Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде ұлы ақын, ойшыл Абай Құнанбайұлының туған күніне орай «Адамзаттың Абайы» атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік мәжіліс өтті. Жиын барысында ҚазҰУ ғалымдары ақынның білім концепциясына негізделген «Абай таксономиясын» әзірлеп, оны заманауи оқу үдерісіне енгізу бастамасын ортаға салды.
Абай ғылыми-зерттеу институты мен «Фараби» кітапханасы бірлесіп ұйымдастырған басқосуға отандық абайтанушылар, университет басшылығы, сондай-ақ Әзербайжан, Иран және өзге де елдерден келген көрнекті ғалымдар мен зерттеушілер қатысты.
Мәжілісте Абай ҒЗИ директоры, профессор Жанғара Дәдебаев хакімнің қара сөздері мен білім беру жүйесіне қатысты көзқарастарын негізге ала отырып әзірленген «Абай таксономиясын» таныстырды. Ғалымның айтуынша, Абайдың білім концепциясында танымдық әрекеттер иерархиялық жүйе мен сабақтастыққа негізделген. Мұндағы талап ету, қабылдау, білу, түсіну, есте сақтау және кейін оны практикада қолдану сияқты танымдық әрекеттер тұтас жүйені қалыптастырады. Осы иерархияны оқу үдерісіне енгізу – ұлы ойшылдың педагогикалық және философиялық мұрасын заманауи білім кеңістігімен ұштастырудың маңызды тетігі.
Айта кету керек, оқу орнында хакім шығармашылығын академиялық деңгейде зерделейтін Абай ғылыми-зерттеу институты тұрақты жұмыс істейді. Ұлы ақынның «ыстық қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүрек» туралы ілімі мен қара сөздеріне негізделіп, бұған дейін университетте арнайы «Абайдың кісілік кодексі» де қабылданған. Бұл құжат студенттерді отаншылдыққа, парасаттылыққа, білімділік пен еңбекқорлыққа тәрбиелейтін басты өмірлік ұстанымға айналды.
Бүгінгі таңда ҚазҰУ ғалымдары Абай мұрасын заманауи технологиялар, жасанды интеллект және цифрлық ресурстар арқылы зерттеу, жүйелеу мен халықаралық деңгейде кеңінен насихаттау жұмыстарын белсенді жалғастырып жатыр. Мәжіліс барысында отандық және шетелдік зерттеушілер ақын мұрасының әлемдік өркениеттегі орны мен жалпыадамзаттық құндылықтар төңірегінде баяндама жасап, өзара пікір алмасты.
Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университетінің ғылыми кітапханасының сирек қорында Мұхтар Әуезовтің 1942 жылы жарық көрген «Абай жолы» романының алғашқы басылымдарының бірі сақтаулы. Қазақ әдебиеті тарихы үшін құнды басылым бүгінде ғылыми зерттеулер жүргізуде маңызды дереккөз ретінде пайдаланылып келеді.
Университеттің «Абайтану» ғылыми-зерттеу институты Абай Құнанбайұлының шығармашылық мұрасын зерделеу, оның рухани және ғылыми құндылығын насихаттау, сондай-ақ ұлы ойшылдың идеяларын білім беру үдерісіне енгізу бағытында жүйелі жұмыс жүргізуде.
Аталған сирек басылым да ғылыми ізденістерге арқау болды. Университет магистратурасының түлегі Эльмира Орманбек диссертациялық жұмысы аясында «Абай жолының» 1942 жылғы басылымын кейінгі нұсқаларымен салыстырып, мәтіндік ерекшеліктері мен айырмашылықтарына талдау жүргізді. Зерттеу нәтижелері бүгінде 10–11 сынып оқушыларына Абай мұрасын тереңірек танытуға бағытталған оқу үдерісінде қолданылып келеді.
«Абай мұрасын зерттеу – бірнеше ғылыми және білім беру бағытын қамтитын кешенді жұмыс. Университет ғалымдары ғылыми монографиялар, оқу-әдістемелік құралдар мен жинақтар әзірлеп, Абай шығармашылығын зерттеу мен насихаттауға бағытталған жобаларды жүзеге асырып келеді. Шығыс Қазақстан облысының білім беру ұйымдары үшін «Абайтану» оқу бағдарламасы әзірленіп, осы курсқа арналған «Мұғалім кітабы» құрастырылды. Сонымен қатар оқушылар арасында «Абай оқулары» өткізіліп, педагогтер үшін «Абайтану пәнін оқыту» курстары ұйымдастырылады», – деді филология ғылымдарының докторы, Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университетінің «Абайтану» ғылыми-зерттеу институтының директоры Айжан Картаева.
