АЛАЯҚТЫҚ ӘРЕКЕТТЕРДІҢ АЛДЫН АЛУ ЖӨНІНДЕГІ ЖАДЫНАМА

АЛДАМАШЫЛЫҚТЫҢ АЛДЫН АЛУ БОЙЫНША ЕСКЕРТПЕ

 

Интернет желісі ақпарат алмасу үшін ең үлкен құрал болып табылатынымен, сонымен бірге ақпараттық технологияларды пайдаланумен байланысты қылмыстардың өсуіне әкеліп соғады.

Интернетте сату кезінде сатып алушы жағынан аламашылықтың белгілері:

1. Сатып алушы тауарға ерекше қызығушылық танытпайды, сатып алуға деген қалауын тез көрсетіп, төлем әдісі туралы әңгімеге көшеді.
2. Сатып алушы сізден картаның толық реквизиттерін, соның ішінде латынша фамилия-атын, жарамдылық мерзімін және CVC-кодты айтуды сұрайды. Осы деректерді пайдалана отырып, ол өзі Интернетте сіздің картаңызбен оңай төлей алады.
3. Сатып алушы сізден төлемді жүзеге асыру үшін қажет деп саналатын, сіздің мобильді телефоныңызға келетін әртүрлі кодтарды хабарлауды сұрайды.

 

             Интернетте сатып алу кезінде сатушы жағынан аламашылықтың белгілері:

1. Мекен-жайы мен телефоны жоқ, барлық қарым-қатынас электрондық пошта немесе жедел хабарламалар алмасу бағдарламалары арқылы жүргізілуі ұсынылады.
2. Сатушының нақты аты жоқ, адам «ник» артына жасырынады.
3. Сатушы сервисте жақында тіркелген, сату туралы хабарлама оның жалғыз хабарламасы болып табылады.
4. Хабарлама қателермен жарияланған, мұқият емес, тыныс белгілерісіз, бас әріптермен т.б. құрастырылған.
5. Тауардың фотосуреті жоқ, немесе Интернеттен алынған сурет қосылған (бұны суреттердің көшірмелерін іздеу сервистерін пайдаланып анықтауға болады).
6. Басқа сатушылардағы аналогтармен салыстырғанда тауардың бағасы тым төмен.
7. Сатушы толық немесе ішінара алдын ала төлемді талап етеді (мысалы, поштада төлемді жеткізу төлемімен тауарды алуға баратыныңыздың кепілі ретінде).
8. Сатушы төлемді тек анонимдік реквизиттерге қабылдайды: электрондық әмияндар, мобильді телефонды толтыру немесе басқа адамның атына (туысының, досының т.б.).

 

             Телефондық аламашылықтың құрбаны болмау үшін:

• Туыстардың атынан телефон қоңырауы келгенде және қиын жағдай туралы хабарланғанда, сөз жүрген туыс пен жақындарға қоңырау шалып, болған оқиғаның егжей-тегжейін анықтау керек, ақшаны таныс емес адамдарға аударып немесе беріп жібермеу керек;
• Есептік шот/карта бойынша қызмет көрсету проблемалары туралы хабарлама келген кез келген банк бөлімшесіне қайта қоңырау шалыңыз (немесе ең жақсысы барыңыз) және туындаған барлық мәселелерді шешіңіз. Сондай-ақ заманауи технологияларды жақсы білетін жақындарыңызға қоңырау шалып, келген хабарлама туралы айтып, кеңес сұрауға болады. Есте сақтау керек: ешбір банк карта иесінен телефон арқылы кез келген әрекеттерді орындауды немесе картаның реквизиттерін хабарлауды сұрамайды;
• Таныс емес адамдарға (жеке байланыста да, телефон арқылы да немесе интернет-хат арқылы да) өзіңіз, жақындарыңыз, туыстарыңыз, банк карталары туралы деректерді, яғни кез келген құпия (жеке) ақпаратты хабарламаңыз;
• Тауарға немесе уәде етілген төлемге (қызметке) алдын ала төлем жасамаңыз, төлемді оларды нақты алғаннан кейін ғана жасаңыз.

 

             Интернет-аламашылықтың құрбаны болмау үшін:

• Интернет-сайттың ақпаратын, пікірлерін мұқият зерттеу, қызығушылық тудыратын тауардың бағасын салыстыру керек. Ақпараттың болмауы, тауарды алудың шатасқан жүйесі көбінесе аламашылықтың белгілері болып табылады;
• Сатушы немесе дүкен туралы максималды мәліметтерді алу: мекен-жайлар, телефондар, әлеуметтік желілердегі тарихы, жеткізу қызметінің болуы және т.б. Заңды түрде жұмыс істейтін интернет-дүкендер немесе бөлшек сатушылар толық ақпаратты орналастырады және «тауарды жеткізгеннен кейін төлеу» қағидасы бойынша жұмыс істейді;
• Пластикалық карталарыңыз туралы ақпаратты хабарламаңыз (электрондық пошта арқылы жібермеңіз). Қылмыскерлер олардың реквизиттерін пайдаланып, мысалы, әртүрлі сатып алулар жасай алады.

