Патенттік құқық

Патенттік құқық

 

     Өнеркәсіптік меншік объектілерінің маңыздылығының артуына байланысты оларды қорғаудың рөлі артып келеді. Өнертабыстарды қорғаудың құқықтық жүйесінің мақсаты оларға патент иеленушілер мен авторлардың құқықтарын тиісті қорғауды және қорғауды беру, сондай-ақ оларды рұқсатсыз пайдалануға жол бермеу болып табылады.

    Қазақстан Республикасындағы Патенттік құқық ҚР 1999 жылғы 16 шілдедегі № 427 Патенттік Заңымен реттеледі.

Заң Өнеркәсіптік меншік объектілерін құруға, құқықтық қорғауға және пайдалануға байланысты туындайтын мүліктік, сондай-ақ олармен байланысты жеке мүліктік емес қатынастарды реттейді. Өнеркәсіптік меншік объектілеріне патентпен қорғалатын өнертабыс, пайдалы модель және өнеркәсіптік үлгі жатады. Патент Өнеркәсіптік меншік объектісіне басымдықты, авторлықты және айрықша құқықты куәландырады.

Патенттің қолданылу мерзімі Өнеркәсіптік меншік объектісінің түріне байланысты. Өнертабысқа патент үшін бұл өтінім берілген күннен бастап 20 жыл, пайдалы модельге патент үшін бұл өтінім берілген күннен бастап 5 жыл үш жылға ұзарту мүмкіндігі және өнеркәсіптік үлгіге патент үшін бұл өтінім берілген күннен бастап он бес жыл, ұзарту мерзімі бес жылдан аспайды.

Өнертабысқа және пайдалы модельге қорғау құжатымен ұсынылатын құқықтық қорғау көлемі олардың формуласымен, ал өнеркәсіптік үлгіге патент — бұйымның (макеттің) суреттерінде ұсынылған және өнеркәсіптік үлгінің елеулі белгілерінің тізбесінде келтірілген оның елеулі белгілерінің жиынтығымен айқындалады. Өнертабыс формуласын, пайдалы модельді түсіндіру үшін сипаттама мен сызбаларды қолдануға болады.

Өнеркәсіптік меншік объектілеріне патенттік қорғауды алу үшін олар патентке қабілеттілік шарттарына сәйкес келуі тиіс.

Өнертабысқа, егер ол жаңа болса, өнертапқыштық деңгейі болса және өнеркәсіптік тұрғыдан қолданылса, құқықтық қорғау беріледі. Өнертабыстың жаңалығы оның техника деңгейі туралы мәліметтерден белгісіздігімен анықталады, ал егер ол маман үшін техника деңгейі туралы мәліметтерден анық көрінбесе, өнертапқыштық деңгей танылады. Өнертабыс, егер оны өнеркәсіпте, ауыл шаруашылығында, денсаулық сақтауда және басқа да салаларда қолдануға болатын болса, Өнеркәсіптік қолдануға болады. Өнертабыс ретінде микроорганизмнің құрылымына, затына, штаммына, өсімдіктер мен жануарлар жасушаларының мәдениетіне, материалдық құралдардың көмегімен материалдық объектіге іс-қимыл жасау процесіне, сондай-ақ белгілі өнімді немесе әдісті жаңа қолдануға қатысты кез келген саладағы техникалық шешімдер қорғалады. Бұл ретте патенттік заңда айқындалған, өнертабыстар деп танылмайтын тізбе бар, оларға математикалық әдістер, ақыл-ой операцияларын орындау, ойындар өткізу ережелері мен әдістері, бұйымдардың сыртқы түріне ғана қатысты ұсыныстар және т. б. жатады.

Пайдалы модель, егер ол жаңа және өнеркәсіптік қолданылатын болса, құқықтық қорғаумен қамтамасыз етіледі. Пайдалы модельдің жаңалығы оның техника деңгейі туралы ақпараттан белгісіз маңызды белгілерінің жиынтығымен анықталады. Пайдалы модель, егер оны іс жүзінде қолдануға болатын болса, өнеркәсіптік тұрғыдан қолданылады.