Институтта зерттеулер «Абай және әлемдік руханият», «Абай және ХХІ ғасырдағы ғылым-білім», «Абайтану және оқыту мәселелері», «Абай және Толық адам», «Адал азамат», «Абай және парасат жолы», «Ұлы Абайды ұлықтау» бағыттары бойынша жүргізіледі.
Абайдың «Толық адам» іліміне де ғылыми-ағартушылық және тәрбие жұмыстары аясында ерекше мән беріледі. Осы бағытта «Дананың сөзі – ақылдың көзі», «Абайдың толық адам ілімін оқыту» оқу құралдары және «Жаңа ғасырдағы Абайдың «Толық адам» тағылымы» монографиясы жарық көрген.
Сирек қордағы тарихи басылымдарды ғылыми айналымға енгізу әдеби мұраны сақтаумен қатар, оны жаңа зерттеулермен сабақтастыруға мүмкіндік береді. Аманжолов университетіндегі 1942 жылғы «Абай жолы» басылымы – Абай мұрасы мен Мұхтар Әуезов шығармашылығын зерттеудегі құнды дереккөздердің бірі.
ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігінің «Ғылым – қоғам игілігіне» айдары аясында Yessenov University-де жүзеге асырылып жатқан «Маңғыстау облысы кен орындарының мұнай қабаттарындағы парафинді шөгінділердің түзілу процестерін зерттеу» ғылыми жобасы жайлы айтып өтеміз. Жоба жетекшісі – «Геология және мұнай-химиялық инжиниринг» кафедрасының қауымдастырылған профессоры, техника ғылымдарының кандидаты Рыскүл Баямирова.
Зерттеудің негізгі мақсаты – Маңғыстау облысы кен орындарындағы мұнай қабаттарында түзілетін асфальт-шайырлы-парафинді шөгінділердің (АШПШ) пайда болу ерекшеліктерін зерттеп, олардың түзілуінің алдын алатын және жоюға мүмкіндік беретін тиімді технологияларды әзірлеу. Бұл мұнай қабаттарының мұнай беру коэффициентін арттыруға және өндіру тиімділігін жақсартуға бағытталған.
Жобаның өзектілігі Маңғыстау облысындағы мұнай кен орындарының басым бөлігінің игерудің соңғы кезеңіне өтуімен байланысты. Ұзақ жылдар бойы қабат қысымын сақтау үшін суық теңіз суын айдау нәтижесінде қабат температурасы төмендеп, парафинді шөгінділердің түзілуі күшейеді. Соның салдарынан қабаттардың өткізгіштігі төмендеп, ұңғымалардың өнімділігі азаяды және мұнай өндіру процесі күрделене түседі.
Осы мәселені шешу үшін ғалымдар қабат мұнайының қасиеттеріне кешенді зерттеулер жүргізіп, температуралық өзгерістердің парафинді шөгінділердің түзілуіне әсерін бағалайды. Сонымен қатар керн материалында фильтрациялық эксперименттер орындалып, АШПШ түзілуінің алдын алуға арналған тиімді химиялық реагенттер іріктеледі.
Жобаның алғашқы кезеңінде Өзен кен орны мұнайына зертханалық зерттеулер жүргізіліп, парафиндердің кристалдану және балқу температуралары анықталды. Нәтижесінде олардың қабат жағдайында түзілу механизмдері туралы жаңа ғылыми деректер алынды. Бұл нәтижелер мұнай қабаттарының мұнай беру коэффициентін арттыруға бағытталған жаңа технологияларды әзірлеуге ғылыми негіз болып отыр.
Әзірленіп жатқан технологиялық шешімдер заманауи зертханалық жабдықтардың көмегімен зертханалық жағдайда және керн үлгілерінде сүзгілік сынақтар арқылы тексеріледі. Жоба нәтижесінде Маңғыстау облысының мұнай кен орындарында тәжірибелік-өнеркәсіптік сынақтар жүргізуге арналған ғылыми негізделген ұсынымдар әзірленеді.
