтерді тежеу, экспорттық түсімнің және газ өндірудің төмендеуі себепті сабақтас нарықтарға (құрылыс-монтаждау жұмыстарына) кіруге талпынысы жалғасып жатыр. Бұл жағдайдың мысалы құрылыс-монтаждау жұмыстары (бұдан әрі – ҚМЖ) нарығы болып табылады.

Тұтынушыларды табиғи газға қосу кезінде ҚМЖ қызметтерінің нарығын талдау Агенттіктің 2022 жылға арналған жұмыс жоспарына сәйкес жүргізілді.

Келіп түскен өтініштер мен тұрғын үй қорын газдандыру мәселесінің белсенді күн тәртібі негізінде талдауда тұрмыстық тұтынушыларды қосу кезінде нарық сегменті қаралды.

Осыған байланысты, талдау тұрмыстық болып табылмайтын коммерциялық және өзге де тұтынушыларды (орталық жылумен жабдықтау объектілері, кәсіпкерлік субъектілерінің өзге де санаттары, әлеуметтік мекемелер) қосу бөлігінде нарық сегментін қамтымайды.

Осы есеп шеңберінде ақпарат әрбір өңір бойынша қамтылады.

Қаралып отырған нарық жалпы тұтынушыларды газдандыру процесінің соңғы сатысын («соңғы миль») білдіреді және құбыржолы арқылы тауарлық газбен жабдықтаудың тікелей нарығына іргелес (байланысты) болып табылады.

Газдандыру (газ құбыржолдарын төсеу) процесі жоғары (магистральдық), орта (тарату) және төмен қысымды («үйішілік желілер» тарату желісін енгізуден бастап тұтынушының газ тұтыну жабдықтарына дейін (жылу қазандықтары, тамақ дайындауға арналған плиталар, су жылытқыштар және т.б.) құбырларда құрылыс-монтаждау жұмыстарын қамтиды.

Схемалық түрде бұл 19-суретте көрсетілген:

 

 

 

 

19-сурет - Газдандырудың барлық кезеңінің құрылымы және ондағы түпкі тұтынушыларды (халықты) қосу кезінде ҚМЖ нарығының орны.

Жоғары және орта қысымды құбыржолдардағы ҚМЖ-ға тапсырыс берушілер тікелей газ тарату ұйымдары немесе құбырлардың өзге де меншік иелері болып табылады.

Өз кезегінде, үй ішіндегі желілерде ҚМЖ-ға тапсырыс берушілер газ тұтынушыларының өздері болып табылады.

Көрсетілген сегменттерде нарықтың жұмыс істеу шарттары әртүрлі, бірінші жағдайда екі жақтан да нарық субъектілері арасында шарттық қатынастар қалыптасады, көбінесе бұл жария сатып алулар (тендер), жұмыс көлемі неғұрлым ірі және технологиялық тұрғыдан күрделі болып табылады, осыған байланысты құрылыс-монтаждау компаниялары (бұдан әрі – ҚМК) үшін жеке лицензия талап етіледі.

Екінші жағдайда, нарық ҚМК мен газ тұтынушылары арасында қалыптасады (ҚМЖ-ға тапсырыс беруші), әлеуетті тапсырыс берушінің жағында тарату желілерін жүргізуге тәуелді тұтынушылардың белгісіз тобы бар.

Тұтынушылардың ҚМК іздеуі немесе керісінше жалпыға қол жетімді байланыс арналары (жарнама, ұсыныстар және т.б.) арқылы жүзеге асырылады.

 

12-кесте. Өңірлер бөлінісіндегі нарық субъектілерінің саны.

Өңір 2021 жыл 2022 жыл

1 Астана қаласы 70 140

2 Алматы қаласы 19 8

3 Шымкент қаласы 37 3

4 Ақмола облысы 7 7

5 Қарағанды облысы 5 7

6 Түркістан облысы 99 99

7 Жамбыл облысы 11 6

8 Алматы облысы 39 29

9 Жетісу облысы 13

10 Қостанай облысы 11 49

11 Қызылорда облысы 24 24

12 Маңғыстау облысы 69 108

13 Ақтөбе облысы 8 7

14 Шығыс Қазақстан облысы 1 1

15 Батыс Қазақстан облысы 19 7

16 Атырау облысы 3 2

Жиыны 422 510

 

Солтүстік Қазақстан, Павлодар облыстарында газдандыру жүйелерінің инфрақұрылымының болмауына байланысты аталған облыстар Департаменттері ҚМЖ нарығына талдау жүргізген жоқ.

