Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті Биология білім беру бағдарламасының PhD 3-курс докторанты Гүлмира Ешимбетова ботаника пәні бойынша оқу-дала практикасына арналған заманауи цифрлық платформаны әзірледі. Жоба болашақ биология мамандарының зерттеушілік дағдыларын қалыптастыруға, оқу процесін цифрландыруға және практикалық сабақтардың мазмұнын жетілдіруге бағытталған.
Ғылыми жобаның жүзеге асуына Жаратылыстану институтының директоры, ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты, профессор Гаухар Байташева жетекшілік етсе, авторлар құрамында Гүлмира Ешимбетова және Лайла Ануарова бірлесіп жұмыс атқарды.
Платформа ботаника пәні бойынша оқу-дала практикасын жаңа форматта ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Цифрлық жүйе арқылы студенттер табиғи ортада өсімдіктерді бақылап, олардың морфологиялық, биологиялық және экологиялық ерекшеліктерін жан-жақты талдай алады. Сонымен қатар білім алушылар дербес ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізіп, мәліметтерді жинақтау, салыстыру және қорытынды жасау дағдыларын меңгереді.
Жобаның басты ерекшеліктерінің бірі – әрбір тақырыптық бөлімнің нақты құрылымдалуы. Платформада практикалық тапсырмалар, зерттеу бағыттары, бақылау жұмыстары және бағалау критерийлері жүйелі түрде енгізілген. Бұл студенттердің оқу жетістіктерін объективті бағалауға, өзін-өзі саралау және рефлексия жасау қабілеттерін дамытуға мүмкіндік береді.
Сондай-ақ цифрлық платформа оқу процесінің икемділігі мен қолжетімділігін арттырып, білім алушылар мен оқытушылар арасындағы өзара байланысты күшейтеді. Интерактивті формат студенттердің пәнге деген қызығушылығын арттырып қана қоймай, олардың сыни ойлау, талдау және ғылыми пайым жасау құзыреттерін дамытуға ықпал етеді.
Жоба нәтижесінде ботаника пәні бойынша оқу-дала практикасының мазмұны жаңарып, болашақ биология мамандарын даярлаудың сапасын арттыруға бағытталған тиімді білім беру алаңы қалыптасты.
«Қазақстандық ғалымдарды білесіз бе?» айдарының бүгінгі шығарылымы ғылымды тау-кен байыту саласының нақты өндірістік міндеттерімен ұштастыра білген ғалым әрі тәжірибелі басшы Қанай Рысбековке арналады. Ол 1995 жылы Сәтбаев университетін «Тау-кен инженері-маркшейдер» мамандығы бойынша тәмамдаған. Еңбек жолын осы жоғары оқу орнында «Маркшейдерлік іс және геодезия» кафедрасында тағылымдамашы-ассистент ретінде бастаған. Бүгінде Қанай Рысбеков – білікті педагог, ғалым.
Қанай Рысбековтің ғылыми-педагогикалық қызметінің басым бөлігі Сәтбаев университетімен тығыз байланысты. Ол «Маркшейдерлік іс және геодезия» кафедрасында оқытушы, аға оқытушы және доцент болып қызмет етті, кейіннен университетте тау-кен бағыты бойынша бірқатар маңызды құрылымдарды басқарды.
Әр жылдары Ө.А.Байқоңыров атындағы Тау-кен институты директорының орынбасары, Тау-кен металлургия институтының директоры, «Тау-кен ісі» кафедрасының меңгерушісі қызметтерін атқарды. Бүгінде ол Ө.А.Байқоңыров атындағы Тау-кен металлургия институтын басқарады.
2003 жылы Қанай Рысбеков «Тау-кен ісі, мұнай-газ геологиясы, геофизика, маркшейдерлік іс және жер қойнауы геометриясы» бағыты бойынша кандидаттық диссертациясын сәтті қорғап шықты. 2009 жылы «Геодезия және маркшейдерия» мамандығы бойынша доцент ғылыми атағын алды, ал 2023 жылы оған профессор атағы берілді.
Қанай Рысбековтің ғылыми жетістіктері халықаралық деңгейде де мойындалып отыр. Оның Scopus базасындағы Хирш индексі – 21, Web of Science базасында – 11, ал Google Scholar жүйесінде – 35. Ол 150-ден астам ғылыми еңбектің авторы, оның ішінде Қазақстан Республикасының 12 патенті, бір еуразиялық және бір шетелдік патент бар. Ғалымның бес ғылыми әзірлемесі Derwent Innovations Index базасына енгізілген. Сонымен қатар 4 оқулық, 7 монография және 8 ғылыми-әдістемелік құрал жарық көрді. Оның ғылыми жетекшілігімен 5 PhD докторы және 10-нан астам магистр дайындалып, өз диссертацияларын қорғап шықты.
