2022 жылғы 30 желтоқсанда "Қазақстан Республикасы азаматтарының төлем қабілеттілігін қалпына келтіру және банкроттығы туралы" Заң мақұлданды.
Осы заңнаманы әзірлеудің мақсаты азаматтардың борыштық жүктемесін азайту, өнімді экономикалық қызметті қайтару, әлеуметтік шиеленісті жеңілдету және борыштар бойынша төлемдерді ынталандыру болып табылады.
Қазақстан Республикасы азаматтарының төлем қабілеттілігін қалпына келтіру және банкроттық туралы Қазақстан Республикасының заңнамасы ҚР Конституциясына негізделеді және ҚР Азаматтық кодексінен, осы Заңнан және өзге де нормативтік құқықтық актілерден тұрады.
Осы Заң дара кәсіпкер ретінде тіркелмеген Қазақстан Республикасы азаматының төлем қабілетсіздігіне байланысты туындайтын қатынастарға қолданылады.
Заң ресми жарияланғаннан кейін 60 күн өткен соң күшіне енеді, яғни борышы бар азаматтар 2023 жылдың 3 наурызынан бастап банкроттыққа өтініш бере алады.
Жеке тұлғалардың банкроттығы туралы заңнамада банкроттықтың үш рәсімі қарастырылған, бұл соттан тыс банкроттық, сот банкроттығы және төлем қабілеттілігін қалпына келтіру.
Айта кету керек, барлық үш рәсімдерге тек қарыз алушының өзі бастамашы бола алады, яғни кредитор борышкердің банкроттығына өтініш беруге құқылы болмайды.
Бірінші рәсім:
Соттан тыс банкроттық рәсімі - екінші деңгейдегі банктер, банк операцияларының жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымдар, микроқаржы қызметін жүзеге асыратын ұйымдар немесе коллекторлық агенттіктер алдындағы міндеттемелерді тоқтату мақсатында борышкерге қатысты соттан тыс тәртіппен жүзеге асырылатын рәсім.
Яғни, соттан тыс банкроттықты тек банктер, МҚҰ және коллекторлық агенттіктер алдындағы борыштар бойынша қолдануға болады.
Уәкілетті органға соттан тыс банкроттық рәсімін қолдану туралы өтініш беру үшін республикалық бюджет туралы заңда белгіленген және өтініш берілген күні қолданыста болатын айлық есептік көрсеткіштің 1600 еселенген мөлшерінен аспайтын міндеттемелердің (5,5 млн. теңге) болуы және жиынтығында мынадай шарттарға сәйкестігі негіз болып табылады:
1) ортақ меншіктегі мүлікті қоса алғанда, мүліктің меншік құқығында болмауы;
2) өтініш берілген күнге, қатарынан 12 ай ішінде оның кредиторлар, коллекторлар алдындағы міндеттемелері бойынша өтеуі болмауы;
3) борышкерге қатысты банктік қарыз шарты және (немесе) микрокредит беру туралы шарт бойынша орындалмаған міндеттемелерді реттеу немесе өндіріп алу бойынша рәсімдер жүргізілген болуы;
4) өтініш берілген күні ол 7 жыл бойы банкроттықты қолданбаған болуы тиіс.
Соттан тыс банкроттыққа өтініш берген күні 5 жылдан астам берешегін өтемеген қарыз алушы-жеке тұлғалар да жүгіне алады. Бұл ретте аталған шарттар мұндай борышкерге қолданылмайды.
Сондай-ақ алты ай бойы атаулы әлеуметтік көмек (АӘК) алушы болып табылатын борышкер осы рәсімді қолдану үшін мерзімі өтіп кеткен мерзімді есепке алмай өтініш бере алады.
Осы рәсімді қолданғаннан кейін борышкерге "банкрот" мәртебесі беріледі.
Өтінішті 2023 жылғы 3 наурыздан бастап www.egov.kz. "электрондық үкімет" веб-порталы арқылы беруге болады. Қазіргі уақытта тестіленіп жатқан ақпараттық жүйе арқылы борышкердің қажетті өлшемдерге сәйкестігі тұрғысынан мүдделі мемлекеттік және өзге де органдардың деректерімен автоматты түрде салыстыру жүргізілетін болады.
Өтінішке кредиторлардың атауы, берешек сомасы, орналасқан жері көрсетілген тізімі; борышкердің банктік қарыз шарты және (немесе) микрокредит беру туралы шарт бойынша берешекті реттеуді және (немесе) өндіріп алуды жүргізу жөнінде шаралар қабылдағанын растайтын құжаттың көшірмесі қоса беріледі.
Екінші рәсім:
Соттың банкроттығы рәсімі - борышкердің мүліктік массасы есебінен кредиторлардың талаптарын канағаттандыру мақсатында борышкерге қатысты сот тәртібімен жүзеге асырылатын рәсім. Сот банкроттығы кезінде борышкердің мүлкі сауда-саттықта сатылады.