 

13-кесте. 2022 жылға арналған ҚМЖ бойынша нарық субъектілерінің үлесі және нарықтың шоғырлануы (монополиялану дәрежесі).

Өңір CR 3 HHI

Астана қаласы 8,01+5,43+5,40=18,84 327,50

Төмен шоғырланған

Алматы қаласы 34,08+19,51+14,76=68,35 2064,1

Орташа шоғырланған

Ақтөбе облысы 43,23 + 18,71 + 30,77 = 92,71 6 574

Жоғары шоғырланған

Атырау облысы 100 10000

Жоғары шоғырланған

Шығыс Қазақстан облысы 100 10000

Жоғары шоғырланған

Жамбыл облысы 66,08+18,16+13,18=97,42 4873,12

Жоғары шоғырланған

Қарағанды облысы 38,8+27,1+15,7=81,6 2 659,43

Жоғары шоғырланған

Қызылорда облысы 17,3+16,9+13,6=47,8 972,6625

Орташа шоғырланған

Маңғыстау облысы 5,2+6,1+4,8=16,1 256,97

Төмен шоғырланған

Туркістан облысы 7,47+6,85+6,41=20,73 350,02

Төмен шоғырланған

Шымкент қ. 52,13+46,54+1,33=100 4 885,26

Жоғары шоғырланған

Қостанай облысы 64,8+17,4+16,0=98,2 4 760,73‬

Жоғары шоғырланған

Батыс Қазақстан облысы 37,95+18,55+12,15=68,65 2 229,83

Орташа шоғырланған

Ақмола облысы

(Аршалы ауданы бөлінісінде) 45,49+17,66+14,79=77,94 2 837,49

Жоғары шоғырланған

Ұлытау облысы 41,84+39,52+18,63=99,99 3 659

Жоғары шоғырланған

Алматы облысы

Талғар ауданы 57,05+18,09+16,94=92,08 3931

Жоғары шоғырланған

Іле ауданы 62,37+12,42+6,46=81,25 4183

Жоғары шоғырланған

Жамбыл ауданы 39,35+15,65+15,07=70,07 2342

Жоғары шоғырланған

Қарасай ауданы 81,84+8,18+6,05=96,07 6809

Жоғары шоғырланған

Ұйғыр ауданы 100,00 10000,00

Жоғары шоғырланған

Қонаев қ. 100,00 10000

Жоғары шоғырланған

Жетісу облысы

Талдықорған қплпмв 39,3+35,3+20,8=95,4 3244

Жоғары шоғырланған

Көксу ауданы 100,00 10000,00

Жоғары шоғырланған

Ескелді ауданы 67+33=100 5578

Жоғары шоғырланған

Панфилов ауданы 100,00 10000,00

Жоғары шоғырланған

Бәсекелестікті дамытуға кедергілер

Елдің газдандыру көрсеткіштері соңғы миль бойынша ҚМЖ-ны тезірек және көбірек орындауға байланысты, себебі тарату желілерін пайдалануға беру әлі жеткіліксіз. Соңғы газдандыру абонентті тарату желісіне қосумен аяқталады.

Осы тұрғыдан алғанда газ саласындағы Ұлттық оператор («Қазақ Газ» АҚ, «ҚазТрансГаз Аймақ» АҚ) осы бағытты дамытуға мүдделі.

«Газ және газбен жабдықтау туралы» Заңға сәйкес Ұлттық оператордың қызметі мен міндеті газ саласындағы мемлекеттік саясатты іске асыруға, сондай-ақ газдандырудың бас схемасын іске асыруға қатысу болып табылады.

Өз кезегінде газдандыру – бұл тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық объектілерінде, өнеркәсіптік, ауыл шаруашылығы және өзге де объектілерде тауарлық және (немесе) сұйытылған мұнай газын отын ретінде пайдалануға бағытталған іс-шаралар кешені («Газ және газбен жабдықтау туралы» Заңның 1-бабы 10-тармақшасы.).