Оның ғылымға қосқан зор үлесін кәсіби қауымдастық та жоғары бағалайды. Қанай Рысбеков – «ЖОО-ның үздік оқытушысы» (2022) атағының иегері, сондай-ақ ERG компаниясының қолдауымен ұйымдастырылған «Алтын Гефест» салалық байқауында «Жыл педагогы» номинациясының жеңімпазы (2023) атанды. Ал 2025 жылы оған ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігінің Мемлекеттік ғылыми стипендиясы берілді.
Гранттық және мегагранттық жобалар аясында ғалымның жетекшілігімен сегіз заманауи зертханасы бар инженерлік-инновациялық орталық ашылды. Бүгінде оның зерттеу нәтижелері өндірісте белсенді түрде қолданылып келеді.
Қанай Рысбековтің ғылыми еңбектері пайдалы қазбаларды өндіру кезінде жер қойнауын ұтымды әрі кешенді игеру мәселелеріне, сондай-ақ экологиялық қауіпсіздік мәселелеріне арналған. Оның зерттеулері тау-кен өндірісі аймақтарындағы тау жыныстарының геодинамикалық және геотехникалық жағдайын кешенді түрде бағалауға бағытталған.
Осы зерттеулердің арқасында тау массивінің тұрақсыздану үдерістерін тек сыртқы деформациялар арқылы ғана емес, сонымен қатар терең құрылымдық механизмдерді түсіну арқылы да бағалауға мүмкіндік туды. Далалық өлшемдер мен цифрлық модельдеуді ұштастыру ықтималды сырғу беттерінің геометриясын дәлірек анықтауға және деформациялардың даму механизмдерін тереңірек түсінуге мүмкіндік берді.
Зерттеулер барысында тау жыныстарының беріктік параметрлері нақтыланып, жарықшақтылық факторлары ескерілді, бұл карьерлердің орнықтылығын болжауға сенімділікті айтарлықтай арттырды.
Оның ғылыми жұмысының қорытындысы бойынша Қазақстанда пайдалы модельге патент алынды. «Мәжбүрлі орталықтандырудың стационарлық пункті» атты № 10736 патенті 2025 жылғы 18 наурыз күні тіркеліп, 2025 жылғы 20 маусым күні жарияланды. Бұл құрылғы геодезиялық бақылаулардың дәлдігін арттыруға және ұзақ мерзімді мониторинг жүргізуге мүмкіндік береді. Бүгінде бұл технология өндірісте кеңінен қолданылып келеді.
Қанай Рысбековтың ғылыми еңбектері геомеханикалық диагностика, тәуекелдерді басқару және өнеркәсіп қауіпсіздігі салаларында маңызды ғылыми әрі практикалық негіз қалыптастыруда. Ал халықаралық жарияланымдар мен патенттер бұл зерттеулердің деңгейі жоғары екенін және қолданыста олардың құндылығы зор екенін дәлелдейді.
Біз отандық ғылымның дамуына елеулі үлес қосып жүрген талантты ғалымдармен таныстыруды жалғастырамыз. «Қазақстандық ғалымдарды білесіз бе?» айдарында PhD доктор Нұрбол Қалиасқаров туралы баяндаймыз.
Нұрбол Балтабайұлы – Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университетінің «Радиотехника, электроника және телекоммуникациялар» мамандығының түлегі. Ол университеттегі еңбек жолын 2012 жылы бастап, инженер, кафедра оқытушысы, кафедра меңгерушісі мен декан орынбасарына дейінгі кәсіби жолдан өтті.
Бүгінде ғалым телекоммуникация және ақпараттық технологиялар саласына білікті мамандар даярлаумен белсенді айналысып келеді. Ол электрондық технологиялар, микроэлектроника, компьютерлік желілер, электр байланысы теориясы, байланыс жүйелері, коммутация және маршруттау негіздері, сондай-ақ модельдеу мен пайдалану бағытындағы пәндерден дәріс береді.
Ғалым қазіргі заманғы телекоммуникациялық технологиялар мен интеллектуалды мониторинг жүйелері саласындағы қолданбалы зерттеулерге ерекше көңіл бөледі. Қазіргі уақытта ол «Ғимараттар мен құрылыстардың техникалық жағдайын бақылайтын үйлестірілген сымсыз Wi-Fi жүйесін әзірлеу» (2025-2027 жылдар) жобасына жетекшілік етеді. Сонымен қатар «Талшықты-оптикалық өткізгіш арқылы энергия мен ақпараттық параметрлерді бір мезгілде берудің жетілдірілген жүйесін әзірлеу» (2025-2027 жылдар) жобасының орындаушысы.