Жобаның практикалық маңызы – игерудің соңғы сатысындағы кен орындарының тиімділігін арттыру. Бұл парафинді шөгінділердің түзілуін азайтып, өнімді қабаттардың өткізгіштігін жақсартуға, мұнай беру коэффициентін ұлғайтуға және мұнай өндіру кезіндегі пайдалану шығындарын төмендетуге мүмкіндік береді.
Жобаға университеттің жас ғалымдары мен докторанттары белсенді қатысып жатыр. Бүгінгі таңда зерттеу нәтижелері бойынша ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігінің Ғылым және жоғары білім саласында сапаны қамтамасыз ету комитеті ұсынған ғылыми басылымдарда екі мақала және Scopus халықаралық деректер базасында индекстелетін ғылыми журналда бір мақала жарияланды.
Жоба нәтижелері мұнай-газ саласында өндірістік тиімділікті арттыруға, отандық ғылыми әзірлемелерді өндіріске енгізуге және Қазақстанның мұнай-газ ғылымының әлеуетін күшейтуге маңызды үлес қосады.
14-15 шілде күндері Қостанай қаласында Allur өндірістік алаңында Қазақстанның автомобиль жасау кәсіпорындарын роботтандыру және өнеркәсіптік автоматтандыру мәселелеріне арналған халықаралық ғылыми-практикалық семинар өтті.
Іс-шара барысында отандық кәсіпорындарды роботтандырудың келешегі, ғылым мен өндірістің өзара ықпалдастығын күшейту, ғылыми әзірлемелерді өндіріске енгізу және коммерцияландыру тетіктері талқыланды. Бұл бағыттар Мемлекет басшысы айқындаған ұлттық экономиканың бәсекеге қабілеттілігін арттыру жөніндегі стратегиялық міндеттермен үндеседі.
Семинар «Жасанды интеллект негізінде Қазақстанның автомобиль жасау кәсіпорындарын икемді роботтандыруға және өнеркәсіптік автоматтандыруға (RPA) арналған роботтарды, ғылыми-техникалық және бағдарламалық қамтамасыз етуді әзірлеу» ғылыми-техникалық бағдарламасының аралық нәтижелерін таныстыруға арналды.
Аталған бағдарламаны Академик Ө.А.Жолдасбеков атындағы Механика және машинатану институты Тұран университетімен, Allur компаниялар тобымен және ҚР Ұлттық инженерлік академиясымен бірлесіп жүзеге асырып жатыр. Жобаға Қытай мен Италияның жетекші ғылыми ұйымдары мен сарапшылары да қатысты.
Семинар аясында нақты өндірістік жағдайда қолдануға арналған отандық бес мобильді және өнеркәсіптік роботтың тәжірибелік үлгілері таныстырылды. Олар цехішілік логистика, бөлшектерді тасымалдау, нүктелік дәнекерлеу және автомобиль шанағының элементтерін таңбалау сияқты өндірістік операцияларды орындауға бейімделген. Қатысушылар роботтардың өндірістік процестердегі жұмысын тәжірибе жүзінде тамашалады.
Іс-шара барысында өнеркәсіпке робототехникалық технологияларды енгізу және жоғары білікті инженерлік кадрларды даярлау мақсатында Allur компаниясымен бірлесіп құрылып жатқан Автоматтандыру, роботтандыру және жасанды интеллект технологиялары құзыреттілік орталығының (R&D орталығының) салтанатты ашылуы өтті. Жаңа орталық ғылыми зерттеулерді өндірістік практикамен ұштастырып, инновациялық инженерлік шешімдерді әзірлеуге және оларды өндіріске енгізуге бағытталады.
Ғылыми бағдарлама аясындағы іс-шаралар жалғасады. 16 шілдеде Алматы қаласындағы Тұран университетінде Қытай ғылым академиясының Шэньян автоматтандыру институтының профессорлары Люй Пэн мен Чан Юнның қатысуымен халықаралық ғылыми семинар өтеді. Семинар барысында роботтарды басқару жүйелерінің архитектурасы, кинематикалық модельдеу әдістері және заманауи робототехникалық технологиялар бойынша ғылыми баяндамалар ұсынылады.
Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Қостанай өңірлік университетінің ғалымдары Қостанай облысы Әулиекөл ауданында жүргізілген археологиялық зерттеулер барысында б.з.д. VII-V мыңжылдықтарға жататын неолит дәуірінің үш қорымды анықтады. Мамандардың алдын ала қорытындысына сәйкес бұл олжа Қазақстан аумағындағы тас дәуірі археологиясын зерттеу үшін маңызды ғылыми дерек болып саналады.
Экспедиция барысында ежелгі тұрғын үйлердің едені астынан бір баланың және екі ересек адамның жерленген орындары анықталды. Мұндай олжа неолит дәуірінің археологиялық ескерткіштері арасында өте сирек кездеседі.
ҚӨУ Археологиялық зертханасының аға ғылыми қызметкері, «Торғай ойпатының неолиті (хронология, көші-қон және трансмәдени өзара әрекеттесулер)» ғылыми жобасының жетекшісі Ирина Шевнинаның айтуынша, экспедиция барысында әдетте тас және сүйек құралдары, керамика сынықтары мен әшекей бұйымдар кездеседі. Ал тұрғын үйлердің едені астынан анықталған жерлеу орындары бұл ескерткіштердің ғылыми құндылығын едәуір арттырады.
Ғалымдардың айтуынша, тас дәуіріне жататын қорымдар Қостанай өңірінде ғана емес, жалпы Қазақстан аумағында да сирек кездеседі. Алдын ала зерттеу нәтижелері олардың неолит кезеңіне тиесілі екенін көрсетіп отыр.
Аталған жаңалық А.Байтұрсынұлы атындағы Қостанай өңірлік университетінің Торғай археологиялық экспедициясы жүргізген зерттеулер барысында анықталды. Биыл экспедиция Әулиекөл ауданындағы Шилі, Сұлукөл және Бұрықтал археологиялық ескерткіштерінде кешенді ғылыми жұмыстар жүргізіп жатыр.
Экспедицияны Археологиялық зертхананың меңгерушісі Андрей Логвин басқарады. Зерттеу жұмыстары ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігінің гранттық қаржыландыруы аясында археологиялық зертхана қызметкерлерінің, тарих мамандығы студенттерінің және еріктілердің қатысуымен жүзеге асырылады.
Экспедицияның тағы бір маңызды нәтижесі – маханжар мәдениетіне тән ежелгі тұрғын үйлердің зерттелуі. Бұған дейін археологтар негізінен көне тұрақтарды зерттеп келген болса, Шилі ескерткішінен осы мәдениетке тән жартылай жертөле үлгісіндегі тұрғын үйлер алғаш рет анықталды. Қорымдардың дәл осы баспаналардың едені астынан табылуы олардың ғылыми маңызын арттыра түседі.
Мұндай жерлеу дәстүрі ежелгі кезеңде Орталық Азия мен оған іргелес өңірлердегі бірқатар мәдениеттерге тән болған. Тұрғын үйдің едені астына жерлеу сол кезеңдегі дүниетаным мен жерлеу ғұрыптарының ерекшеліктерін зерттеуге мүмкіндік береді. Бұл олжа ежелгі қауымдардың өмір салты, наным-сенімі және әлеуметтік-мәдени ерекшеліктері туралы жаңа ғылыми деректер алуға негіз болады.
Бүгінде зерттеу жұмыстары жалғасып жатыр. Алдағы кезеңде антропологиялық сараптама, радиокөміртектік мерзімдеу және кешенді зертханалық талдаулар жүргізіледі. Олардың нәтижелері табылған жерлеу орындарының нақты мерзімін айқындап, Қазақстанның неолит дәуіріндегі тарихи-мәдени үдерістер туралы ғылыми білімді толықтыруға мүмкіндік береді.
Қарағанды индустриялық университетінің «Металлургия» оқу-ғылыми-зерттеу орталығында кондицияға сай келмейтін шикізат пен металлургиялық қалдықтарды қайта өңдеу арқылы кремнийқұрамды қорытпаларды өндіруге бағытталған ғылыми зерттеулер табысты жүргізілуде. Зертханалық сынақтар қуаттылығы 250 кВА кен-термиялық электр пешінде жүзеге асырылып жатыр.