Осыған байланысты, үйішілік желілердің ҚМЖ да газдандыруға жатады, оны іске асыру функциясы тікелей емес, бірақ жанама түрде Ұлттық операторға Заңмен жүктелген.

Сонымен қатар, Ұлттық оператордың магистральдық және тарату желілерін салу кезеңдерінде газдандыру жөніндегі функцияны іске асыруға нақты мүмкіндігі бар.

Өз кезегінде, «соңғы миль» учаскесі еркін нарықтық ортада орналасқан және іс жүзінде газдың әлеуетті абоненттері ҚМК іздеу және тарту арқылы дербес жүзеге асыруы тиіс.

Бұл ретте, ҚМК қызметі бәсекелес ортада тұр. Бүгінгі күні төмен қысымды газ құбырларының ҚМЖ үшін 400-ден астам лицензия берілді.

Алайда, Ұлттық оператордың бүкіл газ саласында монополиялық қатысуының төмен қысымды ҚМЖ нарығын монополияландыру не оның тарапынан бәсекелес ортаға өзге де шектеулі қатысу қаупі бар. Осылайша, тікелей ҚМЖ нарығы жеке бәсекелес ортада жұмыс істейді, бірақ бәсекелестіктің жай-күйіне әсер ететін тәуекелдер бар.

Атап айтқанда, 2014 жылдан бастап «ҚТГА» АҚ тұлғасында Ұлттық оператор қаралып отырған нарықта төмен қысымды ҚМЖ сатып алуды ұйымдастырды, барлығында жеңімпаз сол бір нарық субъектісі ‒ «ТВК Зенит» ЖШС (кейін «Gaz Qurylys» ЖШС болып қайта аталды) болды:

Бұл компанияда Ұлттық оператордың (ол кезде «ҚазТрансГаз» АҚ) топ-менеджментімен, атап айтқанда екі ұйымның бас компанияларының бір офисте («ҚазТрансГаз» АҚ орналасқан жері бойынша) орталық деңгейде, сондай-ақ «ҚТГА» АҚ филиалдарының офистерінде болу белгісі бойынша жасырын үлестестік белгілері болды.

Бұл тұтынушылардың ҚТГА АҚ-ны қосу үшін өтініштерін ұйымдастыру процесінде олар тек осы ұйымға жіберілгеніне, сондай-ақ осы компания үшін басқа құрылыс-монтаждау компанияларына қарағанда қосу жөніндегі рұқсаттар тезірек келісілгеніне әкелді.

Осылайша, Ұлттық операторының өзі ҚМЖ-ны тікелей көрсеткен жоқ, оларды жеке бизнестен артықшылықты сатып алу арқылы сатып алды. Осындай стратегиядан Ұлттық оператор тұтынушылардың өздері үшін қызмет көрсетушілерді таңдады, бұл ретте Ұлттық оператордың өзі тұтынушылармен ҚМЖ-ға заң жүзінде шарттар жасасты, қаражат Ұлттық операторға одан әрі мердігерге беру үшін аударылды. Өз кезегінде, жұмысты аталған жасырын үлестес компания жүзеге асырды.

Бұл табиғи монополия субъектісі тарапынан нарықта негізсіз бәсекелестік артықшылықтар жасауға, тұтынушылардың жұмыс жеткізушіні өз бетінше таңдау құқықтарын шектеуге және ҚМК арасындағы бәсекелестікті шектеуге алып келді. Осы фактілер бойынша монополияға қарсы орган айыппұл салумен (6 млн.теңге) «ҚТГА» АҚ өндірістік филиалдарының біріне қатысты монополиялық жағдайды теріс пайдалану бойынша істі қарады. Осы нарықта бәсекелестікті шектеу тәуекелдері сақталып отыр.