Ғылыми жобалар аясында нысандар мен құрылыстардың техникалық жағдайын қашықтан бақылауға арналған энергия үнемдейтін кешенді таратылған сымсыз жүйе әзірленді. Жүйе жоғары жылдамдықтағы деректерді беру бойынша авторлық алгоритмдерге және автономды тораптардың энергия тұтынуын оңтайландыруға мүмкіндік беретін бірегей бағдарламалық-схемалық шешімдерге негізделген.
Эксперименттік зерттеулердің нәтижесінде апатты конструкцияларды қашықтан бақылау кезінде деректерді беру жылдамдығын сипаттайтын байланыс арнасының компьютерлік моделі жасалып, аппараттық кешеннің жұмыс істеуінің оңтайлы параметрлері анықталды.
Әзірленіп жатқан технологиялардың қалалық инфрақұрылым қауіпсіздігін қамтамасыз етуде маңызды практикалық мәні бар. Оларды енгізу ғимараттар мен құрылыстардағы апат қаупін төмендетуге, инфрақұрылым нысандарының сенімділігін арттыруға, мониторингті автоматтандыру есебінен техникалық қызмет көрсету шығындарын қысқартуға және қалалардың климаттық әрі табиғи әсерлерге төзімділігін күшейтуге мүмкіндік береді.
Сонымен қатар зерттеу нәтижелері IoT және құрылыс технологиялары саласындағы жаңа технологиялық шешімдер мен стартаптарды дамытуға жол ашады, телекоммуникация саласы мен сенсорлық жүйелердің дамуына ықпал етеді, сондай-ақ жаңа жұмыс орындарын құруға негіз қалыптастырады.
«Қазақстандық ғалымдарды білесіз бе?» айдары аясында ғылымның, технологиялардың және Қазақстанның инновациялық әлеуетінің дамуына үлес қосып жүрген зерттеушілердің ғылыми жетістіктері мен әзірлемелері туралы баяндауды жалғастырамыз.
ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігінің «Ғылым – қоғам игілігіне» айдары аясында бүгін химия ғылымдарының докторы, Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті Химия кафедрасының профессоры Матаев Мұхаметқали жайлы айтып өтеміз.
Мұхаметқали Мұсағалиұлы 1980-1985 жылдары Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің химия факультетін үздік бітірген. 1991 жылы М.В.Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінде ғылыми тағылымдамадан өткен. 1995 жылы кандидаттық, 2010 жылы докторлық диссертация қорғаған. 2002 жылы доцент, 2018 жылы профессор ғылыми атағын алған. 2019 жылы ҚР Ұлттық тау-кен ғылымдары академиясының корреспондент-мүшесі, 2021 жылы академигі болып тағайындалды.
Ғалымның ғылыми қызметі жаңа функционалды материалдарды синтездеу, көпкомпонентті перовскиттердің қасиеттерін зерттеу және уран өндіру саласына арналған инновациялық технологияларды әзірлеумен байланысты. Оның зерттеулері іргелі ғылым мен өндірістік тәжірибені ұштастырып, экономикалық тиімділік пен технологиялық қауіпсіздікті арттыруға бағытталған.
Мұхаметқали Мұсағалиұлы мемлекеттік гранттық қаржыландыру бағдарламалары аясында бірқатар ғылыми жобаларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, мультиферроиктер мен көпфункционалды магниттік материалдардың жаңа буындарын зерттеуге арналған жобалармен қатар уран өндіруді интенсивтендіруге бағытталған инновациялық технологияларды әзірлеуге қатысты жұмыстар жүргізді.
Қазіргі таңда ғалым 2025-2027 жылдарға арналған AP26198947 жобасы аясында көпкомпонентті перовскиттердің қасиеттерін зерттеумен айналысып жатыр. Зерттеу нәтижелері сенсорлық жүйелерде, электроникада және энергетика саласында қолдануға болатын жаңа магнитсезімтал материалдарды әзірлеуге мүмкіндік береді.
Ғалымның ғылыми еңбектерінің практикалық маңызы ерекше. Оның авторлығымен уран өндіру тиімділігін арттыруға және жаңа материалдарды алуға бағытталған бірнеше өнертабыс патенттелген. Әзірленген технологиялар өндірістік жағдайда қолданылып, ұңғымалардың өнімділігін 20-30%-ға дейін арттыруға, реагенттер шығынын азайтуға және өндірістегі қауіпсіздік деңгейін күшейтуге мүмкіндік берген.
