Қазақстанда жаңа Конституцияның жобасы жарияланды

Азаматтар мен сарапшылардың ұсыныстарын ескере отырып пысықталған және республикалық референдумға шығарылған Конституцияның жобасы жарияланды.

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ КОНСТИТУЦИЯСЫ

Біз, Қазақстанның біртұтас халқы, қазақ жерінде мемлекеттілікті нығайта отырып, Ұлы Даланың мыңжылдық тарихының сабақтастығын сақтай отырып, мемлекеттің біртұтас сипатын, оның шекаралары мен аумақтық тұтастығына қол сұғылмаушылығын растай отырып, әділ Қазақстан идеясын және Заң мен тәртіп қағидатын ұстана отырып, адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарының мүлтіксіз сақталуын мәлімдей отырып, бірлік пен ынтымақтастық қағидаттарына сүйене отырып, мәдениет пен білім, ғылым мен инновация құндылықтарына бағдарлана отырып, этносаралық және конфессияаралық келісім, табиғатқа ұқыпты қарау қажеттігін мойындай отырып, барлық елдермен бейбітшілік пен достыққа ұмтыла отырып, болашақ ұрпақ алдындағы жоғары жауапкершілікті сезіне отырып, осы Конституцияны – Қазақстан Республикасының Негізгі Заңын қабылдаймыз.

I Бөлім

Конституциялық құрылыстың негіздері

1-бап

Қазақстан Республикасы-демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет. Мемлекеттің ең жоғары құндылықтары-адам, оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары.

2-бап

1. Қазақстан Республикасы-біртұтас мемлекет. Басқару нысаны-президенттік республика.

2. Қазақстан Республикасының егемендігі оның бүкіл аумағына таралады. Мемлекет өз аумағының тұтастығын, қол сұғылмаушылығын, бөлінбейтіндігін қамтамасыз етеді.

3. Қазақстан Республикасының әкімшілік-аумақтық құрылымы конституциялық заңмен айқындалады.

4. Қазақстан Республикасының астанасы-Астана қаласы. Астананың мәртебесі конституциялық заңмен айқындалады.

5. Қазақстан Республикасы мен Қазақстан атаулары бірдей.

6. Қазақстан Республикасының ұлттық валютасы (ақша бірлігі) – теңге. Қазақстан Республикасына теңге эмиссиясының айрықша құқығы тиесілі.

7. Қазақстан Республикасының егемендігі, тәуелсіздігі, біртұтастығы, аумақтық тұтастығы, басқару нысаны өзгермейді.

3-бап

1. Қазақстан Республикасы қызметінің негізгі қағидаттары: егемендік пен тәуелсіздікті қорғау; адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын сақтау; заң мен тәртіптің үстемдігін қамтамасыз ету; жалпыұлттық бірлікті нығайту; халықтың әл-ауқатын арттыру; жауапты, жасампаз патриотизм идеясын ілгерілету; қоғамдық диалогты дамыту; еңбексүйгіштік, прогресс, білім құндылықтарын бекіту; жоғары экологиялық мәдениетті қалыптастыру; тарихи-Мәдени мұра; ұлттық мәдениетті қолдау.

2. Қазақстан Республикасы адами капиталды, білім беруді, ғылымды, инновацияларды дамытуды мемлекет қызметінің стратегиялық бағыты ретінде таниды.

4-бап

1. Қазақстан халқы-мемлекеттік биліктің жалғыз көзі және егемендіктің иесі.

2. Халық билікті тікелей бүкілхалықтық референдум және еркін сайлау арқылы жүзеге асырады, сондай-ақ өз билігін жүзеге асыруды мемлекеттік органдарға береді.

3. Қазақстан Республикасында билікті ешкім иемдене алмайды. Билікті иемдену заң бойынша қудаланады. Халық пен мемлекет атынан сөз сөйлеу құқығы Қазақстан Республикасының Президентіне, сондай-ақ Қазақстан Республикасының құрылтайына оның конституциялық өкілеттігі шегінде тиесілі. Қазақстан Республикасының Үкіметі және өзге де мемлекеттік органдар мемлекет атынан өздеріне берілген өкілеттіктер шегінде әрекет етеді.

4. Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік билік біртұтас және оны заң шығарушы, атқарушы, сот тармақтарына бөлу және олардың өзара іс-қимылы қағидатына сәйкес Конституция мен заңдар негізінде жүзеге асырылады.

5-бап

1. Қазақстан Республикасының қолданыстағы құқығы – конституцияның, оған сәйкес келетін заңдардың, Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының және Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулыларының, өзге де нормативтік құқықтық актілердің, Қазақстан Республикасының халықаралық шарттық міндеттемелерінің нормалары.

2. Конституция Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында жоғары заңдық күшке және тікелей қолданысқа ие.

3. Қазақстан Республикасының аумағында халықаралық шарттардың қолданылу тәртібі заңдармен айқындалады.

4. Қазақстан Республикасы ратификациялаған барлық заңдар мен халықаралық шарттар жарияланады. Азаматтардың құқықтарына, бостандықтары мен міндеттеріне қатысты нормативтік құқықтық актілерді ресми жариялау оларды қолданудың міндетті шарты болып табылады.

5. Азаматтарға жаңа міндеттер жүктейтін немесе олардың жағдайын нашарлататын заңдардың кері күші болмайды. Жауапкершілікті белгілейтін немесе күшейтетін заңдардың кері күші болмайды. Бұрын жасалған құқық бұзушылық үшін жауапкершіліктің жаңа Заңы жойылған немесе жеңілдетілген жағдайда жаңа заң қолданылады.

6. Қазақстан Республикасының жекелеген өңірлерін жедел экономикалық дамыту мақсатында конституциялық заңдарға сәйкес қаржы саласында арнайы құқықтық режим немесе "жеделдетілген даму қалалары"арнайы құқықтық режимі белгіленуі мүмкін. Аталған арнайы құқықтық режимдер Мемлекеттік басқарудың, сот жүйесінің жұмыс істеуінің ерекшеліктерін көздеуі мүмкін.

6-бап

1. Қазақстан Республикасында идеологиялық және саяси алуан түрлілік танылады.

2. Қоғамдық бірлестіктер заң алдында тең. Мемлекеттің қоғамдық бірлестіктер мен қоғамдық бірлестіктердің істеріне мемлекет істеріне заңсыз араласуына, сондай-ақ қоғамдық бірлестіктерге мемлекеттік органдардың функцияларын жүктеуге жол берілмейді. Мемлекеттік органдарда саяси партиялар ұйымдарын құруға жол берілмейді.

3. Мақсаттары немесе әрекеттері конституциялық құрылыс негіздерін күштеп өзгертуге, Қазақстан Республикасының тұтастығын, қоғамдық тәртіпті бұзуға, ұлттық қауіпсіздікке нұқсан келтіруге, соғыс, әлеуметтік, нәсілдік, ұлттық, діни алауыздықты қоздыруға, сондай-ақ заңнамада көзделмеген әскерилендірілген құралымдар құруға бағытталған қоғамдық бірлестіктер құруға және олардың қызметіне тыйым салынады.

4. Басқа мемлекеттердің саяси партиялары мен кәсіптік одақтарының, діни негіздегі саяси партиялардың қызметіне, сондай-ақ шетелдік заңды тұлғалардың, шетел азаматтарының және азаматтығы жоқ адамдардың, шетелдік қатысуы бар заңды тұлғалардың, шет мемлекеттердің және халықаралық ұйымдардың саяси партиялар мен кәсіптік одақтарды қаржыландыруына жол берілмейді.

5. Шет мемлекеттерден, халықаралық және шетелдік заңды тұлғалардан, шетел азаматтарынан және азаматтығы жоқ адамдардан алынатын коммерциялық емес ұйымдардың ақшалай қаражаттары мен активтерінің қозғалысы туралы ақпарат Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес ашық және қолжетімді болуға тиіс.

7-бап

1. Дін мемлекеттен бөлінген.

