Қарабалық ауданының ауыл шаруашылығы алқаптарындағы тышқан тәрізді кеміргіштерге мониторингтік зерттеулер жоспары 2026 жылға

Қарабалық ауданы аумағында ауыл шаруашылығы дақылдарының егістіктерінде, көпжылдық шөптерде, жайылымдарда, тыңайған және егістікке іргелес учаскелерде тышқан тәрізді кеміргіштердің санына жыл сайын мониторинг жүргізіледі.

2026 жылы зерттеу жұмыстары келесі көлемде жоспарланады:

• көктемгі кезеңде — 10 000 га;
• күзгі кезеңде — 10 000 га.

Зерттеулердің мақсаты — санының жоғарылау ошақтарын уақтылы анықтау, зияндылықтың экономикалық шегін белгілеу және популяцияның даму болжамын әзірлеу.

Түрлік құрамы және биологиясы

Қарабалық ауданында таралған тышқан тәрізді кеміргіштердің негізгі түрлері:

• кәдімгі тоқалтіс (Microtus arvalis);
• дала алақоржыны (Lagurus lagurus);
• үй тышқаны (Mus musculus);
• дала тышқаны (Apodemus agrarius).

Биологиялық ерекшеліктері:

• жоғары өсімталдық (жылына 4–6 рет көбейеді);
• қолайлы ауа райы жағдайында саны күрт артады;
• жыл бойы белсенді, қар жамылғысы астында да қоректенуді жалғастырады;
• дәнді дақылдарды, көпжылдық шөптерді және жайылымдарды қалайды.

Көбеюінің шарықтау кезеңі көктем-жаз айларына сәйкес келеді, бұл көктемгі және күзгі кезеңдерде бақылауды күшейтуді талап етеді.

Зияндылығы

Тышқан тәрізді кеміргіштер зақымдайды:

• күздік және жаздық дәнді дақылдарды;
• көпжылдық шөптерді;
• техникалық дақылдарды;
• жайылымдық алқаптарды.

Негізгі зияны:

• өскіндерді жою;
• тамыр жүйесін зақымдау;
• сабақтарды кеміру;
• өсімдіктердің жиілігінің төмендеуі;
• мал азықтық қордың нашарлауы.

Саны жоғары болған жағдайда жекелеген учаскелерде өнім шығыны 30–50 % дейін жетуі мүмкін.

Санын есепке алу әдістері

Санын есепке алу маршруттық және алаңдық әдістермен жүргізіледі:

1. Сынақ алаңдарында тіршілік ететін індерді санау.
2. Белсенді колониялар санын анықтау.
3. Бақылау алаңдарын белгілеу (0,25 га).
4. Өсімдіктердің зақымдануын көзбен бағалау.

Негізгі көрсеткіш — 1 гектардағы тіршілік ететін індер саны.

Зияндылықтың экономикалық шегі (ЗЭШ)

Тышқан тәрізді кеміргіштер үшін ЗЭШ:

• 1 гектарға 50–100 тірі ін — дәнді дақылдар үшін;
• 1 гектарға 30–50 тірі ін — көпжылдық шөптер мен жайылымдар үшін.

ЗЭШ асқан жағдайда қорғау шараларын жүргізу туралы шешім қабылданады.

Болжам және қорғау шаралары

Қолайлы ауа райы жағдайында көктемгі кезеңде санының артуы мүмкін. Күзде азықтық қоры мол учаскелерде жоғары тығыздық қалыптасады.

Ұсынылатын шаралар:

• уақтылы мониторинг жүргізу;
• агротехникалық шаралар (дискілеу, жырту);
• өсімдік қалдықтарын жою;
• қажет болған жағдайда — регламентке сәйкес родентицидтер қолдану.

Қорытынды

Көктемде 10 000 га және күзде 10 000 га көлемінде жүйелі мониторинг жүргізу Қарабалық ауданы аумағында тышқан тәрізді кеміргіштердің жоғары саны бар ошақтарын дер кезінде анықтауға және өнім шығынын болдырмауға мүмкіндік береді.

Қарабалық ауданы бойынша Фитосанитариялық диагностика және болжамдар жөніндегі республикалық әдістемелік орталығының филиалы фитосанитариялық жағдайға тұрақты бақылау жүргізіп, зиянкестердің дамуына қысқа мерзімді және маусымдық болжам қалыптастырады.