Қазақстан Республикасының Конституциясы күшіне енді: билік пен азаматтар үшін не өзгереді

Қазақстан Республикасының Конституциясы күшіне енді: билік пен азаматтар үшін не өзгереді

1 шілдеде 2026 жылғы 15 наурызда өткен жалпыұлттық референдумда қабылданған елдің Негізгі Заңы күшіне енді, деп хабарлайды Kazinform тілшісі.

Елдің Негізгі Заңын шын мәнінде халықтық құжат деп атауға болады. Мәтінді дайындауға Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев тікелей қатысып, бұл құжатқа ерекше легитимділік беріп, оның қоғаммен байланысын айқындады.

Қазақстан тарихында алғаш рет Негізгі Заң жалпыұлттық референдум арқылы қабылданды: азаматтардың 87,15%-ы Конституцияны қолдады. Қазақстан

Жаңа Конституцияның басты ерекшелігі — оның адамға бағытталуы. Ол азаматтардың құқықтары мен мүдделерін негізгі орынға қояды, әділеттілік пен сенім қағидаттарын бекітеді және «Әділетті Қазақстан» тұжырымдамасының дамуына жаңа мүмкіндіктер ашады. Конституция — мемлекеттің құқықтық жүйесінің негізі, мемлекеттік құрылымның негіздерін айқындайды, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын бекітеді және ел дамуының стратегиялық бағыттарын ұзақ мерзімге белгілейді.

Жаңа Конституция мемлекеттік басқару жүйесін едәуір жаңартты. Құжат преамбуладан, 11 бөлімнен және 104 баптан тұрады.

Жаңа конституциялық заңдар

Жаңа Негізгі Заңның ережелерін іске асыру үшін Қазақстанда конституциялық заңдар пакеті қабылданды. Олар мемлекеттік басқарудың жаңа жүйесін бекітеді және негізгі мемлекеттік институттардың жұмыс тәртібін айқындайды.

Олардың қатарында мына заңдар бар:

• «Қазақстан Республикасының Президенті институты туралы заң»;
• «Қазақстан Республикасының Ұлттық құрылтайы және оның депутаттарының мәртебесі туралы»;
• «Қазақстан Халық Кеңесі туралы»;
• «Қазақстан Республикасының астанасының мәртебесі туралы»;
• «Қазақстан Республикасының әкімшілік-аумақтық құрылымы туралы»;

сондай-ақ «Сайлау туралы» конституциялық заңға өзгерістер енгізілді.

Маңызды құжаттардың бірі — «Қазақстан Республикасының Президенті туралы» конституциялық заң болды. Бұл құжат «Күшті Президент — ықпалды Құрылтай — есеп беретін Үкімет» қағидатына негізделген жаңа мемлекеттік басқару моделін қалыптастыруға бағытталған.

Заң президенттік институт үшін бұрын енгізілген шектеулерді сақтайды. Атап айтқанда, Президент бұрынғыдай бір ғана жеті жылдық мерзімге сайланады және қайта сайлану құқығына ие емес. Ол партиядан тыс болуға міндетті, сондай-ақ оның жақын туыстарының белгілі бір мемлекеттік лауазымдарды атқаруына қатысты шектеулер сақталады.

Сонымен қатар заң Президенттің Қазақстан Халық Кеңесі, Үкімет, Қазақстан Ұлттық құрылтайы және адам құқықтары жөніндегі уәкілмен өзара іс-қимылының жаңа тетіктерін бекітеді.

Ең маңызды жаңалықтардың бірі — вице-президент институтының енгізілуі. Заңға сәйкес, бұл лауазымға кандидатураны Президент ұсынады, ал оны тағайындауға Құрылтайдың келісімі қажет. Құжат кандидатқа қойылатын талаптарды, оның өкілеттіктерін, өкілеттігін тоқтату негіздерін және жоғары мемлекеттік билік органдарының тұрақты әрі үздіксіз жұмысын қамтамасыз етудегі рөлін айқындайды.

Парламенттің орнына — Құрылтай

Жаңа Конституциядағы ең ауқымды өзгерістердің бірі — заң шығарушы билікті реформалау. 1 шілдеден бастап Қазақстанда Сенат пен Мәжілістен тұратын екі палаталы Парламент өз жұмысын тоқтатады. Оның орнына жаңа жоғары өкілді орган — Құрылтай жұмысын бастайды.