2. Қазақстан аумағындағы діни ұйымдардың қызметі заңға сәйкес жүзеге асырылады және конституциялық құрылыстың негіздерін, адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғау, ұлттық қауіпсіздікті, қоғамдық тәртіпті қорғауды, азаматтардың денсаулығы мен қоғамның имандылығын қамтамасыз ету мақсатында шектелуі мүмкін.

8-бап

1. Қазақстан Республикасында барлық нысандағы меншік танылады, кепілдік беріледі және тең дәрежеде қорғалады.

2. Меншікті пайдалану қоғам мен мемлекеттің мүдделеріне жауап беруі, қоршаған ортаны қорғау саласындағы белгіленген талаптарды сақтай отырып жүзеге асырылуы және басқа адамдардың заңмен қорғалатын құқықтары мен мүдделеріне нұқсан келтірмеуі тиіс.меншік субъектілері мен объектілері, меншік иелерінің өз құқықтарын жүзеге асыру көлемі мен шектері, оларды қорғау кепілдіктері заңмен айқындалады.

3. Жер және оның жер қойнауы, су, өсімдіктер мен жануарлар әлемі, Басқа да табиғи ресурстар халыққа тиесілі. Халық атынан меншік құқығын мемлекет жүзеге асырады. Жер сондай-ақ заңда белгіленген негіздерде, шарттарда және шектерде жеке меншікте болуы мүмкін.

9-бап

1. Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі-Қазақ тілі.

2. Мемлекеттік ұйымдар мен жергілікті өзін-өзі басқару органдарында қазақ тілімен қатар орыс тілі ресми түрде қолданылады.

3. Мемлекет Қазақстанның біртұтас халқының тілдерін үйрену және дамыту үшін жағдай жасауға қамқорлық жасайды.

10-бап

Қазақстан Республикасы халықаралық құқықтың қағидаттары мен нормаларын құрметтейді, мүдделі мемлекеттермен Бейбітшілік пен ынтымақтастықтың, олардың ішкі істеріне араласпаудың, халықаралық дауларды бейбіт жолмен шешудің сыртқы саясатын жүргізеді.

11-бап

Қазақстан Республикасының Мемлекеттік рәміздері бар-Мемлекеттік Ту, Мемлекеттік Елтаңба, Мемлекеттік Әнұран. Олардың сипаттамасы мен пайдалану тәртібі Конституциялық заңмен белгіленеді.

II бөлім

Негізгі құқықтар, бостандықтар мен міндеттер

12-бап

1. Әр адам өзінің заңды тұлғасын тануға құқылы.

Әр адам өз құқықтары мен бостандықтарын заңға қайшы келмейтін барлық тәсілдермен, соның ішінде қажетті қорғаныспен қорғауға құқылы.

2. Әр адамның өз құқықтары мен бостандықтарын сот арқылы қорғауға құқығы бар.

3. Қазақстан Республикасында заңға сәйкес білікті заң көмегін алу құқығы танылады.

13-бап

1. Қазақстан Республикасының азаматтығы Заңға сәйкес алынады және тоқтатылады, оны алу негіздеріне қарамастан бірыңғай және тең болып табылады.

2. Қазақстан Республикасының азаматы азаматтығынан, өз азаматтығын өзгерту құқығынан айырыла алмайды, сондай-ақ Қазақстаннан тыс жерлерге шығарыла алмайды. Азаматтықтан айыруға террористік қылмыстар жасағаны үшін, сондай-ақ Қазақстан Республикасының ұлттық мүдделеріне өзге де ауыр зиян келтіргені үшін сот шешімі бойынша ғана жол беріледі.

3. Қазақстан Республикасының азаматы қос немесе көп азаматтыққа ие бола алмайды. Өзге азаматтықтың болуы – Қазақстан Республикасының азаматтығын тоқтату үшін негіз. Шет мемлекеттің азаматтығын тууына байланысты алған кәмелетке толмаған балаларға қатысты заңда көзделген ережелер қолданылады.

14-бап

1. Егер Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарында өзгеше белгіленбесе, Қазақстан Республикасының азаматын шет мемлекетке беруге болмайды.

2. Қазақстан Республикасы өз азаматтарына заңға сәйкес одан тыс жерлерде қорғауға кепілдік береді.