 

Ұялы және сымды байланыс желілерінде және Интернет желісіндегі аламашылық түрлері

1. Ұялы және сымды байланысты пайдалана отырып жасалатын аламашылықтар:

а) Ұялы және сымды телефон дауыс ақпаратын беру құралы ретінде пайдаланылады, ішкі түрлері, типтері: «сіздің ұлыңыз апатқа ұшырады...», «ана/әке, менің проблемам бар...», «бұл банктен және т.б...».

б) Ұялы телефон жалған ақпаратпен SMS жіберу үшін пайдаланылады: «ана, осы нөмірге ақша таста, кейін бәрін түсіндіремін», «сіздің картаңыз бұғатталды, егжей-тегжейлері тел...», «сіздің шотыңыздан ақша алынды, егжей-тегжейлері тел...».

в) Ұялы телефон және сіздің Интернет желісіндегі хабарламаңыз аламашылық жасаушыға картаңыздың деректерін алу және картаны аламашылық жасаушының мобильді телефонына байлау үшін пайдаланылады:

«Мен сіздің сайттағы хабарламаңыз бойынша (сату, жалға беру туралы), маған картаңыздың деректерін және артқы жағындағы кодты хабарлаңыз, мен сізге ақша жіберемін...»;

«Мен сізге сайттағы тауар үшін, жалға беруге алдын ала төлем үшін картаңызға ақша жібергім келеді, сіздің картаңыз мобильді банкке байланған ба, егер жоқ болса, банкоматқа барыңыз, мен сізге мобильді банкті қалай қосу керектігін түсіндіремін».

             Хабарлама алған кезде көрсетілген нөмірлерге қайта қоңырау шалмаңыз. Аламашылық жасаушылар ақшаны курьерге тапсыруды, оны картаға, мобильді телефон нөміріне аударуды талап етуі мүмкін, сізден банк картаңыз туралы мәліметтер алуға тырысады, банкоматқа барып, банкоматта кейбір операцияларды орындауды ұсынады, сізге телефонға келетін кодтарды хабарлауды сұрайды.

             Кірген қоңырау алған жағдайда, әңгімелесуші өз шындығына сенім сілдесе де, әңгімені тоқтату керек. Аламашылық жасаушылар адастырудың психологиялық әдістеріне ие немесе құрбан және оның жақындары туралы ақпаратқа ие. Аламашылықтың ұқсас жағдайлары Интернет желісінде де кездеседі, бірақ көмек туралы хабарлама туыстың жалған парақшасы арқылы әлеуметтік желідегі хабарлама арқылы жіберіледі.

             Алынған ақпараттың шындығына күмәндану болса, хабарлама кімнің атынан келген болса, сол жақындарына қайта қоңырау шалыңыз, картада көрсетілген немесе шартта көрсетілген телефон бойынша банкке қоңырау шалыңыз, ең жақын банк бөлімшесіне барыңыз. Банк ешқашан телефон арқылы клиент картасы туралы мәліметтерді: оның нөмірін, артқы жағындағы кодты, карта иесінің аты-жөнін және оның жарамдылық мерзімін, әсіресе пин-кодты сұрамайды. Егер әңгімелесуші сізден мұндай ақпарат алуға тырысса немесе банктен сіздің телефоныңызға келген кодтарды хабарлауды сұраса, онымен әңгімені тоқтатыңыз.

             Кәрі туыстары, көршілері, таныстары бар азаматтар оларға қандай аламашылық әдістері бар екенін, аламашылық сипаттағы қоңыраулар мен хабарламалар алған кезде қалай өзін сезіну керектігін, атап айтқанда аламашылық жасаушылармен диалог жүргізбеу, әңгімені тоқтатып, туыстарына қоңырау шалу керектігін түсіндіруі керек. Егер кәрі адам зейнетақысын банк картасына алатын болса, онда картадан ақша алуға өз көмегін ұсыныңыз немесе туысыңызға картаны сізге беруді ұсыныңыз. Көптеген жағдайларда кәрі адамдармен қарым-қатынас кезінде аламашылық жасаушылардың серіктестері кәрі адамның тұратын ауданында немесе оның үйінің, кіреберісінің жанында болады. Аламашылық қоңырауын алған кезде бұл факті туралы дереу полицияға хабарлау керек.

             Егер аламашылық кезінде, телефон әңгімесі барысында қылмыскер банк картасы туралы ақпарат алған болса, онда картада көрсетілген телефон бойынша қоңырау шалып, картаны бұғаттау керек. Ала