Матаев Мұхаметқали – 100-ден астам ғылыми еңбектің авторы. Оның жетекшілігімен ғылым кандидаттары, PhD докторлары мен магистрлер даярланып, отандық ғылыми мектептің дамуына үлес қосып келеді.
Сонымен қатар қазіргі уақытта ғалымның қатысуымен уранды жерасты шаймалау жағдайында ұңғымаларды химиялық өңдеуге арналған жылжымалы қондырғыны енгізу бойынша коммерцияландыру жобасы жүзеге асырылады. Жоба ғылым нәтижелерін нақты өндірістік өнімге айналдыруға және ғылым мен өндіріс арасындағы байланысты нығайтуға бағытталған.
Қазіргі қазақстандық ғылым білім беру саласына инновациялар енгізіп, цифрлық технологияларды дамытып және қолайлы білім беру ортасын қалыптастырып жүрген зерттеушілердің арқасында дамып келеді. «Қазақстандық ғалымдарды білесіз бе?» айдарында философия докторы (PhD), Академик Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды зерттеу университетінің Үздіксіз білім беру институтының директоры Ғалия Саржанова туралы баяндаймыз.
2008 жылы Ғалия Саржанова Академик Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетін «Ағылшын және неміс тілі мұғалімі» мамандығы бойынша тәмамдады. 2016 жылы Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде болашақ педагогтердің білімін цифрландыру мәселелеріне арналған докторлық диссертациясын сәтті қорғады.
Еңбек жолын Buketov University-де доцент қызметінен бастаған. 2019-2025 жылдары шетел тілдерін оқыту теориясы мен әдістемесі кафедрасын басқарды. Ал 2025 жылдан бастап Үздіксіз білім беру институтының директоры қызметін атқарып келеді. Ғалым «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы» атағына ие болған. Сондай-ақ Ұлыбританияда ғылыми тағылымдамадан өткен «500 ғалым» бағдарламасының қатысушысы.
Ғалия Саржанованың ғылыми қызметі білім беруді цифрландыру, педагогтердің цифрлық құзыреттерін дамыту және психологиялық тұрғыдан қауіпсіз білім беру ортасын қалыптастыру бағыттарымен байланысты. Оның жетекшілігімен Шихэцзы университеті мен Эдинбург университетімен бірлескен халықаралық және отандық жобалар жүзеге асырылып жатыр.
Зерттеулердің маңызды бағыттарының бірі – психологиялық тұрғыдан қауіпсіз білім беру ортасының модельдерін әзірлеуге арналған жоба. Жоба аясында білім алушыларға, ата-аналар мен педагогтерге арналған психологиялық әл-ауқат шкалалары әзірленіп, мазасыздық бұзылыстары бар адамдарға көмек көрсетуге арналған «Soulhaven» геймификацияланған платформасы жасалды.
Сонымен қатар «Smart-Lab» цифрлық құзыреттер орталығы мен «Hub for Wellbeing and Professional Development» орталығы ашылып, педагогтердің цифрлық құзыреттерін бағалаудың заманауи құралдары, соның ішінде «Digital_teacher.kz» платформасы енгізілді.
Ғалия Саржанованың ғылыми зерттеулерінің нәтижелері бүгінде Қарағанды облысы мен Қарағанды қаласының орта білім беру ұйымдарына енгізілген. Олар мектептегі күйзеліс деңгейін төмендетуге, педагогтердің кәсіби күйіп кетуінің алдын алуға, білім алушылардың оқу мотивациясын арттыруға және білім сапасын жақсартуға бағытталған.
Бүгінде қазақстандық ғалымдар халықаралық ынтымақтастықты нығайтып, болашақтың білім беру ортасын қалыптастыру арқылы ғылым мен білімнің дамуына елеулі үлес қосып келеді. Ғалымдар туралы қызықты материалдарды «Қазақстандық ғалымдарды білесіз бе?» айдарынан оқи аласыздар.
Қазақстанда зерттеулері ел аумағынан тыс жерлерде де мойындалып, әлемдік ғылымның дамуына елеулі үлес қосқан ғалымдар аз емес. Олардың ғылыми жаңалықтары, қалыптастырған ғылыми мектептері мен әзірлемелері жаңа технологиялардың негізіне айналып, жас зерттеушілерді даярлауға және мемлекеттің ғылыми әлеуетін нығайтуға қызмет етіп жатыр.
