Қазақстан болашақты таңдайды: Жаңа Конституцияның маңызы туралы
Осы жексенбі, 2026 жылдың 15 наурызында Қазақстанда ірі қоғамдық-саяси оқиға: жаңа Конституция жобасын қабылдау мәселесін қарастыру бойынша жалпыұлттық референдум өтеді. Қазақстан Республикасының Самарқанд қаласындағы Бас консулы Талғат Сағынтайұлы Шәріпов осындай ауқымды конституциялық реформалардың қажеттілігі және ұсынылған өзгерістер елдің болашақ дамуына қалай әсер етуі мүмкін екендігі туралы талқылады.
Саяси жаңғырту мен конституциялық реформаға іс жүзінде көшу қай кезде басталды?
- Конституциялық реформаның бастапқы нүктесі Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың бір палаталы парламент құру бастамасы болды. Мемлекет басшысы бұл идеяны 2025 жылдың 8 қыркүйегінде жыл сайынғы халыққа Жолдауында жариялады. Ол саяси жүйені кешенді түрде қайта құру және жаһандық қарқынды өзгерістер жағдайында елдің әлеуметтік-экономикалық дамуына жаңа серпін беру туралы талқылады. Президент реформаларды «Күшті Президент - ықпалды Парламент - есеп беретін Үкімет» тұжырымдамасы аясында жүзеге асыруды ұсынды.
2025 жылдың қазан айында парламенттік реформа жөніндегі жұмыс тобы құрылды, оның құрамына танымал заңгерлер, сарапшылар, саяси партиялар мен қоғамдық ұйымдардың өкілдері кірді. Бастапқыда Конституцияның шамамен 40 бабына түзетулер енгізу жоспарланған болатын, бірақ жұмыс барысында өзгерістердің ауқымды болатыны айқын болды.
Осыған байланысты, 2026 жылдың 21 қаңтарында қоғамның әртүрлі салаларынан 130 өкілден тұратын Конституциялық комиссия құрылды. Талқылаулар барысында Конституцияның көптеген ережелеріне қатысты 77 бабын жаңарту бойынша ұсыныстар қаралды. Түптеп келгенде, азаматтардың, сарапшылардың және қоғамдық ұйымдардың ұсыныстарын ескере отырып, Негізгі Заңның жаңа редакциясының жобасы дайындалды.
- Неліктен ел қазір жаңа Конституцияны қабылдауды талқылап жатыр? Ол қандай қиындықтарға тап болуда?
- Қажеттілік соңғы жылдары қазақстандық қоғамның әлеуметтік, технологиялық және саяси жағынан айтарлықтай өзгергенімен байланысты. Сондықтан, бүгінде бұл тек түзетулер туралы ғана емес, Негізгі Заңды жаңа заманның шындығына сәйкестендіру туралы.
Халықаралық жағдай да маңызды рөл атқарады. Әлем елеулі геосаяси өзгерістер кезеңін бастан кешіруде: мемлекеттер арасындағы бәсекелестік күшейіп, жаһандық экономика өзгеріп, белгісіздік артып келеді. Мұндай жағдайларда мемлекеттік институттарды нығайту және саяси жүйенің тұрақтылығын сақтау ерекше маңызды.
Жаңартылған Конституция елдің дамуының заманауи құқықтық негізіне айналуы, тұрақты экономикалық өсімге жағдай жасауы және халықаралық серіктестер арасындағы сенімді нығайтуы тиіс. Негізгі Заңда бекітілген ережелер неғұрлым ашық және түсінікті болса, инвестициялық ахуал мен экономикалық даму перспективалары соғұрлым қолайлы болады.
- Жаңа Конституция жобасында қандай басқару моделі көрсетілген?
- Жаңа Конституция жобасында жеке тұлғаға, оның құқықтарына және даму мүмкіндіктеріне бағытталған басқарудың заманауи моделі белгіленеді. Құжат азаматтардың құқықтарына кепілдіктерді күшейтеді және мемлекеттің қоғам алдындағы жауапкершілігін арттырады. Сонымен қатар, ұсынылған түзетулер мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттыруға және құқықтық жүйені экономика мен қоғамдық өмірдің цифрлық трансформациясын қоса алғанда, қазіргі заманғы жағдайларға бейімдеуге бағытталған.