Зерттеудің негізгі мақсаты – кремний қорытпаларын өндірудің жанама өнімі болып саналатын микрокремнезем мен көміртекті тотықсыздандырғыштардың ұсақ фракцияларын пайдалану арқылы кристалдық кремний мен ферросилицийді балқыту технологиясының тиімділігін бағалау. Осы мақсатта кондицияға сай келмейтін шикізат пен металлургиялық қалдықтарды шихта құрамында қолданудың технологиялық ерекшеліктері жан-жақты зерттеліп, олардың балқыту процесіне және алынатын өнімнің сапасына әсері сараланды.
Зерттеу нәтижелері екінші реттік материалдық ресурстарды өндірістік айналымға тиімді енгізуге және табиғи шикізатты ұтымды пайдалануға мүмкіндік бар екенін көрсетті. Ұсынылған технологияны қолдану металлургиялық қалдықтардың көлемін азайтуға, қоршаған ортаға түсетін экологиялық жүктемені төмендетуге және қалдықтарды қайта пайдалану есебінен өндіріс шығындарын қысқартуға ықпал етеді.
Ғылыми жұмыстар аясында микрокремнезем мен көміртекті тотықсыздандырғыштың ұсақ фракциялары негізінде дайындалған брикеттелген қоспаны пайдалана отырып техникалық кремнийді балқыту технологиясы да сынақтан өткізілді. Нәтижесінде техногендік қалдықтарды өндіріс процесіне тиімді енгізуге болатыны дәлелденіп, брикеттелген қоспаны пайдалану шикізат ресурстарын ұтымды игеруге мүмкіндік беретіні анықталды. Алынған эксперименттік нәтижелер әзірленген технологияның өнеркәсіптік өндіріске енгізуге жоғары әлеуетке ие екенін көрсетті.
Зерттеулер барысында Ақтас кен орнының кварц ресурстарын сақтау және тиімді пайдалану мәселесіне де ерекше назар аударылды. Ғалымдар кварц шикізатын пайдаланудың оңтайлы бағыттарын айқындап, оны өңдеу кезіндегі шығындарды азайтуға арналған ұсынымдар әзірледі. Сонымен қатар кен орны қорларын барынша толық игеру мүмкіндігі ғылыми тұрғыдан негізделді.
Жүргізілген ғылыми зерттеулер ресурс үнемдейтін технологияларды дамытуға, минералдық-шикізат ресурстарын пайдалану тиімділігін арттыруға, металлургия өндірісінің экологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз етуге және қалдықсыз өндіріс қағидаттарын кеңінен енгізуге бағытталған. Алынған ғылыми-техникалық нәтижелер кремний мен ферросилиций өндіру технологияларын жетілдіруге, отандық металлургия өнеркәсібінің бәсекеге қабілеттілігін арттыруға және өндірісте екінші реттік материалдық ресурстарды пайдалану аясын кеңейтуге негіз болады.
Қарағанды индустриялық университеті металлургия саласының өзекті ғылыми-техникалық міндеттерін шешуге, өнеркәсіптің орнықты дамуына ықпал ететін инновациялық технологияларды әзірлеуге және оларды еліміздің металлургия кәсіпорындарына енгізуге бағытталған ғылыми зерттеулерді жүйелі түрде жалғастырып келеді.
Ә.Марғұлан атындағы Павлодар педагогикалық университетінің ғалымдары дәстүрлі қазақтың Наурыз көже сусыны негізінде инновациялық ферменттелген сүт өнімін әзірлеуге кіріседі. Ғалымдардың жобасы «Ғылым қоры» АҚ-ның 2026-2028 жылдарға арналған ғылыми және ғылыми-техникалық қызмет нәтижелерін коммерцияландыруға гранттық қаржыландыру конкурсының жеңімпазы атанды.
«Емдік қасиеті бар фитоингредиенттермен симбиотикалық микрофлораны ферменттеу негізінде жаңа сүт өнімдерін әзірлеу» жобасына 365 млн теңге көлемінде грант бөлінді.