«Қазақстандық ғалымдарды білесіз бе?» айдары аясында химиялық физика және нанотехнология саласындағы отандық ғалым туралы баяндаймыз. Зұлқайыр Аймұхаметұлы Мансұров – химия ғылымдарының докторы, профессор, «Жану проблемалары институтының» ғылыми жетекшісі, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың «Химиялық физика және материалтану» кафедрасының профессоры.
Ғалымның ғылыми жолы С.М.Киров атындағы ҚазМУ-дың химия факультетінде студент кезінен басталды. Студент шағында ол Қазақстандағы химиялық физика және жану саласындағы ғылыми мектептің негізін қалаушы Георгий Ксандопулоның физика-химиялық зерттеу әдістері зертханасына шақырылды. Дәл осы ғалымның жетекшілігімен Зұлқайыр Мансұров кандидаттық және докторлық диссертацияларын қорғады. Ал 1992 жылы ғылыми топ құрамында жану үдерістерінің химиялық негіздерін зерттеуге арналған іргелі ғылыми жұмыстар циклі үшін ҚР Мемлекеттік сыйлығына ие болды.
Профессор жарты ғасырдан астам уақытын отандық ғылым мен білімді дамытуға арнады. 1974 жылы С.М.Киров атындағы ҚазМУ-да оның ғылыми-педагогикалық қызметі басталды. Осы оқу орнында ол ғылыми қызметкерден профессорға және жетекші ғылыми құрылымдардың басшысына дейінгі жолдан өтті. Әр жылдары ғылыми жұмыс жөніндегі проректор, бірінші проректор, кафедра меңгерушісі, Жану проблемалары институтының директоры қызметтерін атқарды. Бүгінде институттың ғылыми жетекшісі ретінде белсенді қызметін жалғастырып келеді.
Зұлқайыр Аймұхаметұлының ғылыми зерттеулері жану үдерістерінің химиялық физикасын, материалтануды, нанотехнологияларды және экологиялық бағыттағы технологияларды қамтиды. Ғалым наноқұрылымды көміртекті материалдарды әзірлеуге, фуллерендер, графендер мен нанотүтікшелер синтезіне, сондай-ақ өнеркәсіп, медицина, ауыл шаруашылығы және қоршаған ортаны қорғау салаларына арналған экологиялық қауіпсіз технологияларды жасауға ерекше көңіл бөледі.
Қазіргі таңда Зұлқайыр Аймұхаметұлы «Эластомерлі және полимер-битумды байланыстырғыштар негізінде жоғары берік асфальтбетон алу технологиясын әзірлеу, сондай-ақ құрамында көміртегі бар сұйық қалдықтарды плазмохимиялық өңдеу» атты ғылыми бағдарламаны басқарады.
Көпжылдық еңбегі, ғылыми беделі және кәсібіне адалдығының арқасында Зұлқайыр Мансұров қазақстандық ғылымның дамуына, елдің ғылыми әлеуетін нығайтуға және жас зерттеушілер буынын қалыптастыруға зор үлес қосты.
«Қазақстандық ғалымдарды білесіз бе?» айдары арқылы біз идеялары, ғылыми әзірлемелері мен зерттеулері Қазақстанның зияткерлік болашағын қалыптастырып, халықаралық деңгейде мойындалып жүрген отандық ғылымның көрнекті өкілдерімен таныстыруды жалғастырамыз.
Қазақстандық ғалымдар экология мен еліміздің аграрлық секторын дамытуға қатысты өзекті мәселелерді шешуге елеулі үлес қосып келеді. «Қазақстандық ғалымдарды білесіз бе?» айдарында тұзданған аридті аумақтарда мал азықтық дақылдарды өсіру технологияларын әзірлеген ғалым туралы баяндаймыз.
Болат Мұхамбетов – ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы. Ол 50 жыл бойы ауыл шаруашылығы мен жепшөп бағытында ғылыми зерттеулер жүргізіп келеді.
Ғалым Х.Досмұхамедов атындағы Атырау университетінің «Биология, геоэкология және қуаңшылықтағы шөп өндірісі» ғылыми-өндірістік орталығының меңгерушісі, сондай-ақ «Экология, био- және нанотехнологиялар» ғылыми-зерттеу институтының директоры қызметін атқарады.