Жобада президенттік басқару формасын сақтау көзделген, бірақ Құрылтайдың – бір палаталы парламенттің рөлі күшейтілген. Нақтырақ айтқанда, бірқатар маңызды тағайындауларды Құрылтайдың келісімімен Президент жүзеге асырады. Мысалы, Конституциялық Сот судьяларына, Орталық сайлау комиссиясының және Жоғарғы Есеп палатасының мүшелеріне қатысты. Бұл механизм билік тармақтары арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз етеді және олардың өзара жауапкершілігін арттырады.
Сондай-ақ, жобада Конституциялық Соттың мәртебесін нығайту, адам құқықтары мен бостандықтарын қорғаудың заманауи жүйесін енгізу және бірқатар жоғары лауазымдарға қайта тағайындалуды шектеу көзделген, бұл биліктің шамадан тыс шоғырлану қаупін азайтуы тиіс.
Сонымен қатар, Президенттің өкілеттігі мерзімінен бұрын тоқтатылған жағдайда биліктің үздіксіздігін және мемлекеттік жүйенің тұрақтылығын қамтамасыз ететін вице-президент институты енгізілуде.
Жалпы алғанда, жаңа Конституция жобасы бастапқы институционалдық қалыптасу кезеңінен жетілген мемлекеттік даму кезеңіне өтуді аяқтауға арналған кешенді жаңғыртуды білдіреді.
- Жаңа нұсқада қандай құндылықтар мен даму бағдарлары бекітілген?
- Жаңа Конституцияның кіріспесінде мемлекеттің дамуы негізделетін негізгі құндылықтар бекітілген. Оларға заң үстемдігі, адам құқықтары мен бостандықтарын құрметтеу, қоғамдық келісім және барлық азаматтар үшін тең мүмкіндіктер кіреді.
Бұл қағидаттар елдің дамуының жалпы бағытын белгілейді және әділ, заманауи және тұрақты мемлекетті қалыптастырудың негізі болып табылады.
- Жаңа Конституция жобасында азаматтардың құқықтарына қандай жаңа кепілдіктер қарастырылған?
- Ең маңызды жаңалықтардың бірі - азаматтардың цифрлық ортадағы құқықтық қорғауын бекіту. Алғаш рет азаматтардың жеке деректерін, хат алмасуын және банктік ақпаратын қорғауды конституциялық деңгейде бекіту ұсынылып отыр. Бұл маңызды қадам, себебі бүгінде біздің өміріміздің маңызды бөлігі цифрлық кеңістікте өтеді. Осылайша, азаматтардың құқықтарын цифрлық ортада қорғау конституциялық кепілдіктер деңгейіне көтерілді, бұл қазіргі заманғы технологиялық қиындықтар мен цифрлық қоғамның дамуын көрсетеді.
Сонымен қатар, алғаш рет заң мамандығының мәртебесі конституциялық түрде бекітілді, сондай-ақ сот ісін жүргізуде қорғау мен айыптау тараптарының теңдігі қағидаты нығайтылды.
- Жаңа Конституцияны референдумға қою неліктен маңызды?
- Жаңа Конституцияны қабылдау туралы түпкілікті шешім ел азаматтарының өздеріне байланысты болғандықтан, жалпыұлттық референдум өткізу түбегейлі маңызға ие. Бұл халықтың еркін тікелей білдірудің негізгі тетіктерінің бірі.
Бұл формат конституциялық реформалардың жоғары деңгейдегі заңдылығын қамтамасыз етеді және Негізгі Заңның жаңа нұсқасы қоғамның тікелей қатысуымен қабылданып жатқанын атап көрсетеді. Сонымен қатар, Негізгі Заң жобасында Конституцияға болашақта енгізілетін кез келген түзетулер немесе өзгерістер тек жалпыұлттық референдум арқылы қабылданатыны туралы тармақ бар.
- Сіздің ойыңызша, жаңа Конституция елдің болашағына қалай әсер етеді?
- Жаңа Конституцияның қабылдануы Қазақстанның одан әрі дамуындағы маңызды қадам болады. Ол қазіргі заманғы қиындықтар мен қоғамның ішкі қажеттіліктерін ескере отырып, мемлекет үшін жаңартылған құқықтық базаны белгілейді. Құжатта тұрақты даму, мемлекеттік институттарды нығайту және азаматтардың құқықтарын қорғау қағидаттары бекітілген. Түптеп келгенде, ол әділ, тұрақты және серпінді дамып келе жатқан Қазақстанды құру үшін берік негіз қалауға бағытталған.