Жобаның мақсаты – дәстүрлі Наурыз көже негізінде жаңа буынның функционалды сүт өнімін жасау. Қымыздық саңырауқұлақтың (комбуча) симбиотикалық микрофлорасын және арнайы іріктелген емдік қасиеті бар фитоингредиенттерді пайдалану сусынның тағамдық құндылығын арттырып, пайдалы қасиеттерін күшейтуге әрі сапасын жоғалтпай сақтау мерзімін ұзартуға мүмкіндік береді.
Жобаның ғылыми жетекшісі – техника ғылымдарының кандидаты Есмұрат Матеев. Технологияны әзірлеуге Марғұлан университетінің Биоценология және экологиялық зерттеулер ғылыми орталығының директоры Бибігүл Жұмабекова да қатысады. Университет ғалымдары бірнеше жылдан бері ферменттелген сусындарды зерттеумен айналысып келеді. Байқаудағы жеңіс ғылыми әзірлемелерді өндірістік деңгейде енгізуге жол ашады.
Алдағы үш жыл ішінде ғалымдар индустриялық серіктеспен бірлесіп әзірленген технологияны өндіріске енгізіп, инновациялық өнімді нарыққа шығаруды жоспарлап отыр. Сусынның алғашқы партиясын 2026 жылдың соңына дейін өндіру көзделген. Инновациялық өнім Жамбыл облысындағы өндірістік алаңда шығарылатын болады.
«Ғылым – қоғам игілігіне» айдары аясында отандық ғалымдардың ғылыми жобалары туралы жарияланымдар топтамасын жалғастырамыз. Бүгін ауыл шаруашылығында су ресурстарын тиімді пайдалануды арттыруға бағытталған зерттеу туралы баяндаймыз. Қазақстандық ғалымдардың әзірлемесі ауыл шаруашылығы алқаптарын суару мүмкіндігін кеңейтуге, жерүсті және жерасты суларын ұтымды пайдалануға, сондай-ақ аграрлық сектордың климаттық өзгерістерге төзімділігін арттыруға мүмкіндік береді.
Қазақстанда ауыл шаруашылығында су ресурстарын тиімді пайдалануға бағытталған жаңа ғылыми жоба жүзеге асырылады. Satbayev University жанындағы У.Ахмедсафин атындағы Гидрогеология және геоэкология институтының ғалымдар тобы жерүсті және жерасты суларын кешенді пайдалануға негізделген инновациялық суару жүйесін әзірлеп жатыр. Зерттеу нәтижелері су тапшылығы жағдайында фермерлердің суға қолжетімділігін арттыруға және ауыл шаруашылығы алқаптарын тұрақты сумен қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Ғалымдар су қоймаларынан табиғи сүзгілену арқылы толыққан жерасты суларын суармалы егіншілікке арналған қосымша әрі сенімді су көзі ретінде пайдалану мүмкіндігін зерттеп жатыр. Мұндай тәсіл су ресурстарын ұтымды пайдалануға ғана емес, сонымен қатар аграрлық сектордың климаттық өзгерістерге бейімделуіне де ықпал етеді.
«Су жинақтаушы тоғандардың есебінен қоры толықтырылатын жерасты сулары жерүсті суларымен қатар ауыл шаруашылығында тиімді пайдаланылуы мүмкін. Осы болжамды тексеру үшін біз тәжірибелік учаске құрып, кешенді зерттеулер жүргіздік. Алынған нәтижелер фермерлерге суарудың жаңа көздерінің әлеуетін алдын ала бағалауға және әзірленген технологияны өз шаруашылықтарында қолдануға мүмкіндік береді», – деді жоба жетекшісі, Өңірлік гидрогеология және геоэкология зертханасының меңгерушісі Тимур Рахимов.
Жоба аясында «Шалқар», «Саймасай-1» және «Саймасай-3» су жинақтаушы тоғандарындағы гидротехникалық құрылыстар жаңғыртылды. Су беру көлемін реттеу үшін бес қалқанды ысырма орнатылып, нәтижесінде су ағындарын басқару тиімділігі артты және 620 гектардан астам ауыл шаруашылығы жерін суару мүмкіндігі қамтамасыз етілді. Сонымен қатар зерттеу аумағындағы жерасты суларының режимін бақылау мақсатында су деңгейі мен температурасын үздіксіз қадағалайтын датчиктермен жабдықталған бақылау ұңғымалары бұрғыланды. Жүргізілген зерттеулер жерасты суларының тамшылатып суару жүйелері үшін сенімді су көзі бола алатынын растады.