Ғалымның ғылыми қызметі аридтік мал азықтарын өндіру, жайылым шаруашылығы және геоэкология саласын тұрақты дамытуға бағытталған өзекті міндеттерді шешуге арналған. 1985-1990 жылдары Болат Мұхамбетов алғаш рет Каспий теңізі жағалауын кешенді зерттеп, тұзданған топырақта өсетін жемшөп өсімдіктерді іріктеу жұмыстарын жүргізді. Теңіз жағалауындағы тұзды топырақтарда тұздың улы иондарының жиынтығы 0,9%-дан асатын жерлерде өсетін үлгілерге назар аударды. Бұл кейіннен тозған жерлерді қалпына келтіру және мал шаруашылығының жемшөп қорын дамыту бағытындағы зерттеулерге негіз болды.
Болат Мұхамбетовтің ғылыми зерттеулерінің нәтижелері Scopus және Web of Science базаларында индекстелетін халықаралық ғылыми журналдарда жарияланған. Ғалым – агроөнеркәсіптік кешен үшін практикалық маңызы бар бірқатар патенттер мен селекциялық жетістіктердің авторы.
Оның ғылыми жұмысының негізгі бағыттарының бірі – 2024-2026 жылдары жүзеге асырылып жатқан «Аридтік өсімдіктерді өсірудің тиімді технологияларын әзірлеу (жартылай шөлейт және шөлейт)» жобасы. Жоба аясында Қазақстанның батыс өңірлерінің күрделі табиғи-климаттық жағдайларына бейімделген мал азықтық дақылдарды өсірудің заманауи әдістері әзірленіп жатыр.
Практикалық қолданысқа «Медовый» атты сары түйежоңышқа сортының тұқымдары енгізілді. Олар Қызылорда облысына шөп, пішендеме және сүрлем өндіру үшін жеткізілген, сондай-ақ тұзданған топырақтардың құнарлылығын қалпына келтіруде пайдаланылуда. Бұл сорт бір гектардан 600 келіге дейін бал алуға мүмкіндік береді, бұл ара шаруашылығы мен ауыл экономикасын дамытуға жаңа мүмкіндіктер ашады. Сонымен қатар Батыс Қазақстанның аридті өңірлеріндегі шаруашылықтарда изенді (Kochia prostrata) өсіру және оның негізінде мал азығын дайындау технологиялары енгізілуде.
Зерттеулер гранттық жоба аясында 40-50 гектар аумақта жалғасып, өндірістік деңгейде жүзеге асырылуда. 2025 жылы дайындалған ғылыми-практикалық ұсынымдар бүгінде фермерлер мен ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілер тарапынан тәжірибелік нұсқаулық ретінде қолданылып келеді.
Болат Мұхамбетовтің әзірлемелері еліміздің аграрлық секторын дамыту үшін маңызды мәнге ие. Олар Батыс Қазақстандағы тозған жайылымдарды қалпына келтіруге, Каспий маңының тұзданған жерлерінде суармалы мәдени жайылымдар құрудың ғылыми негізін қалыптастыруға, мал шаруашылығының жемшөп қорын нығайтуға және эрозиялық үдерістердің алдын алуға ықпал етеді.
Ғылыми қызметімен қатар Болат Мұхамбетов жоғары білім беру жүйесін дамытуға және ғылыми кадрлар даярлауға да елеулі үлес қосып келеді. Оның жетекшілігімен білім беру үдерісіне интеграцияланған ғылыми жобалар жүзеге асырылып, жас зерттеушілер, магистранттар мен докторанттар даярлануда, сондай-ақ геоэкология және аридті мал азығын өндіру саласында заманауи ғылыми мектеп қалыптасып жатыр.
«Қазақстандық ғалымдарды білесіз бе?» жобасы аясында отандық ғылымның көрнекті өкілдері туралы көбірек біле отырыңыздар.
Батыс Қазақстан аумағынан табылған теңіз бауырымен жорғалаушыларының қалдықтары ежелгі мұхит тарихынан сыр шертеді. Отандық ғалымдардың зерттеулерінің нәтижесінде теңізде тіршілік еткен жойылып кеткен жануарлардың жаңа түрлері анықталып, юра дәуіріндегі мұхиттардағы тіршілік әлемі жан-жақты зерделеніп келеді. Бүгін бұл туралы «Қазақстандық ғалымдарды білесіз бе?» айдары аясында айтып өтеміз.
Жәмилә Якупова – геология-минералогия ғылымдарының кандидаты, М.Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университетінің аға оқытушысы, білім беру саласында 20 жылдан астам еңбек етіп келетін ғалым.
Ол Батыс Қазақстан мемлекеттік университетін «Экология және табиғатты пайдалану» мамандығы бойынша тәмамдап, кейін әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде экология магистрі дәрежесін алған. Сондай-ақ Қазан федералдық университетінің аспирантурасын «Қазақстан Республикасының Батыс өңірі мен Ресейдің шекаралас аумақтарындағы кейінгі юра және ерте бор дәуірі ихтиозаврлары» бағыты бойынша аяқтаған.