Құрылыс-монтаждау жұмыстары (бұдан әрі – ҚМЖ) нарығында баға белгілеу туралы

Қазіргі кезде газды қосу шығындары мыналардың құнын қамтиды:

- жабдықтар (газ қазандығы және оның құрамдас бөліктері) - 300-900 мың теңге;

- материалдар (құбыр, тіректер және т. б.) - 50-200 мың теңге;

- құрылыс-монтаждау жұмыстары - арақашықтыққа байланысты 95-112 мың теңге (25 т.м. үшін) немесе 1 т.м. үшін 3800-4500 теңге;

- жобалық құжаттама - 15-30 мың теңге;

- газға қосу қызметтері (іске қосу, кесу) - 23 мың теңге («ҚазТрансГазАймақ» АҚ);

- елді мекендер ішінде (жекелеген өңірлерде) тарату желілерін салу - 190-300 мың теңге.

Осылайша, газға қосылудың 60% мөлшеріндегі негізгі шығындары жабдықтар мен материалдардың құнынан құралады, ал құбырлармен құрылыс-монтаждау жұмыстарына жалпы шығыстардың 30%-ы (200-450 мың теңге) тиесілі.

Өз кезегінде барлық жабдықтармен бірге газға қосудың жалпы бағасы ел бойынша орта есеппен 700 мыңнан 1,1 млн. теңгеге дейін құрайды.

Жалпы құнның көрсетілген құны тұрғын үйдің тиісті квадратурасына арналған жабдықтың қуатына, климаттық жағдайларға, қосылу нүктелерінің қашықтығына байланысты. Мысалы, ауданы 120 ш.м. тұрғын үйді (жеке тұрғын үйдің ең көп таралған алаңы) қосу шамамен 700 мың теңгені құрайды. Тиісінше, оның ішінде қазандық пен құрамдауыштарға жұмсалатын шығындардың үлесі - 500 мың теңгені (65%) құрады, ҚМЖ– 183 мың теңге (25%).

Өз кезегінде, ауданы 450 ш.м. тұрғын үйді қосу нарықта 1 100 мың теңге тұрады. Оның ішінде қазандық пен құрамдас бөліктерге жұмсалған шығындардың үлесі – 700 мың теңгені (60%), ҚМЖ – 324 мың теңгені (30%) құрады.

Тиісінше, тұрғын үйлерді квадратура неғұрлым ұлғайтылған жағдайда, шығындар неғұрлым қуатты жабдықтың қажеттілігіне және құрамдауыштардың санына байланысты баға пропорционалды түрде артады.

Сонымен қатар, жекелеген өңірлерде (әсіресе Алматы және Жетісу облыстарында) аталған нарықтық бағалар бюджет немесе «ҚазТрансГаз Аймақ» АҚ (бұдан әрі – ҚТГА) есебінен емес, жеке жеткізушілер елді мекен ішінде орташа қысымды тарату желілерін салған кезде көтеріледі, газға қосылу құны 30-40%-ға артады.

ҚМЖ қызметтерінің жоғары құнының себептері

2019 жылы «Сарыарқа» (Қызылорда - Астана) магистральдық құбырының 1-тармағының құрылысы іске асырылған сәттен бастап елді газдандыру процесі басталды.

2019-2023 жылдары 6 386 елді мекен газдандырылды, 11 658 748 тұтынушы қосылды. Бұл ҚМЖ-ға жоғары сұранысты тудырды.

Бұл ретте, қазір ҚМЖ нарығында 500-ден астам өнім беруші жұмыс істесе, 2021 жылдың ортасына дейін нарықтағы үлестің 70%-ын бұрын «ҚазТрансГаз» АҚ басшылығымен үлестес болған «GasQurylys» ЖШС иеленді.

Осылайша, газдандырудың басында ҚМЖ нарығы нарыққа қол жеткізуді шектеудің тұрақты практикасы бар дамымаған болды.

Қазіргі кезде ҚМЖ-ның жекелеген жеткізушілеріне артықшылықтар жасау жалғасады. Мұндай жеткізушілерді конкурстық іріктеу ұйымдастырылды, олардың өкілдіктері оператордың ғимараттарында орналастырылды, техникалық шарттарды жедел беру және жұмыстарды қабылдау іріктеп жүзеге асырылады (нарық субъектілерінің шағымдары негізінде «Әйгерім» ЖШС үлестес компаниясының «ҚазТрансГаз Аймақ» АҚ-мен бір ғимаратта орналасу фактілері бар).

Елді мекендер ішінде тарату желілерін жеке жеткізушілердің қаражаты есебінен салу практикасы нарықты монополияландыруды күшейтуге әкелді, содан кейін олар басқа жеткізушілердің үйішілік желілерді салуға қол жеткізуін шектейді.