• «Қазақстан Республикасының Құрылтайы және оның депутаттарының мәртебесі туралы» конституциялық заңға сәйкес, Құрылтай 145 депутаттан тұрады. Депутаттар 5 жыл мерзімге, біртұтас жалпыұлттық округ бойынша пропорционалды жүйемен сайланады.
• Өкілді органның жұмысын төраға басқарады, оған депутаттардың көпшілік даусымен сайланатын үш орынбасар көмектеседі.
• Құрылтайдың өкілеттігі жаңа шақырылымның алғашқы сессиясы ашылған сәттен басталып, келесі құрам жұмысын бастағаннан кейін аяқталады. Құрылтайға сайлау жалпыға бірдей, тең және тікелей сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы өтеді.
• Кезекті сайлау қолданыстағы шақырылым өкілеттігі аяқталғанға дейін кемінде екі ай бұрын өткізілуі тиіс, ал мерзімінен бұрын таратылған жағдайда жаңа сайлау екі ай ішінде ұйымдастырылады.
• Қазақстан Республикасының Құрылтайы депутаты бола алатын тұлға — Қазақстан Республикасының азаматы, жасы 25-тен төмен емес және ел аумағында соңғы он жыл бойы тұрақты тұратын азамат. Сайланғаннан кейін депутаттар Қазақстан халқына ант береді.

Күтілетіндей, Құрылтай бұрынғы Парламентке қарағанда едәуір кең өкілеттіктерге ие болады. Атап айтқанда, Министрлер кабинеті құрамына кандидаттар бойынша консультациялар өткізу, Үкімет мүшелерінің тұрақты есеп беруі, Премьер-Министрдің Құрылтай отырысында Үкімет қызметі туралы жыл сайынғы баяндамасы, сондай-ақ Үкіметке сенімсіздік білдіру рәсімі қарастырылған.

Сонымен қатар Құрылтайға маңызды кадрлық өкілеттіктер беріледі. Ол Президенттің вице-президентті, Премьер-Министрді, Қазақстан Республикасының Конституциялық соты судьяларын, Орталық сайлау комиссиясының мүшелерін және Жоғары аудиторлық палатаның мүшелерін тағайындауына келісім береді. Сондай-ақ депутаттар Мемлекет басшысының ұсынуы бойынша Жоғарғы сот судьяларын сайлайды.

Заңның жекелеген нормалары Қазақстан Республикасының Жоғарғы соты және Қазақстан Республикасының Конституциялық соты судьяларының иммунитетінен айыру тәртібін реттейді, сондай-ақ бұрын тек Парламент регламентінде болған депутаттық әдеп нормаларын бекітеді.

Қазақстан Халық Кеңесі: мемлекеттік деңгейдегі қоғам үні

Жаңа Конституциядағы тағы бір маңызды жаңалық — Қазақстан Халық Кеңесі құрылуы. Бұл — азаматтардың мүддесін білдіретін және ел дамуының негізгі мәселелерін талқылауға қатысатын жаңа жоғары консультативтік орган.

Қазақстан Халық Кеңесінің басты міндеті — ішкі саясат бойынша ұсыныстар әзірлеу, қоғамдық келісім мен ұлттық бірлікті нығайту, сондай-ақ қоғамның ұстанымын мемлекеттік органдарға жеткізу.

Сонымен қатар Кеңеске заң шығару бастамасы құқығы беріледі. Бұл оның Құрылтайға заң жобаларын ұсына алатынын, республикалық референдум өткізуді бастамалай алатынын, қоғамдық талқылаулар ұйымдастырып, қоғамдық бақылауға қатыса алатынын білдіреді.

Қазақстан Халық Кеңесі құрамына қоғамның әртүрлі өкілдері — қоғамдық ұйымдар, этномәдени бірлестіктер, үкіметтік емес сектор, қоғамдық кеңестер мен мәслихаттар мүшелері кіреді. Кеңес мүшелерін 4 жыл мерзімге сайлау жоспарланған, ал оның төрағасы да осы мерзімге сайланып, бұл лауазымды шексіз мерзім бойы атқару мүмкіндігі болмайды. Жаңа органның құрамына 126 адам кіреді.

