Қазақстан Республикасындағы ата-аналардың «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» ҚР Кодексінде айқындалған бірқатар құқықтары мен міндеттері бар. Қазақстандағы ата-аналардың кейбір негізгі құқықтары мен міндеттеріне мыналар жатады:
Өз балаларын тәрбиелеу және оларға білім беру құқығы;
Балаларды тәрбиелеу мен оларға білім беруге қатысты шешімдер қабылдауға қатысу құқығы;
Өз балаларының құқықтары мен мүдделерін қорғау құқығы
Балаларды күтіп-бағу құқығы;
Егер олар отбасынан тыс жерде болса, балалармен байланыс орнату құқығы.
Ата-аналардың міндеттері:
Өз балаларының құқықтары мен мүдделерін қамтамасыз ету;
Балаларды қажетті тамақпен, киіммен, баспанамен және медициналық қызметпен қамтамасыз ету;
Балаларды оқыту мен тәрбиелеуді қамтамасыз ету;
Балаларды зорлық-зомбылықтан, қатыгездіктен және қанаудан қорғау;
Балалардың физикалық, зияткерлік және әлеуметтік қабілеттерін дамытуға жәрдемдесу;
Балалардың құқықтары мен мүдделерін қорғауға қатысты заңдарды сақтау.
Сонымен қатар, ата-аналар денсаулық, қауіпсіздік және қоғамдық тәртіп сияқты басқа да заңнамалық ережелерді сақтауы керек. Егер ата-аналар балаларға қатысты өз міндеттерін орындамаса, олар Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес жауапкершілікке тартылуы немесе «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» ҚР Кодексінде көзделген негіздер бойынша ата-ана құқықтарынан айырылуы мүмкін.
Қазақстанда ата - ана құқығынан айыру «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» Кодекспен (бұдан әрі мәтін бойынша-Кодекс) реттелген.
Кодекске сәйкес ата-ана құқығынан айыру мынадай жағдайларда жүзеге асырылуы мүмкін:
1) ата-аналық мiндеттерiн орындаудан жалтарса, оның iшiнде алимент төлеуден қасақана жалтарса;
2) өз баласын перзентханадан (оның бөлімшесінен), жетім балалар, ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалар ұйымдарынан және өзге де ұйымдардан алудан дәлелсіз себептермен бас тартса;
3) өздерiнiң ата-ана құқықтарын теріс пайдаланса;
4) балаға қатыгездік көрсетсе, оның ішінде оған күш қолданса немесе психикасына зорлық жасаса, оның жыныстық тиіспеушілігіне қастандық жасаса;
5) құмар ойындарға, бәс тігуге, спирттік ішімдіктерге немесе есірткі, психотроптық заттарға және (немесе) сол тектестерге салынса, олар ата-ана құқықтарынан айрылады.
Ата-ана құқықтарынан айыру туралы шешімді сот тек қорғаншылық және қамқоршылық органдарының, прокурордың, басқа да мүдделі тұлғалардың өтініші негізінде ғана қабылдай алады.
Егер ата-ана құқығынан айыруға негіздер жеткіліксіз болса, сот ата-ана құқықтарын шектеу туралы шешім қабылдауы мүмкін.