Тиісінше, ҚМЖ қызметтеріне жоғары сұраныс, жекелеген жеткізушілердің үстем жағдайы қызметтердің қымбаттауына және нарықта ашық емес баға белгілеуге ықпал етті.

Өңірлерді газдандыру тарату және үйішілік желілерді салуды қамтиды. Сонымен қатар, атап өтілгендей, жеке жеткізушілердің күшімен тарату желілерін салу практикасы қалыптасты - 2018-2022 жылдар кезеңінде Жетісу облысында - 648 км, БҚО - 502,4 км, Атырау облысы – 180 км, Ақтөбе облысы – 10,392 км, Алматы қ. – 90,286 км және 2022 жылы Алматы облысында 2970 км.

Жалпы, 2018 жылдан 2022 жылға дейінгі кезеңде 13 779 км. тарату желілері салынды, оның ішінде 1 157,765 км. (8,4%) ҚТГА қаражаты есебінен, 8 220,436 км. (59,6%) әкімдіктердің қаражаты есебінен, 4 401 км. (32%) жеке жеткізушілердің қаражаты есебінен.

Сонымен қатар, 2012 жылы «ҚазТрансГаз» АҚ тұлғасында бірыңғай сатып алушыны құрудың негізгі мақсаты магистральдық және тарату желілерін салуды көздейтін елді газдандыру болды. Өз кезегінде, газды тарату желілері арқылы тасымалдау нарықтың 95%-ын иеленетін ҚТГА-ның негізгі қызметі болып табылады.

Осыған байланысты, бюджет немесе ҚТГА қаражаты есебінен емес, жеке жеткізушілердің күшімен тарату желілерін салу ҚМЖ қызметтерінің түпкілікті құнының артуына ғана емес, сонымен қатар көптеген табиғи монополиялар субъектілерін құруға және өңірлерді газбен жабдықтаудың бірыңғай жүйесін бөлшектеуге әкелді.

Сондай-ақ нарық субъектілерінің шағымдары негізінде ҚТГА қызметінде газдандыру жүйесіне іске қосу-кесу (қосу) қызметтерін ұсынғаны үшін тұтынушылардан 23000 теңге сомасында ақы алу анықталды (2016 жылдан бастап тұтынушылардан 500 млн. теңге заңсыз жиналды).

Бұл ретте, Жоғарғы Соттың (2020 жылғы 14 шілдедегі № 6001-20-00-3гп-122) қаулысымен жұмыс істеп тұрған газ құбырын кесу (қосу) қызметтері реттеліп көрсетілетін қызметтер шеңберінде көрсетілуі тиіс екені анықталды (қаулы уәкілетті органның пайдасына шығарылды). Сондай-ақ Жоғарғы Соттың (2021 жылғы 2 наурыздағы № 6001-21-00-3гп-23) қаулысымен жұмыс істеп тұрған газ құбырын кесу (қосу) қызметтері реттеліп көрсетілетін қызметке жатпайтыны анықталды (қаулы ҚТГА пайдасына шығарылды).

Осыған байланысты, Жоғарғы Соттың газбен жабдықтау желілеріне қосу үшін ақы алу үшін ҚТГА-ны тарту жөніндегі екі қарама-қайшы қаулысы бар. Қосу бағасының өсуіне көрсетілген әсер табиғи монополиялар туралы қолданыстағы заңнаманы қолдану бойынша қайшылықтармен байланысты. Бұл ретте, Агенттік бұл қайшылықтар тауарлық газды тасымалдау нарығында қызметін жүзеге асыратын субъектілер үшін тең емес жағдайлар белгілейтінін атап өтеді.

Газға қосу құнын төмендету және түсінікті баға белгілеуді қамтамасыз ету жөніндегі шаралар

Көптеген өңірлерде халықты газдандыру іс жүзінде аяқталды: Атырау, Ақтөбе, Жамбыл, Маңғыстау, БҚО облыстарында және Алматы, Шымкент қалаларында 90%-дан астам, Қызылорда, Қостанай және Түркістан облыстарында 50%-75%-дан астам.

