- Сайлау учаскесінің мекенжайын қалай білуге болады?
- Сайлаушылар тізімінде менің мекенжайым немесе ТАӘ дұрыс көрсетілмеген. Егер бұл қате менің тарапымнан болмаса, маған дауыс бергізбеуге құқығы бар ма?
- Егер қалаға/ауданаға тұрақты тұруға көшіп, дауыс бермесем, не істеу керек?
- Егер сайлаушы тек дауыс беру күні 18 жасқа толса, олар дауыс бере ала ма?
- Сайлау комиссиясының мүшесін қандай жағдайда үйге тасымалданатын дауыс беру жәшігімен шақыруға құқылымын?
- Сайлау учаскесінде мүгедектігі бар адамға. мысалға, көру қабілеті нашар адамға немесе ампутантқа бюллетень толтыруға көмектесе аламын ба?
- Кандидаттар туралы нақты ақпаратты қайдан табуға болады?
- Мен басқа сайлау учаскесінде дауыс бере аламын ба?
- Жүргізушінің куәлігі бойынша дауыс беру бюллетендерін ала аламын ба?
- Бюллетенді қалай алып жүруге болады? Оны бөтен адамдарға көрсетуге бола ма?
- Сайлаушы сайлау учаскесіндегі бұзушылықтар туралы кімге хабарлай алады?
- Бұрыннан осы жерде тұрғаныммен менің тегім дауыс беру тізіміне енгізілмеген, мені тізімге қосымша енгізбеді. Бұл заңды ма? Мен қалай дауыс бере аламын?
- Дауыс беру кезінде бір мезетте екі адам бір кабинаға кіруге бола ма?
- Дауыс беруден бас тартқаны үшін жазаға тартыла ма (мысалы, айыппұл)?
- Есептен шығару куәліктерін беру қай сәттен басталады?
- Мен мерзімінен бұрын дауыс бере аламын ба? Қалай дауыс беремін? Мерзімінен бұрын дауыс беру қай уақытта басталады?
- Мен кітапқа кешкі сағат 9 шамасында келдім деп қол қою шартымен дауыс бере аламын ба?
- Мен тұрақты тіркеу бойынша емес, уақытша тіркеу бойынша дауыс бере аламын ба?
- Осылайша, егер Сіз сайлаушылар тізімі сайлау учаскесіне берілгенге дейін АҚМ-ға хабарласқан болсаңыз, онда дауыс бере аласыз.Егер әйел перзентханада жатса (мысалы – ауруханадағы зейнеткер немесе біреу), ол қалай дауыс береді?
- 15 тәулік немесе одан аз мерзімінде әкімшілік қамауға алынғандар (немесе тергеу изоляторына күдіктілер) өз еркімен келуге құқығы бар ма? Ол қалай жүзеге асырылады? Изоляторға тасымалданатын дауыс беру жәшігін әкеледі ме?
- Мен абайсызда бюллетенді бүлдіріп алдым. Сайлау комиссиясының мүшелеріне тапсырып, жаңа үлгісін беруімді сұрай аламын ба?
Сайлау учаскесінің мекенжайын қалай білуге болады?
Сіз сайлау учаскесінің мекенжайын жергілікті атқарушы органдарының сайтынан «ЖСН бойынша сайлау учаскесін іздеу» ақпараттық сервисі арқылы, сондай-ақ байланыс операторларының смс-тарату арқылы келіп түскен қысқа нөмірлі call-center арқылы біле аласыз. Сондай-ақ, Сіз бұл ақпаратты учаскелік сайлау комиссиясынан тұрғылықты мекежайыңызды айтып, біле аласыз. Бұдан басқа, Сіз Kaspi.kz және Halyk қосымшаларынан.
Сайлаушылар тізімінде менің мекенжайым немесе ТАӘ дұрыс көрсетілмеген. Егер бұл қате менің тарапымнан болмаса, маған дауыс бергізбеуге құқығы бар ма?
