Әкімшілік рәсімдік-процестік кодекс туралы
2021 жылғы 1 шілдеде біздің елімізде Әкімшілік рәсімдік-процестік кодекс (бұдан әрі — Кодекс) күшіне енеді)
Кодекс Әкімшілік рәсімдермен және жария құқықтық қатынастар саласындағы дауларды шешу жөніндегі арнайы сот ісін жүргізумен байланысты қоғамдық қатынастарды реттеуге бағытталған. Жаңа кодекс сондай-ақ шешім шығарылғанға дейін әкімшілік процестің барлық сатыларында татуласу, Медиация туралы немесе дауды партисипативтік рәсім тәртібімен реттеу туралы келісім жасасу мүмкіндігін көздейді.
Жаңа кодекс жоғары тұрған органда және сотта билік органдарымен дауларды қарау кезінде азаматтар мен заңды тұлғалардың құқықтарын қорғаудың тиімділігін арттыруға бағытталған. Кодекс мемлекеттік емес ұйымдармен және тұлғалармен өзара қарым-қатынасты реттейтін болады. Мысалы, ұлттық компаниялар, жеке сот орындаушылары. Яғни, мемлекеттік өкілеттіктердің бір бөлігі берілген және кейбір билік пен әкімшілік функциялары бар субъектілер. Кодексте сот ісін жүргізудің жеке әкімшілік нысаны белгіленеді. Оның қажеттілігі АІЖК-дегі ерекше талап қою ісі Мұндай істердің жария-құқықтық сипатын көрсетпейтіндігімен түсіндіріледі. Сондықтан қоғамдық құқықтар туралы істер азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен қаралмауы керек, онда тараптар тең, ал әкімшілік құқықтық қатынастарда жеке тұлға мемлекетке тең емес. Осылайша, Кодекс, оны жасаушылардың идеясы бойынша, мемлекетпен дауларда құқық қолдану практикасына айтарлықтай өзгерістер енгізуі керек.
Кодекстің негізгі мақсаты азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау болып табылады.
Кодексте, қазіргі уақытта қолданылып жүрген "жеке және заңды тұлғалардың өтініштерін қарау тәртібі туралы" Заңға қарағанда, өтінішті мемлекеттік органға келіп түскен сәттен бастап өтініш берушіге жауап жолдағанға дейінгі оны қарау процесінің барлық кезеңдері, сондай-ақ шағым жасаудың бүкіл рәсімі неғұрлым нақты регламенттелген.
Жаңашылдықтардың бірі-енді өтініш берушінің оның өтінішін қараудың әрбір кезеңіне, оның ішінде түпкілікті шешім қабылдауға қатысуға құқығы бар. Хабарламаларды, ұсыныстарды, пікірлерді және сұрау салуларды қарау оңайлатылған әкімшілік рәсім тәртібімен жүзеге асырылады.
Әкімшілік істі оңайлатылған әкімшілік рәсімде қарау қорытындылары бойынша мынадай шешімдердің бірі шығарылады::
1) хабарламаның, ұсыныстың, жауаптың, сұрау салудың мәні бойынша жауапты, оның ішінде ақпаратты ұсыну;
2) назарға алу;
3) оңайлатылған әкімшілік рәсім тоқтатылған кезде тоқтатылады.
Мемлекеттік органдардың, жергілікті өзін-өзі басқару органдарының басшылары және олардың орынбасарлары айына кемінде бір рет азаматтарды және заңды тұлғалардың өкілдерін, оның ішінде осы органдардың қызметкерлерін жеке қабылдауды жүргізуге міндетті
Әкімшілік рәсімге қатысушы әкімшілік актіге, әкімшілік актіні қабылдауға байланысты емес әкімшілік әрекетке (әрекетсіздікке) әкімшілік (сотқа дейінгі) тәртіппен шағым жасауға құқылы. Бұл ретте Әкімшілік рәсімдер шеңберінде өтініштерді қарау мерзімі қолданыстағы заңнамаға қарағанда күнтізбелік 30 күнге дейін (объективті себептер бойынша 2 айдан аспайтын мерзімге ұзарту мүмкіндігімен) 15 жұмыс күніне дейін қысқартылатын болады.
Шағым әкімшілік актісіне, әкімшілік әрекетіне (әрекетсіздігіне) шағым жасалып отырған Әкімшілік органға, лауазымды адамға беріледі.
Әкімшілік актісіне, әкімшілік әрекетіне (әрекетсіздігіне) шағым жасалып отырған әкімшілік орган, лауазымды адам шағым келіп түскен күннен бастап үш жұмыс күнінен кешіктірмей оны және әкімшілік істі шағымды қарайтын органға жібереді.
Бұл ретте әкімшілік актісі, әкімшілік іс-әрекетке (әрекетсіздікке) шағым жасалатын әкімшілік орган, лауазымды адам, егер ол үш жұмыс күні ішінде қолайлы Әкімшілік акт қабылдаса, шағымда көрсетілген талаптарды толық қанағаттандыратын әкімшілік іс-әрекет жасаса, шағымды қарайтын органға шағым жібермеуге құқылы. Егер заңда өзгеше көзделмесе, сотқа жүгінуге сотқа дейінгі тәртіппен шағым жасалғаннан кейін жол беріледі.
Әкімшілік актіге, әкімшілік әрекетке (әрекетсіздікке) шағым әкімшілік органға, лауазымды адамға әкімшілік рәсімге қатысушыға әкімшілік актінің қабылданғаны немесе әкімшілік әрекеттің (әрекетсіздіктің) жасалғаны туралы белгілі болған күннен бастап үш айдан кешіктірілмей беріледі.
Шағымды қарау мерзімі шағым түскен күннен бастап жиырма жұмыс күнін құрайды. Шағымды қарап, шағымды қарайтын орган мынадай шешімдердің бірін шығарады:
1) әкімшілік актінің күшін жою туралы;
2) әкімшілік актінің күшін жою және жаңа әкімшілік актіні қабылдау туралы;
3) әкімшілік әрекеттің жасалғаны туралы;
4) шағымды қанағаттандырусыз қалдыру туралы;
5) әкімшілік істі әкімшілік актіге, әкімшілік әрекетке (әрекетсіздікке) шағым жасалып отырған лауазымды адамға жіберілген бұзушылықтар мен оларды жою жөніндегі ұсыныстар көрсетіле отырып, әкімшілік рәсімді жүзеге асыру үшін әкімшілік органға жіберу туралы шешімдердің бірін қабылдайды;
6) шағымды қараусыз қалдыру туралы шешімдердің бірін қабылдайды.
"Әкімшілік рәсімдер туралы" Заңнан айырмашылығы, жаңа кодексте дауларды әкімшілік Әділет тәртібімен шешу регламенттеледі, яғни өтініштерді әкімшілік органның немесе лауазымды адамның ғана емес, жоғары тұрған әкімшілік органдарға шағым жасау рәсімі де, сондай-ақ шағымдарды мемлекеттік соттардың кейіннен қарауы (әкімшілік сот ісін жүргізу) көзделген.
Демек, әкімшілік Әділет енгізу республикамыздың құқықтық мемлекетін дамытуда маңызды қадам болуға және Қазақстан азаматтарының конституциялық құқықтарын қорғаудың тиімділігін неғұрлым жоғары деңгейге көтеруге тиіс.
Тереңкөл ауданаралық
Әділет басқармасының басшысы
«ҚЗО»РҚБ Павлодар
облыстық филиалының мүшесі А.К.Сергазинов