Өз кезегінде «Сарыарқа» магистральдық газ құбырының бойындағы (Астана қ., ШҚО, Қарағанды, Ұлытау, ішінара Ақмола облыстары), сондай-ақ Алматы және Жетісу облыстарындағы өңірлер 1,5-тен 40%-ға дейінгі деңгеймен белсенді газдандыру сатысында тұр.

Осыған байланысты, осы өңірлерде Агенттіктің аумақтық департаменттері нарық субъектілерімен бірлесіп газдандыру қызметтеріне бағаны төмендету шараларын қолдану бойынша жұмыс жүргізіп жатыр.

Аумақтық департаменттер үшін бәсекелестікті қорғау саласындағы заңнаманың талаптарын сақтау бөлігінде тапсырманы іске асыру және тиісті ұйымдардың қызметін тексеру жөніндегі іс-шаралар жоспары бекітілді, оған сәйкес халықты газдандыру бағасына ай сайын мониторинг жүргізіледі.

Астана қаласында 2023 жылдың соңына дейін ҚМЖ бағасын белгілей отырып, 12 монополияға қарсы комплаенс келісілді. ҚМЖ қызметтерін көрсету туралы компаниялармен 97-ден 103 мың теңгеге дейін (25-30 м есебінен) уағдаластыққа қол жеткізілді, бұрын ҚМЖ қызметтері 120-140 мың теңгені құрады. Көрсетілген сомаға жобалау-сметалық құжаттама, атқарушылық-техникалық құжаттама, құрылыс-монтаж жұмыстары, шығыс материалдары кіреді.

Қарағанды облысында ҚМЖ қызметтерінің құнын 5 компаниямен 5-10%-ға төмендету бойынша монополияға қарсы комплаенс актісі келісілді. Жетісу облысында ҚМЖ қызметтеріне бағаны төмендету бойынша 8 комплаенс келісілді.

Қостанай облысында нарық субъектілерімен ҚМЖ қызметтеріне бағаны ұстап тұру бойынша 2 комплаенс келісілді. Қалған өңірлерде де ҚМЖ қызметтерінің құнын төмендету бойынша нарық субъектілерімен жұмыс жүргізіліп жатыр.

Баға белгілеудің ашықтығын қамтамасыз ету мақсатында нарықта бірқатар ұйымдастыру шаралары қабылданды.

Жекелеген жеткізушілерінің қызметтерін күштеп таңу практикасын тоқтату үшін ҚТГА-ға жеткізушілерді конкурстық іріктеуді жою және оларды өз ғимараттарына орналастыру туралы талап жіберілді.

Артықшылықты жағдай жасау фактілерін болдырмау үшін Тұтынушыларға жадынама әзірленді, онда тауарлар мен жұмыстардың түрлері, ұсынылатын құны, сондай-ақ тараптардың құқықтары мен міндеттері сипатталған. Осы Жадынаманы және ҚМЖ қызметтерін жүзеге асыратын компаниялардың тізімін ҚТГА өзінің сайтында және барлық өңірлік офистерде, сондай-ақ өзінің әлеуметтік желілерінде орналастырды.

Сонымен қатар, нарықтағы ахуалды тұрақты мониторингтеу және тұтынушыларды қызмет туралы хабардар ету мақсатында Агенттіктің барлық аумақтық бөлімшелері үшін шағымдар үшін телефондарды көрсете отырып, жалпыға қолжетімді орындарға орналастыру үшін қосымша жадынамалар әзірленді.

Негізгі оқиғалар

Өткен жылдың басынан бастап ҚТГА АҚ тарапынан ҚМЖ сатып алу және аталған практика арқылы «Gaz Qurylys» ЖШС-ны тарту жүзеге асырылған жоқ.

Осылайша, ағымдағы жылы ҚМЖ бүкіл Қазақстан бойынша нарық субъектілерінің ҚТГА сатып алуынсыз жүзеге асырылады, бұл ретте «Gaz Qurylys» ЖШС да жұмысын жалғастырды.