Әрбір азамат (таңдаушы) сайлаушылар тізімінде өзі туралы деректерді тексеруге және тізімге енгізілмеуіне, дұрыс енгізілмеуіне немесе тізімнен шығарылуына, сондай-ақ тізімде сайлаушы (таңдаушы) туралы деректерде жіберілген дәлсіздіктерге шағымдануға құқылы.
Сайлаушылар тізімдеріне енгізу, олардан шығару не сайлаушылар тізімдерінде түзетулер қажеттілігі туралы өтініштерді тиісті сайлау комиссиясы сайлау комиссиясына өтініш келіп түскен күні қарайды.
Өтініш қабылданбаған жағдайда сайлау комиссиясы өтініш берушіге оның өтінішін қабылдамау туралы дәлелді шешімнің көшірмесін дереу береді.
Шешімге сайлау комиссиясының орналасқан жері бойынша тиісті сотқа шағым жасалуы мүмкін, ол шағымды келіп түскен күні қарайды.
Өтініш беруші үшін оң шешім болған кезде сайлаушылар (таңдаушылар) тізіміндегі түзетуді немесе тізімге енгізілмеген сайлаушыны енгізуді сайлау комиссиясы дереу жүргізеді.
Осылайша, әр азамат өзінің тұрақты тіркелген жері бойынша учаскелік сайлау комиссиясына өтініш беру арқылы шағымдануға құқылы.
Егер қалаға/ауданаға тұрақты тұруға көшіп, дауыс бермесем, не істеу керек?
Азаматты нақты бір сайлау учаскесіндегі сайлаушылар тізіміне енгізу үшін оның осы сайлау учаскесінің аумағында тұрғылықты жері бойынша тіркелу фактісі негіз болады.
Сайлаушылар тізіміне белсенді сайлау құқығы бар Қазақстан Республикасының барлық азаматтары енгізіледі. Сайлаушылар тізімімен дауыс беру күніне 15 күн қалғанда тіркелген жері бойынша өзінің учаскелік сайлау комиссиясында танысуға болады. Егер сайлаушы өзін жаңа тұрғылықты жері бойынша сайлаушылар тізімінен таба алмаса, онда ол жаңа тіркеу орны негізінде сайлаушылар тізіміне енгізу туралы өтінішпен учаскелік сайлау комиссиясына жүгіне алады.
Егер сайлаушы тек дауыс беру күні 18 жасқа толса, олар дауыс бере ала ма?
Дауыс беру күні 18 жасқа толған сайлаушы сайлауда дауыс беруге құқылы.
Егер сайлаушы қандай да бір себептермен сайлаушылар тізіміне енгізілмесе, онда комиссия белсенді сайлау құқығы бар тұрғылықты жері бойынша тіркелген сайлаушыны сайлаушылар тізіміне енгізу туралы дереу шешім қабылдайды.
Сайлау комиссиясының мүшесін қандай жағдайда үйге тасымалданатын дауыс беру жәшігімен шақыруға құқылымын?
Сайлау заңнамасында жекелеген сайлаушылар денсаулық жағдайы бойынша, отбасының науқас мүшесіне күтім жасау себебінен, сондай-ақ сайлау учаскелері құрылмаған шалғай және қолжетімділігі қиын аудандарда болған жағдайда дауыс беру үшін келе алмайтыны көзделген, учаскелік сайлау комиссиясы олардың жазбаша өтініші бойынша он екі сағаттан кешіктірілмей берілуі мүмкін жергілікті уақыт бойынша дауыс беру күні осы сайлаушылардың тұрған жерінде дауыс беруді ұйымдастыруға тиіс.
Сайлау учаскесінде мүгедектігі бар адамға. мысалға, көру қабілеті нашар адамға немесе ампутантқа бюллетень толтыруға көмектесе аламын ба?
