Меню
Ландшафттар мен табиғи аймақтар
Қазақстан аумағының көп бөлiгiн шөл (44 %) мен шөлейіт (14%) жерлер алып жатыр. Далалық аймақ ел аумағының 29 %-ын, орман 5 %-ын құрайды.
Қазақстанның жазықты жерлердегі бөлiгi солтүстiктен оңтүстiкке қарай орманды даладан шөлдерге дейiн бiртiндеп алмасады.
Бұл аймақтарда батыстан шығысқа дейін өсiмдiк жамылғысы мен топырақты жер де өзгередi. Бұл климат континенттiлігi бағытының күшейуімен түсiндіріледі. Елдiң биiк таулы шығыс аудандарында аймақтардың ауысымы биiктiкке байланысты болады.
Орманды дала
Қазақстан аумағында орманды далаға елдің оңтүстігі кіреді.
Ол батыстан шығысқа қарай созылып (150 - 250 км), елдің ең шеткi солтүстiк бөлiгiн алып жатыр.
Орманды далаға даланың әр жерінде орналасқан ағаш өсiмдiктерінің жеке аймақтары кіреді.
орманды дала аймағындағы жердiң бедерi тегiс. Олардың арасында төмен жерлер де кездеседі, олардың кейбірі көлдер. Қазақстандық аймақта 6000-нан астам көл бар.
Орманды дала аймағындағы климат басқа аймақтармен салыстырғанда неғұрлым қолайлы. Бұл жерлерде басқа аймақтарда қарағанда жауын-шашын көп, әсіресі жаз айларында мол болады.
Жазы - ыстық, шiлденің орташа температурасы - +18-20°С. Қысы - суық. Қаңтардың орташа температурасы -17°-19°С. Кейбір күндері -51-53°С дейін барады.
Қазақстанның орманды дала аймағындағы өзендерінің барлығы дерлік ерiген қар суымен қоректенеді. Өзендердiң ең iрiсi: Ертiс, Есiл, Тобыл.
Аймақтың өсiмдiгi - шалғындық-далалық өсімдіктер, солтүстiк және солтүстiк-батыс бөлігі - орманды болып келеді. Жердің үстіңгі қабатын жабатын өсiмдiктер алуан түрлі шөптер мен дәндi дақылдардан тұрады. Бұл жерлерде бетеге, бидайық сияқты шөптер көп кездеседі.
Бұл жердегі орман қайыңдар мен көктеректерден тұрады. Жалпы Сырт орманында үлкен жапырақты ағаштар - емен, жөке, қандағаш басым.
Ормандағы қайың, көктерек бұталарында бұталы талдар, долана, итмұрын, қарақат өседі.
Орман өсiмдiктері оңтүстiкке өзен бойы арқылы таралады. Мысалы, далалық аймақта, Жайық өзені жағалауында орман өсімдіктері, Ертiстiң жағалауында қарағай өскен. Сонымен қатар, Сарыарқа-Көкшетау тау алаптары мен Қарқаралы жерлерінде де қарағай кездеседі.
Орманды дала жануардың ерекше құрамымен ерекшеленбейді. Жергiлiктi ормандарда көршi аймақтардағы секілді саршұнақтар, сұр тышқандар, қосаяқтар, ақкiстер, ақ қояндар, түлкiлер, қасқырлар, қарағайлы ормандарда тиiндер тіршілік етеді. Соңғы жылдары бұл жерлерге солтүстiк ормандарынан сiбiр елiктерi мен бұландарды қайта қоныстандырды. Бауырымен жорғалаушылардан жыландар мен кесiрткелер кездеседі.
Дала
Қазақстанда далалық аймақ ел аумағының 29 %-ын алып жатыр. Ол батыстан шығысқа қарай созылып жатыр (2200 км).
Аймақтың енi 600-700 км дейiн жетедi.
Далалық аймақтың климаты - құрылықтық. Жазы - ыстық және құрғақ. Қысы - суық және қары аз. Қаңтардың орташа температурасы -16-18°С, шілде айында солтүстікті +18°С, оңтүстiкте +23°С. Жылға жауын-шашын мөлшері - 300 мм дейiн және олардың мөлшері солтүстіктен оңтүстікке қарай азаяды.
Далалық аймақтағы өзендердің суы аз. Бұл жерде үлкен өзендер де (Ертiс, Есiл, Тобыл), кіші өзендер де бар. Көктемгі су тасу мерзiмінде жылдық ағынның 80 %-ы ағып кетеді.
Далалық аймақ шөпті өсiмдiктерге бай. Оның солтүстiк бөлігінде негiзiнен бетеге, тимофеевка, кермек, ебелек басым болады. Даланың оңтүстік бөлігінің басты өсімдігі ретінде жусанның түрлерін атауға болады.
Ашық және көп түстi дала қысқа мерзiмдi көктем мен жаздың басында ғана байқалады. Шілдеден бастап шөп қурап, даланың түсі сұр-сары түске боялады.
Далалық сүтқоректiлерге мыналар жатады: саршұнақтар, қосаяқтар, дала тышқандары, далалық алақоржындар. Осы мекеннен келесі жыртқыштарды да кездестiруге болады: ақкiс, күзен, борсық, қасқыр және түлкi. Сонымен бiрге, далалық жерде ақбөкендер де мекендейді.
Далалық құстарға дрофаны жатқызуға болады, олардың кейбірінің массасы 16 килограмға дейін жетедi. Сонымен қатар, безгелдектер, қара бозторғай мен қараторғайлардың көптеген түрлері де бар. Жыртқыш құстардан далалық бүркiт, далалық ителгі, кезқұйрық кездеседі.