Сонымен қатар, жылыту маусымының жақындауына және жаңадан қосылатын өңірлерді (Астана қаласы және Қарағанды облысы) газдандыру қажеттілігіне байланысты, ҚТГА Агенттікке көрсетілген өңірлерде ҚМЖ сатып алуды жүзеге асыруға уақытша рұқсат беру туралы ұсыныспен стандартты 25 погондық метр жұмыс үшін төмендетілген бағаға кепілдік бере отырып (ҚТГА-мен жұмыс кеңесінде 125-130 мың теңге баға уәде етілді) хатпен жүгінді.

ҚТГА ҚМЖ-ның бұл құнын көрсетілген сатып алу бағасының шегін белгілеу есебінен қамтамасыз етуге міндеттенді.

2022 жылғы 24 маусымда «ҚТГА» АҚ мәселені алдын ала пысықтау қорытындысы бойынша Агенттікке Кодекстің 192-бабын ескере отырып, белгілі бір монополияға қарсы шарттарда Астана қаласы мен Қарағанды облысы бойынша ҚМЖ сатып алуды келісу туралы жүгінді.

Агенттік мынадай шарттармен келісім берді:

1) «ҚТГА» АҚ лоттарды аумақ бойынша бөлуге, заңнаманың талаптарына сәйкес және бәсекелестікті шектемеу үшін әкімшілік-аумақтық тендерлер өткізуге тиіс (Тапсырыс беруші, сатып алуды ұйымдастырушы біртекті емес тауарларды, жұмыстар мен көрсетілетін қызметтерді біртектілігі бойынша лоттарға, біртекті тауарларды – біртекті тауарлардың түрлері бойынша және жеткізу орындары бойынша-біртекті жұмыстарды, көрсетілетін қызметтерді бөлуге міндетті - оларды орындау, көрсету орны бойынша – «Квазимемлекеттік сектордың жекелеген субъектілерін сатып алу туралы» Заңның (бұдан әрі – Заң) 6-бабының 3-тармағы;)

2) «ҚТГА» АҚ тендер арқылы (Заңның 11-бабы 1-тармағының                                               11 тармақшасы) не ҚМЖ-ны әлеуетті орындаушыларға мынадай тәсілдерді: баға ұсыныстарын сұрату, бір көзден, холдингішілік кооперация шеңберінде қоспағанда, «ҚТГА» АҚ сатып алуына еркін қатысуға мүмкіндік беретін өзге де тәсілмен ҚМЖ сатып алуды жүзеге асыруы тиіс;

3) Қоғамның әлеуетті өнім берушілермен ҚМЖ бойынша орындаушының таңдауына әсер етуі мүмкін үлестес болуы не өзге де байланыстары (мысалы, жалпы орналасқан жері не өзге де мәмілелері) болмауы тиіс (Заңның 4-бабы 1-тармағының 3) және 5) тармақшалары) - әлеуетті өнім берушілер арасындағы адал бәсекелестік қағидаты, сатып алуға қатысушылар арасында сөз байласуға жол бермеу және сатып алуға сыбайлас жемқорлық көріністері);

4) тендер өткізу үшін ҚМЖ бойынша үлестес емес және өзара байланысты емес мәмілелермен кемінде үш әлеуетті жеткізуші болуы тиіс (Заңның 4-бабы 1-тармағының 3) тармақшасы - әлеуетті өнім берушілер арасындағы адал бәсекелестік қағидаты);

5) «ҚТГА» АҚ және оның филиалдарының орналасқан жері бойынша ҚМЖ-ны баламалы жеткізушілердің болуы туралы ақпаратты орналастыру;

6) «КТГА» АҚ-ның тарату желілеріне қосу кезінде нарық субъектілерінен өтінімдерді қараудың бірыңғай мерзімдері.

Бұл ретте, Агенттік бір жыл ішінде нарықтарға мемлекеттік қатысудың орындылығына талдау жүргізілетінін, оның қорытындысы бойынша шешім қабылданатынын хабарлады.

Өткен сатып алу қорытындысы бойынша жеңімпаздар анықталды:

- Астана қаласы – «Әйгерім» ЖШС;

- Қарағанды. облысы – «Рембрандт» ЖШС.

ҚТГА-ның ақпараты бойынша бұл компаниялар қазіргі кезде аталған өңірлерде ҚМЖ қызметін жүзеге асырады.

Бәсекелестікті дамыту бойынша ұсыныстар мен ұсынымдар

1)

Дата публикации

26 июня 2023