Сіз бюллетендерді өз бетінше толтыра алмайтын адамдарға (сайлаушыларға) көмектесе аласыз, егер ол Сізге сенсе және дауыс бергеннен кейін фамилияңызды бюллетень алу үшін сайлаушының қолымен сайлаушылар тізіміне енгізіледі.
Бұл жағдайда Сіз:
1) сайлау комиссиясының мүшесі;
2) жергілікті өкіл немесе атқарушы органның лауазымды адамы;
3) кандидаттың сенім білдірілген адамы;
4) журналистерге-бұқаралық ақпарат құралдарының өкілі;
5) тиісті сайлау комиссиясында тіркелген бақылаушы ретінде бола алмайсыз.
Кандидаттар туралы нақты ақпаратты қайдан табуға болады?
Кандидаттар туралы объективті, құжатталған және тексерілген ақпаратты Сіз учаскелік сайлау комиссиясының ақпараттық стендінен көре аласыз. Бұдан басқа, Сіз бұл ақпаратты тиісті сайлау комиссиясының интернет желісіндегі ресми сайтынан біле аласыз.
Мен басқа сайлау учаскесінде дауыс бере аламын ба?
Иә, егер, Сіз сайлау күні аудан аумағындағы басқа елдімекенде болуды жоспарласаңыз.
Бұл жағдайда Сіз алдын-ала, 2023 жылдың 4 қарашасында сағат 18.00-ге дейін сайлау учаскесіне жүгініп, дауыс беру құқығын беретін есептен шығару куәлігін алуыңыз қажет. Осы құжатпен Сіз ауданның басқа елдімекенінде дауыс бере аласыз. Сонымен бірге, бір елдімекен шегінде басқа учаскеде дауыс беруге болмайды.
Жүргізушінің куәлігі бойынша дауыс беру бюллетендерін ала аламын ба?
Жоқ. Сайлаушының жеке басын куәландыратын құжатты ұсынғаннан кейін Қазақстан Республикасының азаматтары ғана дауыс бере алатынын ескеріп. Жүргізуші куәлігі мұндай құжаттарға жатпайды. Бұл ретте заңға тәуелді актіде eGov mobile, Kaspi.kz және Halyk қосымшаларына цифрлық жеке куәлік/паспорт ұсыну көзделген.
Бюллетенді қалай алып жүруге болады? Оны бөтен адамдарға көрсетуге бола ма?
Заң сайлаушының бюллетенді кабинадан дауыс беру жәшігіне қалай апаратынын реттемейді. Алайда, екі тармақты естен шығармау керек. Біріншіден, Қазақстан Республикасында дауыс беру құпия болып табылады. Бұл Сізден толтырылған бюллетенді көрсетуді талап етуге ешкімнің құқығы жоқ дегенді білдіреді. Егер кімде-кім бұл тыйымды бұзса, ол жауапқа тартылуы мүмкін. Екіншіден, дауыс беру күні сайлау алдындағы үгіт-насихатқа тыйым салынады, оның нысандарының бірі кандидаттардың қайсысына дауыс бергеніңіз туралы хабарламаны қоса алғанда, сайлаушының қалауын білдіру болып табылады. Демек, толтырылған бюллетенді көрсету сайлау науқаны ретінде қарастырылуы мүмкін. Бұл үшін Сіз әкімшілік жауапкершілікке тартыласыз. Сондықтан толтырылған бюллетенді бүктеп және бүктелген күйде алып жүрген дұрыс.
Сондықтан толтырылған бюллетеньді Өз таңдауыңызды көрсетпейтіндей алып жүрген жақсы.
Сайлаушы сайлау учаскесіндегі бұзушылықтар туралы кімге хабарлай алады?
Ресми жолмен аумақтық сайлау комиссиясына, сондай - ақ құқық қорғау органдарына (бірінші кезекте-прокуратураға) шағым жазуға болады.
Бұл ретте ескертулер құжатталған, жарамды және тексерілетін фактілерге негізделуі тиіс.