Өнеркәсіптік үлгіге, егер ол жаңа, түпнұсқа болса, құқықтық қорғау беріледі. Егер бұйымның суреттерінде көрініс тапқан және өнеркәсіптік үлгінің елеулі белгілерінің тізбесінде келтірілген оның елеулі белгілерінің жиынтығы өнеркәсіптік үлгінің басымдығы күніне дейін әлемде жалпыға қолжетімді болған мәліметтерден белгісіз болса, өнеркәсіптік үлгі жаңа болып табылады. Өнеркәсіптік үлгінің өзіндік ерекшелігі, егер оның маңызды белгілері өнім ерекшеліктерінің шығармашылық сипатын анықтаса танылады. Бұйымның сыртқы түрін анықтайтын өнеркәсіптік немесе қолөнер өндірісінің барлық көркемдік-конструкторлық шешімі өнеркәсіптік үлгі болып саналуы мүмкін, бірақ бұйымдардың, сәулет объектілерінің (шағын сәулет нысандарынан басқа) тек техникалық функциясына байланысты тұрақсыз Нысандар мұндай болып саналмайды.

Өнеркәсіптік меншіктің қорғалатын объектісі осы қорғау құжатын беру туралы мәліметтер ресми бюллетеньде жарияланған күннен бастап қорғау құжатының қолданылу кезеңінде қолданылатын ерекше пайдалану құқығы бойынша патент иеленушіге тиесілі. Осы мақсатта өнеркәсіптік меншіктің қорғалатын объектісі бар өнімді дайындау, қолдану, әкелу, сатуға ұсыну, сату, азаматтық айналымға өзге де енгізу немесе сақтау, сондай-ақ қорғалатын әдісті қолдану өнеркәсіптік меншік объектісін пайдалану деп танылады.

Патент иесі алынған қауіпсіздік құжатын жеке немесе заңды тұлғаға бере алады. Патент иесіне беру үшін лицензиялық шарт жасасу қажет, ол уәкілетті органда міндетті тіркелуге жатады. Берілген құқықтардың көлеміне байланысты лицензиялық шарт үш санатқа бөлінеді:

 

Біріншісі, қарапайым, ерекше емес лицензия шарты-лицензиар оны пайдалану мүмкіндігін және басқа тұлғаларға лицензия беру құқығын сақтайды;

Екіншісі, айрықша лицензия шарты-лицензиар пайдалану мүмкіндігін сақтайды, бірақ басқа тұлғаларға лицензия беру құқығынсыз;

Үшіншіден, толық лицензия шарты-лицензиардың оны пайдалану мүмкіндігін сақтамай және басқа тұлғаларға лицензия беру құқығынсыз.

Патент иесінің айрықша құқықтары кейбір жағдайларда бұзылуы мүмкін емес. Мысалы, өнеркәсіптік меншіктің қорғалатын объектісіне табыс алмай ғылыми зерттеу немесе эксперимент жүргізу немесе төтенше жағдайларда қорғалатын Объектіні қолдану (кейіннен патент иесіне пропорционалды өтемақы төлеу, сондай-ақ кәсіпкерлік қызметпен байланысты емес жеке қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін қолдану патент иеленушінің айрықша құқықтарын бұзу болып саналмайды.

Өнеркәсіптік меншік объектісінің басымдығы күніне дейін автордан тәуелсіз құрылған ұқсас шешімді адал пайдаланған немесе оған қажетті дайындықтар жасаған адам мұндай пайдалану көлемін кеңейтпей, оны өтеусіз пайдалану құқығын сақтайды. Бұл құқық басқа адамға берілуі мүмкін алдын-ала пайдалану құқығы деп аталады.

Айрықша құқықтар бұзылған жағдайда, патент иесі бұзушыдан келтірілген залалдың орнын толтыруды және моральдық зиянның орнын толтыруды, бұзушы алған кірісті өндіріп алуды, сот белгілеген оннан елу мыңға дейінгі айлық есептік көрсеткіш сомасында өтемақы төлеуді немесе азаматтық айналымға енгізілетін немесе осы мақсатта сақталатын өнімдерді өз пайдасына алып қоюды талап ете алады, бұл ретте жол берілген бұзушылықтар бұзылған құқық кімге тиесілі екендігі туралы мәліметтерді көрсете отырып, міндетті түрде жариялануы керек.

