Зиянды еңбек жағдайында жұмыс істеу.
Еңбек жағдайлары – бұл адам әрекеті жүзеге асырылатын еңбек процесі мен өндірістік ортасы факторларының жиынтығы.
Өндірістік ортаның зиянды факторы – бұл қызметкерге әсер етуі кәсіптік ауруға немесе денсаулықтың басқа да бұзылуына, ұрпақтарының денсаулығына зиян келтіруге әкелетін қоршаған орта мен еңбек процесінің факторы.
Өндірістік ортаның қауіпті факторы – бұл жіті ауруды немесе денсаулықтың кенет күрт нашарлауын немесе өлімді тудыруы мүмкін қоршаған орта мен еңбек процесіндегі фактор. Сандық сипаттамаларға және әсер ету ұзақтығына байланысты жұмыс ортасындағы белгілі бір зиянды факторлар қауіпті болуы мүмкін. Өндірістік орта факторларының зияндылығы мен қауіптілігі, еңбек процесінің ауырлығы мен қарқындылығы көрсеткіштері бойынша еңбек жағдайларын анықтау үшін «Өндірістік орта факторларының зияндылығы мен қауіптілігі, еңбек процесінің ауырлығы мен қарқындылығы көрсеткіштері бойынша гигиеналық бағалау критерийлері және еңбек жағдайларын жіктеу» әдістемелік ұсыныстар әзірленді. Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі Санитариялық-эпидемиологиялық бақылау комитетінің 31.12.2020 жылғы 31 № 24 бұйрығы (бұдан әрі –Нұсқаулық).
Нұсқаулыққа сәйкес зиянды факторлар:1.Физикалық факторлар – температура, ылғалдылық, ауа жылдамдығы, жылулық сәулелену; өнеркәсіптік жиіліктегі электрлік және магниттік өрістер (50 Гц); өндірістік шу, ультрадыбыс, инфрадыбыс; діріл, жарықтандыру; негізінен фиброгенді әсер ететін аэрозольдар (шаңдар) және т.б.2. Химиялық факторлар – химиялық заттар мен қоспалар.3. Биологиялық факторлар – микроорганизмдер, тірі жасушалар, споралар және т.б.4. Еңбек процесінің факторлары – физикалық және динамикалық жүктемемен сипатталатын еңбек процесінің ауырлығы, мысалы, көтерілетін және қозғалатын жүктің массасы, статикалық жүктеменің шамасы; еңбек процесінің шиеленісуі - ең алдымен орталық жүйке жүйесіне жүктемемен сипатталады, оларға интеллектуалдық сенсорлық және эмоционалдық стресс жатады.Еңбек процесіндегі адамның денсаулығы мен өнімділігіне өндірістік (еңбек) орта мен еңбек процесі факторларының жиынтығы әсер етеді.
Еңбек жағдайын гигиеналық классификациялаудың жалпы принциптері. Өндірістік ортасы мен еңбек процесіндегі факторлардың физикалық деңгейлерінің гигиеналық нормалардан ауытқу дәрежесіне қарай зияндылық және қауіптілік дәрежесі бойынша еңбек жағдайлары шартты түрде 4 класқа бөлінеді: оңтайлы, қолайлы, зиянды және қауіпті.
ОҢТАЙЛЫ еңбек жағдайлары (1-сынып) – қызметкердің денсаулығы сақталатын жағдайлар. Жұмыс орнында гигиеналық талаптарға сай келетін еңбек жағдайлары оңтайлы және қолайлы болып саналады. Микроклиматтық өлшемдер мен жұмыс жүктемесінің факторлары үшін жұмыс ортасы факторларының оңтайлы стандарттары белгіленді. Басқа факторлар үшін зиянды факторлары жоқ немесе халық үшін қауіпсіз деп қабылданған шекті рұқсат етілген деңгейден аспайтын еңбек жағдайлары шартты түрде оңтайлы болып саналады.
ҚОЛАЙЛЫ еңбек жағдайлары (2-сынып) - жұмыс орындары үшін белгіленген гигиеналық нормалардан аспайтын қоршаған орта факторларының және еңбек процесінің деңгейімен сипатталады, ал дененің функционалдық жағдайындағы ықтимал өзгерістер демалыс кезінде немесе келесі ауысым басында қалпына келтіреді және жақын, алыс болашақта жұмысшылар мен олардың ұрпақтары денсаулығына кері әсерін тигізбейді. Қолайлы еңбек жағдайлары шартты түрде қауіпсіз деп жіктеледі.