Бұрыннан осы жерде тұрғаныммен менің тегім дауыс беру тізіміне енгізілмеген, мені тізімге қосымша енгізбеді. Бұл заңды ма? Мен қалай дауыс бере аламын?
Азаматты белгілі бір сайлау учаскесіндегі сайлаушылар тізіміне енгізу үшін оның осы сайлау учаскесінің аумағында тұрғылықты жері бойынша тіркелу фактісі негіз болып табылады.
Сайлаушылар тізіміне енгізу қажеттілігі туралы өтінішті тиісті сайлау комиссиясы сайлау комиссиясына өтініш келіп түскен күні қарайды.
Өтініш қабылданбаған жағдайда сайлау комиссиясы өтініш берушіге оның өтінішін қабылдамау туралы дәлелді шешімнің көшірмесін дереу береді.
Шешімге сайлау комиссиясының орналасқан жері бойынша тиісті сотқа шағым жасалуы мүмкін, ол шағымды келіп түскен күні қарайды. Өтініш беруші үшін оң болған жағдайда енгізілмеген сайлаушыны тізімге енгізуді сайлау комиссиясы дереу жүргізеді.
Дауыс беру кезінде бір мезетте екі адам бір кабинаға кіруге бола ма?
Болмайды. Заң бойынша дауыс беру құпия болуы керек. Ешкім, тіпті жұбайы немесе жақын досы да толтырылған сайлаушылар бюллетенін көрмеуі керек.
Алайда, бұл ереженің бір ерекшелігі: егер сайлаушының бюллетенді өз бетінше толтыруға мүмкіндігі болмаса (әдетте, бұл қарт адамдар, көру қабілеті нашар адамдар), ол басқа сайлаушының көмегін пайдалануға құқылы:
1) сайлау комиссиясының мүшелерін;
2) жергілікті өкілін немесе атқарушы органның лауазымды адамдарын;
3) кандидаттың сенім білдірілген адамдарын;
4) журналист - бұқаралық ақпарат құралдарының өкілдерін;
5) тиісті сайлау комиссиясында тіркелген байқаушыларын қоспағанда.
Дауыс беруден бас тартқаны үшін жазаға тартыла ма (мысалы, айыппұл)?
Сайлау құқығы –Қазақстан Республикасы азаматтарының конституциялық құқығы, бірақ міндетті емес. Сондықтан дауыс беруден бас тартқаны үшін жауапкершілік (жаза) қарастырылмаған.
Есептен шығару куәліктерін беру қай сәттен басталады?
Есептен шығару куәліктері сайлаушылардың тізімдерін (дауыс беру күніне 15 күн қалғанда) жалпыға бірдей танысу үшін ұсыну мен сайлау күні арасындағы кезеңде сайлаушы өзінің болу орнын ауыстырған кезде есептен шығару куәлігін алуға өтініш негізінде беріледі
Есептен шығару куәлігі басқа сайлау округінде немесе бір елді мекен шегінде басқа сайлау учаскесінде дауыс беруге қатысқысы келетін сайлаушыларға берілмейді.
Егер есептен шығару куәлігін басқа сайлау округінің учаскелік сайлау комиссиясы берген жағдайда сайлаушы сайлаушылар тізіміне енгізілмейді.
Мен мерзімінен бұрын дауыс бере аламын ба? Қалай дауыс беремін? Мерзімінен бұрын дауыс беру қай уақытта басталады?
Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы қолданыстағы заңнамаға сәйкес мерзімінен бұрын дауыс беру тәртібі көзделмеген.
Сайлау учаскесі сағат 20.00-де жабылады. Мен тура кешкі сағат сегізде келдім.
Мен кітапқа кешкі сағат 9 шамасында келдім деп қол қою шартымен дауыс бере аламын ба?
Сайлау учаскесі сағат 20.00-де жабылады, аталған уақытқа дейін учаскеде болған барлық азаматтар дауыс беру рәсімін аяқтайды.