Зерттеушілер ұшқышсыз ұшу аппаратының көмегімен зерттеу аумағының цифрлық топографиялық картасын жасады. Қазіргі уақытта мамандар бақылау ұңғымалары мен қашықтан мониторинг деректерін біріктіретін гидродинамикалық модель әзірлеп жатыр. Бұл модель жерасты сулары деңгейі мен сапасының өзгерістерін болжауға, сондай-ақ аталған технологияны Қазақстанның өзге өңірлерінде енгізу перспективаларын бағалауға мүмкіндік береді.
Жоба қорытындысы бойынша су үнемдеу технологияларын енгізу, жерасты су ресурстарын ұтымды пайдалану және цифрлық геоақпараттық деректер базасын қалыптастыру жөнінде ғылыми ұсынымдар әзірленеді. Зерттеу нәтижелері еліміздің су қауіпсіздігін нығайтуға, суармалы егіншіліктің тиімділігін арттыруға және аграрлық сектордың климаттық өзгерістерге бейімделуіне елеулі үлес қосады деп күтіледі.
Жоба Біріккен Ұлттар Ұйымының Тұрақты даму мақсаттарына сәйкес келеді. Ол су ресурстарын ұтымды пайдалануға, ауыл шаруашылығының орнықты дамуын қамтамасыз етуге және Қазақстанның су қауіпсіздігін нығайтуға ықпал етеді.
Марғұлан университетінің ғалымдары мен студенттері Алтын Орда дәуіріне жататын археологиялық ескерткіштерді іздестіру және зерттеу мақсатындағы ғылыми экспедиция жұмысын жалғастырады. Экспедиция бағыты Ертістің сол жағалауын, Қызылқақ көлін, Өлеңті, Шідерті және Сілеті өзендерінің аңғарларын қамтып, Павлодар, Солтүстік Қазақстан және Ақмола облыстарының аумағы арқылы өтеді.
Зерттеу жұмыстары жүргізілген маңызды нысандардың бірі – Жантай қонысы. Қазба жұмыстарының бастапқы кезеңінде-ақ археологтар бұл жерде ірі сәулет құрылысының болғанын айғақтайтын белгілерді анықтады. Мұны кейінгі тарихи кезеңдерге тән емес күйдірілген кірпіштердің көптеп табылуы, сондай-ақ аумақты заманауи лидар технологиясы мен георадар арқылы сканерлеу нәтижелері дәлел болды.
Кейінгі зерттеулер табылған кірпіштердің көлемі 25×25 сантиметр екенін және олардың «Алтын Орда стандартына» сәйкес келетінін көрсетті. Дәл осындай құрылыс материалы Алтын Орда дәуірінде сарай, мешіт, кесене және басқа да монументалды сәулет нысандарын тұрғызуда кеңінен пайдаланылған.
Қазба жұмыстары барысында археологтар жерлеу орындарының іздерін және сазды ерітіндімен қаланған ортағасырлық қабырға қалдықтарын анықтады. Алдын ала жүргізілген зерттеулердің нәтижесіне сәйкес Жантай қонысындағы сәулет кешенінің қирандылары XIV-XV ғасырларға жататын дала ақсүйектерінің кесенесі болуы мүмкін. Ол Алтын Орда кезеңі мен Қазақ хандығының қалыптасу дәуіріне тән сәулет ескерткіштерінің қатарына жатады. Сонымен қатар кесене маңынан сол кезеңге тиесілі ауқымды қорым да анықталды. Археологиялық ескерткіштің барлық аршылған бөліктері мұқият тіркеліп, роботтандырылған геосканердің көмегімен үш өлшемді цифрлық модельге айналдырылды. Болашақта бұл цифрлық көшірме археологиялық нысанды сақтап қана қоймай, жоғалған сәулет ескерткішін үш өлшемді үлгіде қайта қалпына келтіруге мүмкіндік береді.
