Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің Солтүстік Қазақстан облысы бойынша өкілі: "Бас бостандығынан айыру орындарындағы адамның құқықтары"
Қазақстанда сот шешімімен бас бостандығынан айыру тек еркін жүріп-тұру құқығын шектейді. Конституциямен және мемлекеттің халықаралық міндеттемелерімен кепілдендірілген өзге барлық құқықтар бас бостандығынан айыру орындарында отырған адамдар үшін сақталады. Бұл жазасын өтеу жағдайында да адам өзінің ар-намысы мен қадір-қасиетінің құрметтелуіне, денсаулығын сақтауға, медициналық көмек алуға, заңды рәсімдердің сақталуына, қатыгез қарым-қатынастан қорғалуға және басқа да негізгі құқықтарға ие болып қала береді дегенді білдіреді.
Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасына сәйкес түзеу мекемелерінде немесе тергеу изоляторларында ұсталатын адамдар өздерінің негізгі адам құқықтарын сақтайды.
Азаптауға, қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын қарым-қатынас пен жазаға тыйым салынады. Ұстау жағдайлары санитариялық және гигиеналық талаптарға сәйкес болуы тиіс.
Бас бостандығынан айыру орындарындағы адамдар кемсітусіз медициналық көмек алуға құқылы. Медициналық көмек уақтылы және толық көлемде көрсетілуі тиіс. Олар туыстарымен байланыс жасауға және заң көмегін алуға, білім алуға және діни сенімін еркін ұстануға құқылы.
Сотталғандар мемлекеттік органдарға, сотқа, прокуратураға және Адам құқықтары жөніндегі уәкілге шағым жасауға құқылы. Бұл - теріс пайдаланушылықтан қорғаудың маңызды кепілдігі.
Құқықтарды шектеу тек заңда тікелей көзделген және жазаны орындау мақсатына негізделген жағдайда, адамгершілік пен адамның қадір-қасиетін құрметтеу қағидаттарын сақтай отырып ғана жол беріледі.
Қазақстан Біріккен Ұлттар Ұйымының Азаптауға және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлеріне қарсы конвенциясының, сондай-ақ оның Факультативтік хаттамасының қатысушысы болып табылады. Бұл халықаралық құжаттар бас бостандығынан айыру орындарындағы адамдардың құқықтарын қорғауға бағытталған. Қазақстан Республикасында сотталғандардың құқықтары Конституциямен және Қылмыстық-атқару кодексімен реттеледі.
Елімізде азаптаудың және қатыгез қарым-қатынастың алдын алу мақсатында Ұлттық алдын алу тетігі (ҰАТ) жұмыс істейді. ҰАТ шеңберінде тәуелсіз сарапшылар, құқық қорғаушылар және азаматтық қоғам өкілдері бас бостандығынан айыру орындары мен өзге де жабық мекемелерге тұрақты және тосын сапарлар жасайды, ұсталатын адамдармен жеке кездеседі, ұстау жағдайларын тіркейді және шағымдарды тікелей қабылдайды.
ҰАТ қатысушылары профилактикалық сапарлар жүргізіп, ұстау жағдайларын тексереді, сотталғандардың өтініштерін қабылдайды және анықталған бұзушылықтарды жою үшін құзыретті органдарға ұсынымдар жолдайды.
Уәкіл бас бостандығынан айыру орындарындағы адамдардың құқықтарын қорғауда маңызды рөл атқаратын бірқатар негізгі өкілеттіктерге ие. Ол тек орын алған бұзушылықтарға әрекет етіп қана қоймай, сонымен қатар алдын алу бағытында жұмыс жүргізеді: мекемелерге тұрақты бару, ұстау жағдайларын тексеру, мекеме әкімшіліктерімен және басқа да мемлекеттік құрылымдармен өзара іс-қимыл жасау адам құқықтарының бұзылуының алдын алуға бағытталған.Бас бостандығынан айыру орындарында адам құқықтарының сақталуы - құқықтық мемлекеттің кемелдігінің маңызды көрсеткіші. Әрбір адамның қадір-қасиетін қорғау қандай жағдай болмасын басымдық болып қала береді.
Жанат Жұмабаев
Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің
Солтүстік Қазақстан облысы бойынша өкілі