Мен тұрақты тіркеу бойынша емес, уақытша тіркеу бойынша дауыс бере аламын ба?
Азаматты белгілі бір сайлау учаскесіндегі сайлаушылар тізіміне енгізу үшін оның осы сайлау учаскесінің аумағында тұрғылықты жері бойынша тіркелу фактісі негіз болып табылады. Уақытша тіркелген азаматтар тұрақты тіркелген жері бойынша тізімнен алып тастай отырып, жергілікті атқарушы органға берген өтініші негізінде сайлаушылар тізіміне енгізіледі.
Осылайша, егер Сіз сайлаушылар тізімі сайлау учаскесіне берілгенге дейін АҚМ-ға хабарласқан болсаңыз, онда дауыс бере аласыз.
Егер әйел перзентханада жатса (мысалы – ауруханадағы зейнеткер немесе біреу), ол қалай дауыс береді?
Егер ауданда демалыс үйлерінде, санаторийлерде, стационарлық емдеу-алдын алу мекемелерінде учаске құрылса, онда мұндай учаскелердегі сайлаушылар тізіміне ауданда тұратын барлық азаматтар енгізіледі, олар дауыс беру өткізілетін күні аталған мекемелердің басшылары ұсынатын деректер негізінде аталған мекемелер мен ұйымдарда болады.
15 тәулік немесе одан аз мерзімінде әкімшілік қамауға алынғандар (немесе тергеу изоляторына күдіктілер) өз еркімен келуге құқығы бар ма? Ол қалай жүзеге асырылады? Изоляторға тасымалданатын дауыс беру жәшігін әкеледі ме?
Азаматтар уақытша жаза өтейтін жерлерде сайлау учаскелері, оның ішінде тергеу изоляторлары мен уақытша ұстау изоляторларында, кемелерде орнатылады.
Мұндай учаскелердегі сайлаушылар тізіміне дауыс беру өткізілетін күні аталған мекемелер мен ұйымдарда болатын барлық азаматтар енгізіледі.
Мен абайсызда бюллетенді бүлдіріп алдым. Сайлау комиссиясының мүшелеріне тапсырып, жаңа үлгісін беруімді сұрай аламын ба?
Сайлау бюллетені бүлінген жағдайда оған сайлаушының өтініші бойынша жаңа сайлау бюллетені беріледі. Жаңа сайлау бюллетені сайлаушыға тек бір рет беріледі. Бүлінген сайлау бюллетені пайдаланылмаған болып саналады және басқа пайдаланылмаған бюллетендермен бірге өтеледі.
Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк Туы
Ту – мемлекеттің егемендік пен біртұтастықты білдіретін басты рәміздерінің бірі. «Флаг» термині «vlag» деген нидерланд сөзінен шыққан және белгіленген көлем мен түстегі, әдетте елтаңба немесе эмблема түрінде бейнеленген, діңгекке немесе бауға бекітілген мата ұғымын білдіреді. Ту ежелден елдің халқын біріктіру және оны белгілі бір мемлекеттік құрылымға сәйкестендіру міндетін атқарып келеді.
Тәуелсіз Қазақстанның Мемлекеттік туы ресми түрде 1992 жылы қабылданды. Оның авторы – белгілі суретші Шәкен Ниязбеков.
Қазақстан Республикасының Мемлекеттік туы – ортасында шұғылалы күн, оның астында қалықтап ұшқан қыран бейнеленген тік бұрышты көгілдір түсті мата. Тудың сабының тұсында тік жолақ түрінде ұлттық өрнек нақышталған. Күн, оның шұғыласы, қыран және ұлттық өрнек бейнесі алтын түстес. Тудың ені мен ұзындығының арақатынасы – 1:2
Геральдика дәстүрінде әрбір түс белгілі бір ұғымды танытады. Мәселен, аспандай көк түс адам бойындағы адалдық, тазалық, сенімділік, мінсіздік сияқты қасиеттерді білдіреді. Сонымен қатар, көк түс түркі мәдениетінде терең символдық мәнге ие. Ежелгі түркілер аспанды тәңір-атаға балаған, ал олардың көк туы арғы ата-бабаларға деген адалдықты бейнеледі. Қазақстанның Мемлекеттік туында ол ашық аспанды, бейбітшілікті, игілікті білдірсе, түстің біркелкілігі еліміздің тұтастығын меңзейді.
