Астана - жаһандық конфессияаралық диалог алаңы: 2025 жылғы Әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлері съезінің қорытындылары

Әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлері съезі

Геосаяси қақтығыстар, діни төзімсіздік, қоғамдық поляризация мен мәдени қайшылықтар барған сайын айқын көрініс тауып отырған қазіргі әлемде діндер мен өркениеттер арасындағы диалогтың маңызы ерекше арта түсуде. Осындай диалогты ілгерілету мақсатында арнайы құрылған халықаралық алаңдардың бірі – 2003 жылдан бері Қазақстанның елордасы Астанада өткізіліп келе жатқан Әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлерінің съезі.

Съезді құру бастамасы осыдан жиырма жылдан астам уақыт бұрын халықаралық шиеленістің күшеюіне, экстремизмнің таралуына және түрлі діндер мен мәдениеттерді бір-біріне әуел бастан қарама-қайшы құбылыстар ретінде көрсету әрекеттеріне жауап ретінде туындады. Алғашқы Съезд 2003 жылғы 23–24 қыркүйекте Астанада өтіп, ислам, христиандық, иудаизм, буддизм және өзге де діни дәстүрлердің өкілдерін бір алаңға жинады.

Содан бері форум әр үш жыл сайын өткізіліп, біртіндеп діни көшбасшыларды, халықаралық ұйымдардың өкілдерін, мемлекет және қоғам қайраткерлерін, сарапшылар мен жұртшылық өкілдерін тоғыстыратын беделді халықаралық диалог алаңына айналды.

Съездің іргелі қағидаты өзгеріссіз қалып келеді: дін текетірестің құралы емес, бейбітшілік пен өзара түсіністіктің ұйытқысы болуға тиіс. Қатысушылар діни сенімді зорлық-зомбылықты, экстремизм мен өшпенділікті ақтау мақсатында пайдалануды үзілді-кесілді теріске шығара отырып, адамдарды олардың діни сеніміне, ұлтына немесе мәдени болмысына қарамастан біріктіре алатын ортақ адамгершілік құндылықтарды айқындауға ұмтылады.

Астанадағы VIII Съезд

Әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлерінің VIII съезі 2025 жылғы 17–18 қыркүйекте Астанада өтті. Оған әлемнің 60-қа жуық елінен 100-ден астам делегация қатысты.

Форумның басты назарында халықаралық шиеленіс күшейіп отырған жағдайда бейбітшілік пен өзара сенімді нығайтудың жолдарын іздестіру мәселесі болды.

Съездің ашылуында сөз сөйлеген Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев қақтығыстар мен идеологиялық текетірес кезеңдерінде діни көшбасшыларға айрықша жауапкершілік жүктелетінін атап өтті. Мемлекет басшысы ашық конфессияаралық диалог тараптардың саяси ұстанымдары едәуір алшақ болған жағдайдың өзінде ортақ мәміле мен өзара түсіністікке бастайтын жолды табуға ықпал ете алатынын атап көрсетті.

VIII Съездің күн тәртібі тек діни мәселелермен шектелмей, әлдеқайда ауқымды тақырыптарды қамтыды. Қатысушылар қақтығыстардың алдын алу, діни нысандар мен мәдени мұраны қорғау, экстремизмге қарсы іс-қимыл, білім беру және климаттың өзгеруі, жастар мен әйелдердің қоғамдық диалогқа қатысуы, сондай-ақ жасанды интеллектінің қарқынды дамуына байланысты этикалық мәселелерді талқылады.

2025 жылғы Астана Бейбітшілік декларациясы

VIII Съездің басты қорытынды құжаты діни көшбасшылар мен конфессияаралық диалогтың қазіргі заманғы жаһандық сын-қатерлерді шешудегі рөліне қатысты қатысушылардың ортақ көзқарасын айқындайтын 2025 жылғы Астана Бейбітшілік декларациясы болды.

Декларацияда Біріккен Ұлттар Ұйымымен және басқа да халықаралық әрі өңірлік ұйымдармен ынтымақтастықты нығайтудың, діни нысандар мен мәдени мұраны қорғаудың, радикалданудың алдын алу құралы ретінде білім беруді ілгерілетудің, сондай-ақ жастар мен әйелдердің мәдениетаралық және конфессияаралық диалогқа қатысуын кеңейтудің маңыздылығы атап өтілді.

Декларацияның іргелі қағидаттарының бірі – терроризмді қандай да бір дінмен, мәдениетпен, ұлтпен немесе өркениетпен байланыстыруға болмайды және мұндай ұғымдарды өзара ұштастыруға жол берілмеуге тиіс деген ұстаным.

Сонымен қатар XXI ғасырдың жаңа сын-қатерлеріне ерекше назар аударылды.

Осы тұрғыда қатысушылар жасанды интеллектіні этикалық тұрғыдан пайдалану мәселелерін қарастырды. Қазақстан Президенті жаңа технологияларды дамытуда адам мүддесін басты орынға қоятын тәсілді қалыптастыруға үлес қоса алатын Жасанды интеллект этикасы жөніндегі конфессияаралық комиссия құруды ұсынды.

Пікірталастың тағы бір маңызды бағыты экологиялық жауапкершілік болды. Қатысушылар діни көшбасшыларды климаттың өзгеруіне қарсы халықаралық күш-жігерге неғұрлым белсенді тарту идеясын қолдап, қоршаған ортаны қорғауды тек экономикалық немесе саяси міндет қана емес, сонымен бірге келешек ұрпақ алдындағы моральдық жауапкершілік ретінде қарастырды.

Съезде сондай-ақ қасиетті діни нысандар мен мәдени мұраны олардың қай дінге немесе мәдениетке тиесілі екеніне қарамастан, адамзаттың ортақ мұрасының ажырамас бөлігі ретінде қорғаудың маңыздылығы атап өтілді.

Жікке бөлінген дәуірдегі диалог

Жиырма жылдан астам уақыт ішінде Астанадағы Съезд дәстүрлі саяси халықаралық өзара іс-қимыл тетіктерін толықтыратын диалог формасы – рухани дипломатия деп атауға болатын өзіндік үлгіні қалыптастырды.

Еуропа мен Азияның тарихи тоғысында орналасқан әрі сан алуан этностық және діни қауымдастықтардың ортақ мекеніне айналған Қазақстан конфессияаралық диалогты өзінің халықаралық қызметінің маңызды бағыттарының бірі ретінде қарастырады.

Съездің басты ерекшеліктерінің бірі – түрлі діндер мен дүниетаным өкілдеріне тек сенім мәселелерін ғана емес, бүкіл адамзатқа ортақ сын-қатерлерді – соғыстар мен қақтығыстарды, төзімсіздікті, климаттың өзгеруін, технологиялық трансформацияны және келешек ұрпақтың болашағын талқылауға мүмкіндік беретін кеңістік қалыптастыруға ұмтылысы.

Осы тұрғыдан алғанда, 2025 жылғы Астана Бейбітшілік декларациясы тек діни қауымдастықтарға ғана бағытталған құжат емес. Оның негізгі мәні әлдеқайда ауқымды: қоғамдар, мәдениеттер мен діндер арасындағы айырмашылықтар текетірестің көзіне айналмауға тиіс, ал диалог пен өзара құрмет орнықты бейбітшіліктің маңызды негіздері болып қала береді.

Әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлерінің IX съезін 2028 жылы Астанада өткізу жоспарланып отыр.