2025 жылы Батыс Қазақстан мен оған шекаралас аумақтардағы кейінгі юра және ерте бор дәуірі ихтиозаврларына арналған кандидаттық диссертациясын сәтті қорғады.
Жәмилә Болатқызының ғылыми қызметіндегі маңызды бағыттардың бірі 2023-2025 жылдары «Жас ғалым» гранттық бағдарламасы аясында жүзеге асырылған «Батыс Қазақстандағы қазба теңіз рептилияларының биоалуантүрлілігін зерттеу» жобасы болды. Зерттеу барысында алғаш рет Батыс Қазақстан мен Орта Еділ өңірі аумағындағы теңіз бауырымен жорғалаушылар өкілдеріне, соның ішінде Kazakhstanosaurus және Nannopterygius туыстарына жан-жақты сипаттама берілді. Бұл кейінгі юра дәуіріндегі теңіз экожүйелерінің эволюциясын қайта қалпына келтіруге және Шығыс Еуропа мен Орталық Азиядағы ежелгі теңіздер арасындағы палеобиогеографиялық байланыстарды анықтауға мүмкіндік берді.
Kazakhstanosaurus туысы үшін типтік орын ретінде танылған әрі халықаралық маңызға ие Щучкино қонысы ерекше ғылыми құндылыққа ие. Жоба аясында морфологиялық және жүйелік зерттеулер жүргізіліп, қазба қалдықтарының цифрлық 3D-модельдері жасалды, деректер базасы қалыптасып, «Батыс Қазақстанның теңіз рептилияларының қазба қалдықтары» атты ғылыми атлас жарық көрді. Аталған атлас бүгінде білім беру үдерісінде және мұражайлар жұмысында қолданылып келеді.
Зерттеу жұмыстарымен қатар Жәмилә Якупова жоғары білім беру саласының дамуына да елеулі үлес қосып келеді. «Жалпы геология» және «Палеонтология негіздерімен геология» пәндерінен дәріс оқып, ғылыми үйірмелерге жетекшілік етеді, студенттерді зерттеу жұмыстарына тартып, жаратылыстану ғылымдарына қызығушылық қалыптастырады. Оның қызметі геология, палеонтология және экология салалары бойынша жаңа буын мамандарын даярлауға ықпал етеді.
Жүзеге асырылған зерттеулер ел үшін практикалық мүмкіндіктер де ашады, атап айтқанда, палеонтологиялық нысандар қорғалатын табиғи аумақтар тізіміне енгізіліп, ғылыми-танымдық туризм мен мұражай экспозицияларының бір бөлігі ретінде дамытылуы, сондай-ақ табиғи мұраны сақтау стратегияларын әзірлеуде пайдаланылуы мүмкін. Осылайша, Жәмилә Якупованың еңбегі заманауи ғылыми жобалардың іргелі зерттеулерді, білім беруді және қолданбалы міндеттерді өзара ұштастыра отырып, Қазақстанның бірегей табиғи мұрасын ғылым, қоғам және экономика үшін маңызды ресурсқа айналдыратынын көрсетеді.
«Қазақстандық ғалымдарды білесіз бе?» айдары аясында жаңа есімдерді біле отырыңыздар!
ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігінің «Ғылым – қоғам игілігіне» айдары аясында әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің ғалымдары жүзеге асырып жатқан Қазақстанда алғаш рет литий-ионды батареяларды кешенді қайта өңдеуге бағытталған ғылыми жобаны таныстырамыз.
Инновациялық жоба университеттің Электрохимиялық өндірістер технологиясы зертханасы базасында орындалуда. Зерттеу жұмыстарына PhD, доцент Федор Мальчик жетекшілік етеді. Жобаның басты мақсаты – істен шыққан аккумуляторларды қауіпсіз кәдеге жаратып қана қоймай, олардың құрамынан литий, кобальт және никель сияқты сирек кездесетін бағалы металдарды бөліп алу. Бұл шикізаттарды кейіннен өндірісте қайта пайдалану көзделіп отыр.
Ғалымдар қолданбалы зерттеулер барысында механохимиялық, сонохимиялық және электрохимиялық әдістерді қамтитын бірегей технологиялық тәсілдерді қолданып келеді.