Жаңа жүйе іске қосылғаннан кейін Қазақстан халқы Ассамблеясы таратылатын болады. Реформа әзірлеушілерінің тұжырымдамасына сәйкес, Халық Кеңесі мемлекет пен қоғам арасындағы диалогтың жаңа алаңы болып, азаматтардың маңызды шешімдер қабылдауға қатысуын кеңейтеді.

Жаңартылған преамбула және даму қағидаттары

Жаңа Конституция мемлекеттің негізгі қағидаттарын сақтап қалды — Қазақстан унитарлық мемлекет болып қала береді, ал оның аумағы тұтас, бөлінбейтін және иеліктен шығарылмайтын деп танылады.

Сонымен бірге преамбула — Негізгі Заңның кіріспе бөлігі — айтарлықтай жаңартылды. Оған елдің жаңа құндылықтары енгізілді: Ұлы дала тарихының сабақтастығы, қазақ жерінің байырғы аумағы туралы қағида, «Әділетті Қазақстан» идеясы, «Заң және тәртіп» принципі, сондай-ақ мемлекеттің бірлігі мен шекарасының мызғымастығы ерекше атап өтілді.

Өзгерістер сот жүйесіне де әсер етті. Конституцияда судьялардың тәуелсіздігіне кепілдіктер күшейтіліп, азаматтардың сот арқылы қорғалу мүмкіндіктері кеңейтілді және Конституция үстемдігін қамтамасыз етудің қосымша тетіктері бекітілді.

Тағы бір жаңа норма елдің жекелеген аумақтарында арнайы құқықтық режимдер енгізуге мүмкіндік береді. Олар қаржы саласында немесе «жедел даму қалаларында» қолданылуы мүмкін, мұнда мемлекеттік басқару мен бизнесті жүргізудің ерекше шарттары қарастырылады. Мұндай тетіктер, атап айтқанда, «Астана» халықаралық қаржы орталығы мен Алатау қаласының одан әрі дамуы үшін қолданылуы мүмкін.

Цифрлық құқықтар және дербес деректерді қорғау

Конституцияда алғаш рет азаматтардың цифрлық ортада қорғалу құқығы тікелей бекітілді. Дербес деректер мен цифрлық технологияларды пайдалана отырып өңделетін ақпаратты қорғау нақтылай түсірілді.

«Жеке өмірге қол сұғылмаушылық, жеке және отбасылық құпияны сақтау, дербес деректерді заңсыз жинаудан, өңдеуден, сақтаудан және пайдаланудан, оның ішінде цифрлық технологияларды қолдану арқылы қорғау құқығы заңмен кепілдендіріледі», — деп Конституцияның 21-бабында көрсетілген.

Сонымен бірге банк операцияларының, хат алмасудың, телефон және пошта хабарламаларының құпиялылығына құқық сақталады, бірақ енді цифрлық байланыс арналары да нақты ескеріледі. Мемлекеттік органдардың, қоғамдық бірлестіктердің, лауазымды тұлғалардың және бұқаралық ақпарат құралдарының әрбір азаматқа оның құқықтары мен мүдделеріне қатысты құжаттармен және шешімдермен танысу мүмкіндігін қамтамасыз ету міндеті бекітіледі.

Әлеуметтік кепілдіктер және білім беру

Азаматтардың денсаулық сақтау және білім алу саласындағы негізгі әлеуметтік құқықтары сақталады. Тегін медициналық көмек ұғымы «тегін кепілдендірілген» дегеннің орнына «ақысыз төленбейтін» деп нақтыланды, ал ақылы қызметтер заңды негізде қолжетімді болып қала береді. Денсаулық сақтау жүйесіне қолжетімділіктің бұрынғы қағидаты сақталғанымен, тұжырымдама нақтырақ берілген.

«Қазақстан Республикасының азаматтары заңда белгіленген, өздері төлемейтін медициналық көмекті алуға құқылы», — деп 32-баптың 2-тармағында көрсетілген.

Білім беру саласында да негізгі құқықтар сақталған: орта білім міндетті, жоғары білім заңға сәйкес беріледі, ал жеке оқу орындарындағы ақылы қызметтер заңмен реттеледі.