Айрықша құқықтарды қорғаудың көрсетілген әдістері Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 9 және 970-баптарында көзделген.

 

Өнертабысқа, пайдалы модельге, өнеркәсіптік үлгіге құқық Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 991-1004-баптарында бекітілген, онда Өнеркәсіптік меншікті құқықтық қорғаудың негізгі шарттары, авторлық құқық, патенттің қолданылу аумағы және т. б. белгіленген. тоқтатылуы керек, ал бұзушы патент иесіне келтірілген залалды өтеуге міндетті.

Өнертабыстарға, пайдалы модельдерге, өнеркәсіптік үлгілерге, селекциялық жетістіктерге немесе интегралдық микросхемалардың топологияларына құқықтарды бұзғаны үшін жаза ҚР Қылмыстық кодексінің 199-бабында да көзделген. Негізінен бұл бап автордың немесе өтініш берушінің келісімінсіз Өнеркәсіптік меншік объектісінің мәнін олар туралы мәліметтер ресми жарияланғанға дейін жария еткені, сондай-ақ Авторлық құқық бергені немесе бірлесіп авторлыққа мәжбүрлегені не өнертабысты, пайдалы модельді, өнеркәсіптік үлгіні, селекциялық жетістікті немесе интегралдық микросхема топологиясын заңсыз пайдаланғаны үшін жазаны көздейді.

Өнеркәсіптік меншік объектісіне қорғау құжаты тек аумақтық түрде қолданылады және оны алу құқығы мұрагерлік немесе мұрагерлік тәртібімен ауыса алады. Қорғау құжатын күшінде ұстағаны үшін жыл сайынғы төлем көзделген, оны патент иеленуші өтінім берген тиісті күні жыл сайын жүргізуге міндетті.

Қазақстан Республикасында өнертабыстарды құру, құқықтық қорғау және пайдалану Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 16 шілдедегі Патенттік Заңымен реттеледі.

Пайдалы модельге Патент пайдалы модельге патент беруге өтінімді сараптау нәтижелері бойынша беріледі.

Өнертабысқа және өнеркәсіптік үлгіге Патент өтінімнің мәні бойынша ресми сараптама және сараптама жүргізілгеннен кейін беріледі. Патент Өнеркәсіптік меншік объектісіне басымдықты, авторлықты және айрықша құқықты куәландырады.

Өнертабысқа Патент өтінім берілген күннен бастап жиырма жыл бойы қолданылады.

Қолдану үшін Қазақстан Республикасының Рұқсаттар және хабарламалар туралы заңнамасында белгіленген тәртіппен рұқсат алу талап етілетін дәрілік затқа, пестицидке қатысты өнертабысқа қатысты айрықша құқықтың және осы құқықты куәландыратын патенттің қолданылу мерзімі патент иеленушінің өтінішхаты бойынша, бірақ бес жылдан аспайтын мерзімге ұзартылуы мүмкін.

Патент өнертабыстарға берілген айрықша құқықты білдіреді, яғни патент иесі өз қалауы бойынша өнертабысты қолдана және басқара алады.

Өнертабысқа, егер ол жаңа болса, өнертапқыштық деңгейі болса және өнеркәсіптік тұрғыдан қолданылса, құқықтық қорғау беріледі.

Өнертабыс бұрын белгісіз нәрсе болуы керек. Жаңалық-бұл белгілі бір салада алға жылжу.

Өнертабыстың өнертапқыштық деңгейі болуы керек, яғни бұрыннан белгілі және таныс нәрсе болмауы керек. Өнеркәсіптік қолдану деп өнертабысты өнеркәсіптік өндірісте және басқа салаларда қолдану мүмкіндігі түсініледі.

Инновациялық патент пен өнертабысқа патент беруге сараптама жасау ұйымына өтінім беру құқығына шығармашылық еңбегімен құрылған өнертабыстың авторы ие.