Студенттердің өндірістік тәжірибесінің жетекшісі Асқар Әбілдин бұл экспедицияның Алтын Орда дәуірін тереңірек зерделеуге, археологиялық зерттеулерге тікелей қатысу арқылы тәжірибе жинақтауға және Қазақстан тарихының тың беттерін ашуға мүмкіндік беретінін айтты.
Қазба жұмыстары барысында киімге тағылған металл әшекейлер мен моншақтар жиынтығы табылды. Металл бұйымдарға жүргізілген рентген-флуоресценттік жедел талдау олардың құрамында қорғасын мен қалайы мөлшері жоғары қола қорытпасынан жасалған. Археолог Елена Тушеваның пікірінше, бұл Алтын Орда дәуірінде Ертіс өңіріндегі металлургия ісінің жоғары деңгейде дамығанын дәлелдейді.
Моншақтар жиынтығын зерттеу нәтижелері де ерекше қызығушылық тудырды. Талдау олардың барлығының сырттан әкелінгенін көрсетті. Бұл орта ғасырларда өңір тұрғындарының Еуразияның шалғай аймақтарымен тығыз экономикалық және мәдени байланыс орнатқанын көрсетеді.
Табылған жәдігерлердің қатарында табиғи таралу аймағы Үнді мұхиты саналатын каури бақалшағы да бар. Биоархеолог Наталья Миллердің пікірінше, бұл – Ұлы Даланы ғасырлар бұрын Оңтүстік Азия өркениеттерімен байланыстырған ұзақ сауда жолдарының болғанын дәлелдейтін тағы бір маңызды айғақ.
Экспедиция жетекшісі, Марғұлан университеті Археологиялық зерттеулер институтының директоры Тимур Смағұловтың айтуынша, бұл олжалар өңірдің тарихи дамуы туралы түсінікті толықтыра түсіп, Алтын Орда дәуірінің мәдени мұрасын зерттеуге жаңа мүмкіндіктер ашып отыр.
Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің Ғылым комитеті гранттық және бағдарламалық-нысаналы қаржыландыру шеңберінде ғылыми жобалар бойынша орындалған жұмыстар актілерінің қабылдайтыны туралы хабарлайды (кураторлардың мәліметтері және акт нысаны қоса беріледі) 2026 жылғы маусымның 18-нен бастап маусымның 29-на дейін.
Актілерді дайындау кезінде келесі тармақтарға назар аударуды сұраймыз:
- шарттың күнтізбелік жоспарына сәйкес жұмыстарды енгізгеннен кейін нақты орындалған жұмыстарды көрсету қажет;
- есепті кезең үшін алынған зерттеу нәтижелері, жарияланымдардың, патенттердің және т.б. шығу деректері (авторлар, атауы, күні, нөмірі, баспаның орны, беттер саны), сондай-ақ журналдың жылы, сілтемесін, процентилі мен квартилін көрсету қажет (бар болған жағдайда);
- орындалған жұмыстар актілерінің екі данада ұсынылады (жарияланған жұмыстардың, растайтын құжаттардың және келісім-шарт көшірмелері қоса беріледі).
Бұл ретте орындалған зерттеулер мен нәтижелер туралы мәліметтер есепті кезеңдегі шарттың бекітілген күнтізбелік жоспарына қатаң сәйкес болу керек.
Актілерді қарау келесі электрондық пошта мекенжайлары арқылы жүзеге асырылады:
d.turganbaev@sci.gov.kz – Тұрғанбаев Д.Ә. - 8-7172 -74-25-88.
sa.nurakhmetova@sci.gov.kz – Нурахметова С.А. 8-7172 -74-20-29;
m.kenzhegul @sci.gov.kz – Кенжеғұл М.О. 8-7172 -74-22-70;
g.kuramaeva@sci.gov.kz – Курамаева Г.Н. 8-7172 -74-19-04;
p.omirzak@sci.gov.kz – Өмірзақ П.А. 8-7172-74-27-64;
l.koishygulova@sci.gov.kz – Койшыгулова Л.Р. тел. 8-7172-74-24-68;
r.almuldayev@sci.gov.kz - Альмулдаев Р.С. тел. 8-7172-74-27-28;
yernur.khamit@sci.gov.kz – Хамит Е. М. тел. 8-7172-74-26-05;
a.kusainov@sci.gov.kz – Кусаинов А.А. тел. 8-7172-74-26-69.