Сонымен қатар білім беру жүйесінің зайырлы сипаты енгізіледі, бастауыш және негізгі орта білімнің міндеттілігі нақтыланады және барлық оқу орындарының жалпыға міндетті стандарттарға сәйкестігіне мемлекеттік бақылау күшейтіледі.

Сөз бостандығы

Конституцияда азаматтардың құқықтары мен бостандықтары туралы нормалар бұрынғыдан егжей-тегжейлі нақтыланған. Бұрынғы 20-бапта жалпы қағидаттар ғана бекітілсе — сөз және шығармашылық еркіндігі, цензураға тыйым салу, ақпаратты алу және тарату құқығы көрсетілсе — жаңа 23-бап бұл құқықтарды кеңейтеді. Енді ол ғылыми, техникалық және көркем шығармашылықты, зияткерлік меншікті қорғауды және мемлекеттік құпияларды құрайтын мәліметтерді қоспағанда, кез келген заңды тәсілмен ақпаратты алу және тарату мүмкіндігін де қамтиды.

«Сөз бостандығы, ғылыми, техникалық, көркем шығармашылыққа еркіндік кепілдендіріледі», — деп Конституцияның 23-бабының 1-тармағында көрсетілген.

Сөз бостандығы басқа адамдардың ар-намысы мен қадір-қасиетіне, азаматтардың денсаулығына, адамгершілік пен қоғамдық тәртіпке нұқсан келтірмеуге тиіс. Ал насихатқа тыйым салу егемендікке, аумақтық тұтастыққа, ұлттық қауіпсіздікке қауіп төнген жағдайда қолданылады.

Дін мемлекеттен бөлінген

Конституцияда саяси және қоғамдық әралуандылық туралы нормалар нақтыланып, кеңейтілген.

Қоғамдық бірлестіктер құруға және олардың қызметіне тыйым салынады, егер олардың мақсаты немесе іс-әрекеті конституциялық құрылысты күшпен өзгертуге, Қазақстан Республикасының аумақтық тұтастығын бұзуға, қоғамдық тәртіпті әлсіретуге, ұлттық қауіпсіздікке нұқсан келтіруге, соғыс, әлеуметтік, нәсілдік, ұлттық, діни алауыздықты қоздыруға, сондай-ақ заңда көзделмеген қарулы құрылымдар құруға бағытталса.

Алғаш рет 7-бап жеке түрде бекітіліп, дін мен мемлекеттің нақты бөлінуін және білім мен тәрбие жүйесінің зайырлы сипатын бекітеді.

Некенің құқықтық мәртебесі

Қазақстан Конституциясында алғаш рет некенің құқықтық мәртебесі нақтыланды. 30-бапта неке мемлекетте тіркелген, ер мен әйелдің өзара ерікті және тең құқылы одағы ретінде айқындалады.

Неке еріктілігі қағидатын Конституцияда бекіту кез келген мәжбүрлеу түрлерімен күреске қосымша құқықтық негіз қалыптастырады. Мемлекеттік тіркеу неке институтына құқықтық айқындық беріп, ерлі-зайыптылар мен балалардың құқықтарын қорғайды және отбасылық қатынастардың теңдігі мен тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

Сонымен қатар бұрынғы нормалар сақталады: ата-аналардың балаларды тәрбиелеуі — олардың табиғи құқығы әрі міндеті, ал кәмелетке толған еңбекке қабілетті балалар өздерінің еңбекке жарамсыз ата-аналарына қамқор болуға міндетті.

Адвокаттардың құқықтық мәртебесін күшейту және баспанаға қол сұқпаушылық

Алғаш рет адвокатура мен адвокаттық қызмет туралы арнайы бап енгізілді.

86-бапта былай делінген:

1. Қазақстан Республикасындағы адвокатура мемлекет кепілдік берген сот арқылы қорғалу құқығын және заң көмегін алу құқығын іске асыруға жәрдемдеседі. Заң көмегі адвокаттар және заңда көзделген өзге де тұлғалар арқылы көрсетіледі.
2. Адвокаттық қызметті жүзеге асыру тәртібі, адвокаттың құқықтары, міндеттері мен жауапкершілігі заңмен айқындалады.