Инновациялық патент пен патентке арналған барлық өтінімдер олардың патентке қабілеттілігін анықтау үшін сараптамадан өтеді.

Қазақстан Республикасы патенттік Заңының 6-бабының 2-тармағына сәйкес өнертабыс ретінде өнімге (микроорганизмнің құрылғысына, затына, штаммына, өсімдіктер немесе жануарлар жасушаларының мәдениетіне), әдіске (материалдық құралдардың көмегімен материалдық объектіге іс-қимылды жүзеге асыру процесіне), сондай-ақ белгілі өнімді немесе әдісті қолдануға қатысты кез келген салада техникалық шешімдер қорғалады жаңа мақсатта немесе белгілі бір мақсатта жаңа өнім.

Өнертабысқа құқықтық қорғау, егер ол жаңа болса, өнертапқыштық деңгейге ие болса және өнеркәсіптік тұрғыдан қолданылса беріледі.

Қазақстан Республикасы патенттік Заңының 6-бабының 3-тармағында өнертабыс деп танылмайтын объектілердің тізбесі көзделгеніне назар аударған жөн:

ашылулар, ғылыми теориялар және математикалық әдістер;

1. шаруашылықты ұйымдастыру және басқару әдістері;
2. шартты белгілер, кестелер, ережелер;
3. ақыл-ой операцияларын орындау, ойындар өткізу ережелері мен әдістері;
4. есептеу машиналарына арналған бағдарламалар және алгоритмдер;
5. құрылыстарды, ғимараттарды, аумақтарды жоспарлаудың жобалары мен схемалары;
6. тек өнімнің сыртқы түріне қатысты ұсыныстар;
7. қоғамдық тәртіпке, адамгершілік пен адамгершілік принциптеріне қайшы келетін ұсыныстар.

Өнертабысқа құқықтар Қазақстан Республикасының Патенттік Заңына сәйкес жүргізілетін сараптама нәтижелері бойынша берілетін патентпен қорғалады.

Өнертабысқа Патент өтінімнің мәні бойынша ресми сараптама және сараптама жүргізілгеннен кейін беріледі.

Өнертабысқа патент беруге өтінімдерге сараптаманы сараптама ұйымы – Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің "Ұлттық зияткерлік меншік институты" шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорны жүргізеді.

Патент Өнеркәсіптік меншік объектісіне басымдықты, авторлықты және айрықша құқықты куәландырады.

Өнертабысқа Патент өтінім берілген күннен бастап жиырма жыл бойы қолданылады.

Қолдану үшін Қазақстан Республикасының Рұқсаттар және хабарламалар туралы заңнамасында белгіленген тәртіппен рұқсат алу талап етілетін дәрілік затқа, пестицидке (улы химикатқа) қатысты өнертабысқа қатысты айрықша құқықтың және осы құқықты куәландыратын патенттің қолданылу мерзімі патент иеленушінің өтініші бойынша, бірақ бес жылдан аспайтын мерзімге ұзартылуы мүмкін.

Көрсетілген мерзім өнертабысқа патент беруге өтінім берілген күннен бастап өнертабысты қолдануға бірінші рұқсат алынған күнге дейін бес жыл шегеріле отырып өткен уақытқа ұзартылады.

Патент беруге өтінімдерді сараптау екі кезеңнен тұрады: ресми сараптама және өтінімді мәні бойынша сараптау. Ресми сараптама жүргізу барысында құжаттардың белгіленген талаптарға сәйкестігі тексеріледі. Оң нәтижемен ресми сараптама аяқталғаннан кейін өтінімнің мәні бойынша сараптама жүргізіледі, ол мәлімделген ұсынысты өнертабыс ретінде қорғалатын объектілерге жатқызу мүмкіндігін белгілеуді қамтиды.

