Ақмола облысы бойынша Омбудсмен өкілінің жаңа Конституция жобасы және адам құқықтары туралы сұхбаты

Гүлнара Хамитқызы, жаңа Конституцияның жобасын талқылау мүмкіндігі үшін алғыс айтамыз. Негізгіден бастайық: адам құқықтары тұрғысынан осы Конституциялық реформаның негізгі мақсаттары қандай?
- Реформалардың басты мақсаты-адам құқықтарын мемлекеттің ең жоғары құндылығы ретінде бекіту. Мемлекет басшысы жүргізіп жатқан реформалардың арқасында бізде Негізгі заңды жетілдірудің бірегей мүмкіндігі пайда болды. Бірінші бап Қазақстан Республикасының Конституциясы адам, оның құқықтары мен бостандықтарын мемлекеттің ең жоғары құндылығы деп жариялайды.
Бұл жай декларация емес — адам құқықтары бізді күнделікті қорғайды: біздің туылуымыз, өміріміз, оқу, жұмыс істеу, пікір білдіру және өзін-өзі жүзеге асыру мүмкіндігі. Біз адамның, оның құқықтары мен бостандықтарының бүкіл мемлекеттік жүйенің орталығында болуын қамтамасыз етуге тырысамыз. Адам орталықтылығы мен азаматтардың құқықтарының басымдығы идеялары Конституцияның барлық мәтіні арқылы — заң шығару нормалары, жеке құқықтарды реттеу немесе сот ісін жүргізу арқылы қызыл жіппен белгіленуі керек.
Адамның өмірге конституциялық құқығын қалай түсінесіз және ол неге іргелі болып саналады?
- Өмір сүру құқығы - барлық басқа құқықтардың негізі. Өмірсіз бостандыққа, білімге, денсаулыққа немесе қоғамдық өмірге қатысу құқығын жүзеге асыруға мүмкін емес. Бұл бүкіл құқықтар мен бостандықтар жүйесінің негізі.
Өмір сүру құқығының кепілдігі-оны ешкім өз еркімен алып тастай алмайды. Адам өмірін ең жоғары басымдық деп жариялаған Қазақстан бес жыл бұрын халықаралық міндеттемелерді өз мойнына көтеріп, 2022 жылы өлім жазасын түбегейлі алып тастады.
Сондықтан Конституцияда өмір сүру құқығы мүмкіндігінше категориялық түрде бекітілуі керек-абсолютті құқық ретінде, иеліктен шығаруға жатпайды және тіпті ауыр қылмыс жасаған адамдарға қатысты да ерекшеліктерге жол бермейді. «Өлім жазасына тыйым салынған» жобасындағы тұжырым бұл шешімнің түпкілікті және қайтымсыз екендігіне баса назар аударады.
Адамның құқықтары мен бостандықтарын ажырамас деп тану нені білдіреді және қандай жаңа кепілдіктер қарастырылған?
- Бұл құқықтар әр адамға туғаннан бастап тиесілі екенін білдіреді. Оларды ерікті түрде алып тастауға, беруге немесе жоюға болмайды. Мемлекет оларды тануға, сақтауға және қорғауға міндетті.
Жобада кепілдіктер күшейтіледі:
* Ар-намыс пен қадір-қасиетке қол сұғылмаушылық;
* сот қорғауы және білікті заң көмегіне құқықтар;
* еңбек, меншік, денсаулық сақтау және білім беру құқықтары.
Адам құқықтары бөлімі енді үш қағидаға сүйенеді:
«Мен істей аламын» (құқықтар), «мен таңдаймын» (бостандықтар), «мен міндеттімін» (міндеттер).
Бұл жеке және қоғамдық мүдделер арасындағы тепе-теңдікті қалыптастырады.
Неліктен Қазақстан үшін мемлекеттің зайырлы сипатын сақтау маңызды?
- Қазақстан-көпұлтты және көпконфессиялы ел. Мемлекеттің зайырлы сипатын сақтау барлық азаматтардың діни сенімдеріне қарамастан олардың теңдігін қамтамасыз етеді.
Зайырлылық:
* ар-ождан бостандығына кепілдік береді;
* сенушілерге де, атеистерге де қысымды алдын алады;
* әлеуметтік тұрақтылыққа ықпал етеді;
* институционалдық тепе-теңдікті нығайтады.
Бұл әсіресе мәдени және діни әртүрлілік дамудың құндылығы мен ресурсы болып табылатын қоғам үшін өте маңызды.
Конституция жобасында неке мемлекет тіркейтін ерлер мен әйелдердің ерікті одағы ретінде анықталады. Бұл ерлі-зайыптылардың құқықтарын жеткілікті түрде қорғай ма?
- Жоба неке тек мемлекет мойындайтын және бекітетін ерлер мен әйелдердің еркін одағы екенін көрсетеді.
Бұл норма әсіресе қалыңдықтарды ұрлаумен және некеге мәжбүрлеумен, соның ішінде діни рәсімдермен күресу аясында өзекті болып табылады. Мемлекеттік тіркеу мынадай заңды салдарларды тудырады:
* ерлі-зайыптылардың тең құқықтары мен міндеттері;
* бірлескен меншік режимі;
* мұрагерлік құқығы;
* алимент міндеттемелері.
Бұл отбасының құқықтық қорғалуын және ерлі-зайыптылардың тең құқығын нығайтады.
Сөз бостандығы мен ар-намыс пен қадір-қасиетті қорғау арасындағы тепе-теңдік қалай бекітілуі керек?
- Цифрландыру дәуірінде сөз бостандығы мәселелері жаңа өлшемге ие болуда. Еркін пікір білдіру құқығы мен жария сөздердің салдары үшін жауапкершілік арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз ету маңызды.
Бұл тепе-теңдікті Конституцияда бекіту бостандықты шектеуге емес, адамды мемлекеттің озбырлығынан да, басқа адамдардың теріс қылықтарынан да қорғайтын әділ, ақылға қонымды және болжамды ережелер жасауға бағытталған.
Реформаның Қазақстан үшін маңыздылығын қалай бағалайсыз?
- Адам және оның құқықтары-мемлекеттің ең жоғары құндылығы. Жаңа Конституцияның жобасы халықаралық стандарттарды ұлттық құндылықтармен үйлестіру арқылы оларды қорғауды күшейтеді.
Бұл елдің ұзақ мерзімді дамуының іргетасы, Қазақстанның әрбір азаматы үшін әділдіктің, қауіпсіздік пен бостандықтың кепілі.