Республикалық бюджет туралы заңда белгіленген және өтініш берілген күні қолданыста болатын айлық есептік көрсеткіштің 1600 еселенген мөлшерінен (5,5 млн. теңгеден жоғары) асатын міндеттемелердің болуы және мынадай шарттарға сәйкестігі сот банкроттығын қолдану туралы сотқа:
1) өтініште көрсетілген кредиторлар алдындағы міндеттемелер бойынша мұндай арыз берілген күнге қатарынан 12 ай бойы өтеудің болмауы;
2) борышкерге қатысты банктік қарыз шарты және (немесе) микрокредит беру туралы шарт бойынша орындалмаған міндеттемелерді реттеу және (немесе) өндіріп алу жөніндегі рәсімдер жүргізілуі;
3) өтініш берілген күні 7 жыл ішінде соттан тыс немесе сот банкроттығы рәсімін қолдану фактісінің болмауы өтініш беру үшін негіз болып табылады.
Егер жалғыз тұрғын үй кепіл нысанасы болып табылса, онда кредитор оны сот банкроттығы барысында алып қоюға құқылы.
Егер жалғыз тұрғын үй кепіл болмаса, несие берушілер оны талап ете алмайды.
Қалған өтелмеген сома борышкердің жосықсыз белгілері болмаған жағдайда есептен шығаруға жатады, әңгіме мүлікті немесе ол туралы ақпаратты жасыру, жалған ақпарат беру және т. б. туралы болып отыр.
Осы рәсімді қолдану барысында борышкерге:
- мүлікті иеліктен шығару немесе жаңа міндеттемелер қабылдау бойынша мәмілелер жасауға (қарыздар алу, кепілдіктер мен кепілгерліктер беру);
- шетелге шығуға тыйым салынады.
Осы рәсімді қолданғаннан кейін борышкерге "банкрот" мәртебесі беріледі.
Сот банкроттығын қолдану туралы өтініш 2023 жылғы 3 наурыздан бастап борышкердің тұрғылықты жері бойынша сотқа қабылданады. Банкроттықты өткізу мерзімі-6 ай, оны тағы алты айға ұзарту мүмкіндігі бар.
Сот банкроттығы рәсімін қаржы басқарушылары (оның ішінде хабарлама берілгеннен кейін) жүзеге асырады, олардың құрамына:
Сот банкроттығы рәсімін құрамына кіруге құқылы қаржы басқарушылары жүзеге асырады:
Заңды тұлғалар мен ЖК банкроттық рәсімін жүзеге асыратын әкімшілер;
Кәсіби бухгалтерлер;
Заң кеңесшілері;
Аудиторлар кіруге құқылы.
Қаржы менеджерлерінің қызметтері ақылы болып табылады. Олардың қызметтеріне ақы төлеу борышкердің мүлкі есебінен жүргізіледі (айына 1 ЕТЖ, 2023 жылы-70 мың теңге). Мүлкі жоқ халықтың әлеуметтік осал топтарына жататын адамдар үшін қаржы басқарушыларының қызметтері тегін болып табылады.
Үшінші рәсім:
Төлем қабілеттілігін қалпына келтіру рәсімі - сот тәртібімен қолданылатын рәсім, оның шеңберінде борышкерге борышкердің төлем қабілеттілігін қалпына келтіруге бағытталған, Қазақстан Республикасының заңнамасына қайшы келмейтін қаржылық, құқықтық және өзге де іс-шаралар қолданылады. Яғни, төлем қабілеттілігін қалпына келтіру-тұрақты табыс болған жағдайда сотта қарыздарды төлеуге 5 жылға дейін бөліп төлеу мүмкіндігін көздейді.
Қалпына келтіру жоспары қаржы басқарушысымен бірлесіп әзірленеді және сотта бекітіледі. Сауықтыру шаралары мыналарды қамтиды:
- мүліктің бір бөлігін сату;
- мүлікті жалға беру;
- жаңа үй сатып алу арқылы тұрғын үй сату;
- құны төмен тұрғын үйге айырбастау және басқалары.
Төлем қабілеттілігін қалпына келтіруге өтініш беруді жоспарлап отырған борышкер үшін жалғыз шарт – қарыз мөлшері қарыз алушыға тиесілі мүліктің құнынан аспауы керек.
Бұл рәсімнің артықшылығы-одан кейін адам "банкрот" мәртебесін алмайды, сондықтан оған банкрот үшін көзделген салдарлар қолданылмайды.
Азамат өзін банкрот деп жарияланғаннан кейін пайда болатын салдар:
1) 5 жыл ішінде қарыздар мен кредиттер алуға тыйым салу (ломбардтардың микрокредиттерін алудан басқа);
2) 7 жылдан кейін ғана банкроттыққа қайта жүгіну құқығы;
3) банкроттықтан кейін 3 жыл ішінде банкроттың қаржылық жағдайына мониторинг жүргізілетін болады.
Алимент өндіру, басқа адамның өмірі мен денсаулығына келтірілген зиянды өтеу жөніндегі, сондай-ақ қылмыстық құқық бұзушылықтар бойынша залалды өтеу жөніндегі берекшектер есептен шығарылмайды.