«Қолданылған батареялар – қоршаған орта үшін қауіпті қалдық қана емес, сонымен бірге бағалы металдардың көзі. Біздің жоба аккумуляторларды жинау мен қауіпсіз разрядтаудан бастап, олардан құнды компоненттерді бөліп алып, қайта өңдеуге дейінгі толық циклды қамтиды. Осылайша, біз қауіпті қалдықтарды экономикалық тұрғыдан тиімді ресурсқа айналдыруды мақсат етіп отырмыз», – деп атап өтті жоба жетекшісі Федор Мальчик.
Бұл бағдарламаның іске асырылуы еліміздегі экологиялық тәуекелдерді азайтуға және техногендік қалдықтар көлемін қысқартуға септігін тигізеді. Сонымен қатар жоба Қазақстанның жасыл технологиялар саласындағы ғылыми әлеуетін нығайтып, импортты алмастыратын стратегиялық шикізат базасын қалыптастыруға бағытталған.
ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігінің «Ғылым қоғам игілігіне» айдары аясында денсаулық сақтау саласындағы өзекті мәселелердің бірін шешуге бағытталған ғылыми зерттеу таныстырылады. Ualikhanov University базасында министрліктің гранттық қаржыландыруы аясында «Қазақстандағы тоқішек ауруларының клиникалық-диагностикалық және морфологиялық детерминанттары: инновациялық тәсілдер мен шешімдер» атты ғылыми жоба жүзеге асырылып жатыр.
Жобаның ғылыми жетекшісі – медицина ғылымдарының докторы, профессор, Өмір және денсаулық ғылымдары орталығының директоры Нұрбек Сағынбекұлы Игісін. Аталған зерттеу қазіргі денсаулық сақтау жүйесіндегі өзекті мәселелердің бірі – тоқішек ауруларын, соның ішінде колоректалдық қатерлі ісікті кеш диагностикалау проблемасын шешуге бағытталған. Ерте анықтаудың жеткіліксіздігі аурудың асқынған түрлерінің артуына және қолайсыз клиникалық нәтижелерге әкелетіні белгілі.
Жоба аясында аурудың дамуына әсер ететін клиникалық-диагностикалық және морфологиялық факторларға кешенді талдау жүргізіледі. Сонымен қатар эпидемиологиялық үрдістер мен қолданыстағы скринингтік бағдарламалардың тиімділігі бағаланып, пациенттерді ерте анықтау және дер кезінде бағыттау жүйесін жетілдіруге бағытталған ұсыныстар әзірленіп жатыр.
Зерттеудің негізгі ерекшелігі – өңірде алғаш рет енгізіліп отырған капсулалық эндоскопия технологиясы. Бұл әдіс – дәстүрлі инвазивті процедураларды қолданбай-ақ асқазан-ішек жолдарын визуализациялауға мүмкіндік беретін заманауи диагностикалық тәсіл.
Миниатюралық бейнекапсула асқазан-ішек жолдары арқылы табиғи түрде қозғалып, шырышты қабықтың жоғары дәлдіктегі бейнелерін береді. Нәтижесінде патологиялық өзгерістерді ерте кезеңде анықтауға жол ашылып, диагностиканың дәлдігі артады, инвазивтілік төмендейді және тексеру қолжетімділігі кеңейеді.
Жоба нәтижесінде ауруларды ерте анықтау деңгейін арттыру, асқынған жағдайлардың үлесін азайту, скринингтік бағдарламаларды жетілдіру, медициналық көмектің сапасын арттыру көзделеді.
Профессор Нұрбек Сағынбекұлы – онкоэпидемиология және қоғамдық денсаулық сақтау саласының жетекші мамандарының бірі. Ол 502 ғылыми еңбектің авторы, оның ішінде 282 ғылыми мақала, 5 оқу құралы және 215 ғылыми баяндаманың тезистері бар. Олардың 65-і Scopus халықаралық деректер базасында индекстелген. Ғалымның Хирш индексі Scopus бойынша – 13, Google Scholar бойынша – 19, Web of Science бойынша – 9. Ғылыми зерттеулерінің нәтижелері халықаралық ғылыми форумдарда ұсынылып, практикалық денсаулық сақтау жүйесіне енгізілген.
Ғалымның ғылыми жетекшілігімен ғылым, денсаулық сақтау және мемлекеттік басқару салалары үшін жоғары білікті мамандар даярлайтын тұрақты ғылыми мектеп қалыптасты. Оның жетекшілігімен 10 PhD докторы және 21 магистр даярланды, олардың қатарында MBA дәрежесі бар мамандар да бар.
Зерттеу нәтижелерін тәжірибеге енгізу халық денсаулығын жақсартуға және медициналық қызмет сапасын арттыруға бағытталған.