Шөлейттер
Қазақстанның шөлейт жерлері шөл мен дала аралығындағы ауыспалы аймақ болып табылады. Ол Орал мен Алтай тауларының арасында 2900 км-ге созылып жатыр, ені - 30-бен 300 км аралығында. Шөлейт елдің барлық аумағының 14 %-ын алып жатыр.
Шөлейт жердің климаты - құрғақ, солтүстiк аймақтарға қарағанда, әлдеқайда құрғақ. Жауын-шашын аз түседі, мөлшері 180 мен 300 мм аралығында өзгеріп тұрады.
Жауын-шашын көктемнің соңы мен жаздың басында көп, ал қыста өте аз жауады. Шiлденің орташа температурасы +22-24°С, ыстық кейде 40°С дейiн жетедi. Зима суық, ашық, аязды күндері басым болады. Қаңтардың орташа температурасы — 15-17°С, ең төмен температура - 50°С болып шығыста байқалады.
Жазда шөлейт аймақта көп өзендер кеуiп қалады. Шөлейт аймақта 3000-нан астам көл бар. Олардың көбісінің сулары - тұзды немесе сортаңды.
Шөлейт жерлерде шөлді жердің де, далалық жердің де өсімдіктері өседі. Өсiмдiк жамылғысы негiзiнен бетеге, жусан, түймедақтан тұрады. Шөлейт жердің көп бөлігін жусан алып жатыр.
Кейбір жазықтарды сортаң топырақ пен сорлар ұшырасады. Олардың ортасында өсiмдiктер болмайды, тек шет жақтары ғана әр түрлi өсiмдiктермен қоршалады.
Шөлейт жерлерде шөлді және далалық жердегі сияқты кемiргiштерден – саршұнақтар, қосаяқтар, қояндар, түлкiлер, күзендер, құстардан – бүркiттер мен бозторғайлар мекендейді. Сүтқоректiлерден қарақұйрық пен ақбөкен кездеседі. Шөлейт жерлерде жыландар мен кесірткелер өте көп.
Шөлдер
Қазақстанда шөл аймағы 2800 км-ге 500-700 км енімен созылып жатыр. Шөл аймағы елдiң 44 % аумағын алады.
Қазақстандық шөл аймағында негiзiнен құмды және сазды шөлдер басым. Тастақ (тасты) шөл Қазақстанға тән емес, ол тек кейбір шағын аудандарда ғана кездеседі.
Шөлдердiң климаты өте құрғақ. Жылдық жауын-шашынның мөлшері ешқай жерде 200 мм-ден аспайды. Жазда жаңбыр өте сирек жауады. Ең үлкен жауын-шашын мөлшерi көктемде болады. Қысы - суық. Аяз - 40°С дейiн жетедi. Жазы - өте ыстық, қапырық және құрғақ. Шiлденiң орташа температурасы солтүстiкте +24-26°С, оңтүстiкте +28-30°С. Жазда құмның бетi +70°С дейiн қызады. Мұның бәрі үлкен буланғыштыққа алып келеді.
Көктемде ерiген қар суымен толған ойпаңдар мен шұңқырлар жазда құрғайды. Құрғақ ауа мен жауын-шашынның аздығының салдарынан, шөлді аймақтарда жергiлiктi өзен жоқ. Тек бастауы шөлді емес жерлерден басталатын өзендер (Жайық, Сырдария, Шу және т.б) ғана кездеседі.
Сонымен бiрге, шөлді аймақта ең iрi артезиан хауыздары бар.
Құмды шөл барлық шөл аймағының шамамен үштен бiр бөлігін құрайды. Шөлдер ондаған мың жыл бұрын, бұрынғы өзендер мен көлдердің орнында пайда болған. Желмен көшкен құмдар шағылдар мен төбешiктердi жасаған.
Құмды шөлдерде жусанның бірнеше түрлері мен дәндi дақылдар таралған.
Көктемде бетеге, құмды жусан, құмды сұлы, шөлді түймедақ өседі. Жаз мезгілінде барлық өсімдіктер қурап қалады.
Сазды шөлдер құмды алаптардың арасында немесе олардың шеттерінде орналасқан. Ең iрi сазды шөлдер – Үстірт, Бетбақдала, Сырдария өзенiнің оң жақ жағалауы.
Өсiмдiктерден жусан, баялыш пен бұйырғын көп кездеседі. Қара сексеуiл де ұшырасады.
Тастақ немесе тасты шөл Қазақстанда аз аумақты ғана қамтиды.
Бұл жердің өсiмдiктері айналадағы өсімдіктермен бірдей. Шөлдердегі өзенді аймақтардың өсiмдiгi ерекше болады. Бұл жерде түрлi өсiмдiктерден тұратын бұталы, қалың тоғайлар да кездеседі. Мұндай жерлер тоғайлар деп аталады. Тоғайлар Сырдария, Шу, Іле өзендерінің жағасында ұшырасады. Тоғайларда құрақтар мен қамыстар өседі.
Шөлдердің жануарлар әлемі әртүрлі болып келеді. Бұл жерді мекендеуге жылындар мен кесірткелердің кейбір түрлері ғана үйренген. Далалық жылан, щитомордник, сонымен бiрге, кiрпi мен тасбақа да бар.
Шөлді жерлерде iрi тұяқтылардан қарақұйрықтар мен ақбөкендер тіршілік етеді. Көптеген кемiргiштер – қосаяқтар, саршұнақтар, құмтышқандар – жылдың қолайсыз мерзiмдерiнде iндеріне тығылып, ұйқыға кетеді. Қалың тоғайларда қабандар, қамыс мысықтары мен қасқырлар мекендейді.