ЗИЯНДЫ еңбек жағдайлары (3-сынып) – зиянды факторлардың болуымен сипатталады, олардың деңгейлері: гигиеналық нормалардан асып түседі; қызметкердің денесіне және/немесе оның ұрпақтарына теріс әсер етеді. Зиянды еңбек жағдайлары гигиеналық нормалардан асып кету дәрежесіне және жұмысшылардың ағзасындағы өзгерістердің ауырлығына байланысты шартты түрде зияндылықтың 4 дәрежесіне бөлінеді: 1-дәреже, 3-сынып (3.1) - еңбек жағдайлары зиянды факторлары деңгейінің гигиеналық нормалардан функционалдық өзгерістерді тудыратын, әдетте, зиянды факторлармен байланысын ұзағырақ (келесі ауысымның басталуына дейін) үзумен қалпына келтірілетін ауытқулармен сипатталады және денсаулыққа зиян келтіру қаупін арттырады . 2-дәреже 3-сынып (3.2) – көп жағдайда: кәсіптік аурушаңдықтың жоғарылауына (бұл уақытша еңбекке жарамсыздықпен аурушаңдық деңгейінің жоғарылауымен көрінуі мүмкін және бірінші кезекте осы факторларға неғұрлым осал органдар мен жүйелердің жағдайын көрсететін аурулар), ұзақ экспозициядан кейін (көбінесе 15 жылдан кейін немесе одан да көп) пайда болатын кәсіптік аурулардың бастапқы белгілерінің немесе жеңіл түрлерінің (кәсіби қабілеттілігін жоғалтпай) пайда болуына әкелетін тұрақты функционалдық өзгерістерді тудыратын зиянды факторлардың деңгейлері. 3-дәреже 3-сынып (3.3) – әсер етуi әдетте, еңбек қызметі кезеңінде ауырлығы жеңiл және орта дәрежелі кәсiптiк ауруларының (кәсiптiк еңбек қабiлетiн жоғалтуымен) дамуына; созылмалы (кәсіпке байланысты) патологияның өсуіне әкеп соғатын еңбек ортасы факторларының осындай деңгейлерiмен сипатталатын еңбек жағдайлары. 4-дәреже, 3- сынып (3.4) – кәсіптік аурулардың ауыр түрлері пайда болуы мүмкін (жалпы еңбек қабілетін жоғалтумен) еңбек жағдайлары, созылмалы патологияның айтарлықтай өсуі және еңбекке қабілеттіліктің уақытша жоғалуымен сырқаттанушылықтың жоғары деңгейі байқалады.
ҚАУІПТІ (ЭКСТРЕМАЛДЫ) еңбек жағдайлары (4-сынып) – жұмыс ауысымы кезінде (немесе оның бір бөлігінде) әсері өмірге қауіп төндіретін, жедел кәсіптік жарақаттардың, соның ішінде ауыр жарақаттардың даму қаупі жоғары жұмыс ортасы факторларының деңгейлерімен сипатталады. Жұмыс беруші дәлелді технологиялық және өзге де себептер бойынша жұмыс орнында гигиеналық нормалардың сақталуын толық қамтамасыз ете алмаған жағдайларда, ол адам денсаулығы үшін орындалатын жұмыстың қауіпсіздігін қорғау шараларының кешенін (ұйымдастырушылық, санитарлық-гигиеналық, факторлардың әсер ету уақыт режимі бойынша шектеулер, қызметкер үшін - ұтымды еңбек және демалыс режимдері, жеке және ұжымдық қорғану құралдары және т.б.) жүзеге асыру арқылы қамтамасыз етеді. Бұл ретте қызметкер еңбек жағдайлары, олардың зияндылық пен қауiптiлiк дәрежесi, денсаулығына тигiзiлетiн қолайсыз салдарлар, кәсiптiк тәуекелдер, қажеттi жеке және ұжымдық қорғану құралдары, медикалық-профилактикалық шаралары туралы нақты ақпарат алуға құқылы. Зиянды еңбек жағдайларында айналысатын жекелеген кәсіптік топтар жұмыскерлерінің рұқсат етілген байланыс уақытын (уақытын қорғау) жұмыс беруші санитария, гигиена және эпидемиология, қоғамдық денсаулық сақтау, кәсіби патология (гигиеналық бейінді ғылыми ұйым) саласындағы білікті кадрлық құрамы бар (есептік және (немесе) ғылыми дәрежесі бар) ғылыми қызмет ұйымының ұсынымдары бойынша белгілейді. Жұмыс беруші және ұсынымдарды әзірлеуші (ғылыми ұйым) әзірленген ұсынымдардың толықтығы, сенімділігі және сапасы үшін Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес жауапты болады.