Үйден айыру немесе шығару тек сот шешімімен ғана мүмкін. Сонымен бірге мемлекет азаматтарды тұрғын үймен қамтамасыз ету үшін жағдай жасауға міндетті.

Халықаралық пактілер әрбір адамды жеке және отбасылық өмірге заңсыз араласудан, сондай-ақ тұрғын үйге қол сұғудан қорғауды қамтамасыз етеді. Тұрғын үй — адамның және отбасының лайықты өмір сүру құқығымен тікелей байланысты ерекше конституциялық қорғалатын мүлік түрі.

Табиғатты азаматтар мен мемлекет қорғауға міндетті

Алғаш рет Конституцияда азаматтардың табиғатқа ұқыпты қарау және оның байлығын сақтау міндеті бекітілді. Мемлекет адамның өмірі мен денсаулығына қолайлы қоршаған ортаны қорғауды мақсат етіп қала береді, ал лауазымды тұлғалардың жауапкершілігі енді тек адам өмірі мен денсаулығына ғана емес, сондай-ақ қоршаған ортаның жай-күйіне қауіп төндіретін фактілерді жасыру жағдайларына да қолданылады.

Табиғатты сақтау бойынша жеке және мемлекеттік жауапкершілік бекітіліп, экологиялық мүдделерді қорғаудың құқықтық тетіктері нақтыланды.

Партиялар Құрылтайдағы алғашқы сайлауға дайындалуда

Жаңа Конституцияның күшіне енуі саяси партиялар үшін жаңа кезеңнің басталуын білдіреді. Тамыз айында елде Құрылтайға алғашқы сайлау өтеді, оның нәтижесінде жаңа өкілді орган қалыптасады.

Осыған байланысты маусым айы саяси күштердің сайлауалды дайындық белсенділігімен ерекшеленді. Партиялар съездер өткізіп, бағдарламалары мен жарғыларын жаңартып, кандидаттар тізімін қалыптастырып, жаңа конституциялық ережелер бойынша алғашқы сайлауға қатысу стратегиясын айқындады.

Алғашқылардың бірі болып AMANAT партиясы съезін өткізді, онда Әділет партиясы партиясына қосылу туралы шешім қабылданды. Бұл партия 2026 жылғы 7 мамырда құрылған.

Ең елеулі өзгерістер Ақ жол партиясы қатарында болды. Делегаттар жарғыға өзгерістер енгізіп, оны жаңа Конституцияға сәйкестендірді және жаңа төрағаны сайлады. Азат Перуашевтің өз еркімен отставкаға кетуінен кейін партияны Дания Еспаева басқарды.

Әділет партиясы партиясының II съезінде саяси күштің ұйымдық дамуын жалғастыру, өңірлік желіні құру және Құрылтай сайлауына дайындалу туралы шешім қабылданды. Жалпы алғанда, бұл саяси партиялар үшін тек кезекті сайлауға дайындық емес, сонымен қатар мемлекеттік басқарудың жаңа моделіне бейімделуді білдіреді.

Қазақстан дамуының жаңа кезеңі

Жаңа Конституцияның күшіне енуі Қазақстан үшін мемлекеттік және саяси дамудың жаңа кезеңін ашады. Жаңартылған Негізгі Заң билік құрылымын өзгертумен қатар, ел дамуының ұзақ мерзімді бағдарларын айқындайды және институционалдық реформалардың негізін қалайды.

Алдағы айларда Қазақстанға жаңа Конституция ережелерін іс жүзінде жүзеге асыру қажет болады: Құрылтайға алғашқы сайлауды өткізу, жаңа мемлекеттік институттарды қалыптастыру және жаңартылған мемлекеттік басқару моделіне көшу процесін аяқтау.

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев атап өткендей:

— Жаңа Конституция біздің мемлекеттілігіміз бен егемендігіміздің сенімді тірегіне айналады. Оның әрбір нормасы, әрбір ережесі біздің тәуелсіздігімізді нығайтуға бағытталған. Әділет қағидаты Негізгі Заңның бүкіл мазмұнына өзек болып өтеді. Сондықтан Жаңа Конституция — Әділетті Қазақстанның басты құжаты, — деді Мемлекет басшысы.