Патент иеленуші патенттелген өнертабысты қорғау мерзімі ішінде кім пайдалана алатыны немесе пайдалана алмайтыны туралы шешім қабылдауға құқылы. Патент иесі өнертабысты өзара келісілген шарттарда пайдалануға рұқсат бере алады немесе басқа адамдарға лицензия бере алады. Патент иесі өнертабыс құқығын кез-келген адамға сата алады, содан кейін ол осы патенттің толық иесі болады. Өнеркәсіптік үлгіге өнімнің сыртқы түрін анықтайтын өнеркәсіптік немесе қолөнер бұйымдарының көркемдік-конструкторлық шешімі жатады. Өнеркәсіптік үлгіге, егер ол жаңа, түпнұсқа болса, құқықтық қорғау беріледі.

Қазақстан Республикасының Патенттік Заңына сәйкес, егер бұйымның суреттерінде көрініс тапқан және өнеркәсіптік үлгінің елеулі белгілерінің тізбесінде келтірілген оның елеулі белгілерінің жиынтығы өнеркәсіптік үлгінің басымдығы күніне дейін әлемде жалпыға қолжетімді болған мәліметтерден белгісіз болса, өнеркәсіптік үлгі жаңа болып табылады. Өнеркәсіптік үлгінің жаңалығын белгілеу кезінде Қазақстан Республикасында басқа адамдар бұрын берген бірдей өнеркәсіптік үлгілерге, сондай-ақ Қазақстан Республикасында патенттелген өнеркәсіптік үлгілерге өтінімдер ескеріледі.

Өнеркәсіптік үлгі, егер оның маңызды белгілері өнім ерекшеліктерінің шығармашылық сипатын анықтаса, түпнұсқа болып танылады. Маңызды белгілерге, атап айтқанда, пішін, конфигурация, ою-өрнек және түстердің үйлесімі жатады.

Өнеркәсіптік үлгілер кәсіпкерлік субъектісінің мүдделерін қорғаудың маңызды құралы болып табылады, өйткені тұтынушының белгілі бір тауарды таңдауында сыртқы түрі сирек анықтаушы фактор болып табылмайды. Әр түрлі өндірушілер шығаратын бір мақсаттағы өнімдердің техникалық деректері сәйкес келуі мүмкін екенін ескере отырып, олардың сыртқы түріндегі айырмашылықтар өте маңызды болуы мүмкін. Осыған байланысты өнеркәсіптік үлгіге патенттік монополия сатып алу өндірушінің стратегиялық міндеті болып табылады.

Өнеркәсіптік үлгі адам қызметінің кез-келген саласында жасалуы мүмкін, онда сыртқы түрі болуы мүмкін тауарлар шығарылады (іс жүзінде бұл кез-келген заттар). Өнеркәсіптік үлгі ретінде қорғалатын шешімдер адам қызметінің әртүрлі аспектілеріне қатысты болуы мүмкін – киімнен бастап күрделі дизайн шешімдеріне дейін (автомобильдер, қайықтар және т.б.).

Өнеркәсіптік үлгі объектінің сыртқы түріне қатысты болғандықтан, әлемде өнеркәсіптік үлгіні анықтау үшін "дизайн"ұғымы жиі қолданылады. Көбінесе өнеркәсіптік үлгі дизайнердің шығармашылық жұмысының нәтижесі болып табылады.

Шешімнің өнеркәсіптік үлгілері ретінде танылмайды:

1. тек өнімнің техникалық функциясына байланысты;
2. сәулет объектілері (шағын сәулет нысандарынан басқа), өнеркәсіптік, гидротехникалық және басқа да стационарлық құрылыстар;
3. сұйық, газ тәрізді, сусымалы немесе сол сияқты заттардан жасалған тұрақсыз нысандағы объектілер;
4. қоғамдық мүдделерге, адамгершілік пен адамгершілік принциптеріне қайшы келетін бұйымдар

Өнертабыстарды қорғау, атап айтқанда патенттер беру жеке тұлғаларды өздерінің шығармашылық таланттарын және өнертабыстарын коммерциялық пайдаланғаны үшін материалдық сыйақыларын тануға ынталандырады. Бұл ынталандырулар инновацияны ынталандырады, бұл адамдардың өмір сүру сапасы жоғарылайтын жағдайды қамтамасыз етеді.

 

Павлодар облысының Әділет департаменті