Геральдика қағидаттарына сәйкес, күн байлық пен молшылықты, өмірді және күш-қуатты бейнелейді. Сондықтан еліміздің туындағы күн шапағы дәулеттілік пен бақуаттылықтың символы – алтын масақ пішінінде берілген. Қазақстанның мемлекеттік атрибутикасында күннің бейнеленуі еліміздің жалпыадамзаттық құндылықтарды қастерлейтінін дәлелдейді және жас мемлекеттің жасампаздық күш-қуатын, серіктестік пен ынтымақтастық үшін әлемнің барлық еліне ашық екенін айғақтайды..
Қыран (бүркіт) бейнесі – көптеген халықтардың елтаңбалары мен туларында ерте кезден бері қолданылып келе жатқан басты геральдикалық атрибуттардың бірі. Бұл бейне әдетте биліктің, қырағылық пен мәрттіктің символы ретінде қабылданады. Күн астында қалықтаған бүркіт мемлекеттің қуат-күшін, оның егемендігі мен тәуелсіздігін, биік мақсаттар мен жарқын болашаққа деген ұмтылысын танытады. Бүркіт бейнесі еуразиялық көшпенділердің дүниетанымында айрықша орын алады және олардың түсінігінде бостандық пен адалдық, өрлік пен ерлік, қуат пен ниет тазалығы тәрізді ұғымдармен ұштасып жатады. Алтын бүркіт кескіні жас егемен мемлекеттің әлемдік өркениет биігіне деген ұмылысын көрсетеді.
Мемлекеттік тудың сабының тұсына тігінен ұзына бойына кескінделген ұлттық өрнектер – оның маңызды элементі. Қазақ ою-өрнектері – дүниені көркемдік тұрғыдан қабылдаудың халықтың эстетикалық талғамына сай келетін ерекше бір түрі. Түрлі формалар мен желілер үйлесімін танытатын өрнектер халықтың ішкі әлемін ашып көрсететін мәнерлі көркемдік құрал болып саналады. Тудың сабын жағалай салынған ұлттық өрнектер Қазақстан халқының мәдениеті мен дәстүрін символдық тұрғыда бейнелейді.
Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк Елтаңбасы
Елтаңба – мемлекеттің басты рәміздерінің бірі. Елтаңба («герб») термині немістің «erbe» (мұра) деген сөзінен шыққан. Мемлекеттің мәдени және тарихи дәстүрін бейнелейтін символдық мәні бар үйлесімді пішіндер мен заттардың мирастық ерекшелік белгісін білдіреді.
Қазіргі Қазақстан аумағын мекендеген қола дәуірінің көшпенділері кейін графикалық ұғымы «таңба» деп аталған ерекше символ-тотем арқылы өздерін танытқанына тарих куәлік етіп отыр. Алғаш рет бұл термин Түрік қағанаты тұсында қолданыла бастаған.
Егеменді Қазақстанның Елтаңбасы 1992 жылы ресми түрде қабылданды. Оның авторлары – белгілі сәулетшілер Жандарбек Мәлібеков пен Шот-Аман Уәлиханов.
Қазақстан Республикасының Мемлекеттік елтаңбасы дөңгелек нысанды. Бұл – Ұлы дала көшпенділері айрықша қастер тұтқан өмір мен мәңгіліктің символы.
Мемлекеттік елтаңбаның орталық геральдикалық элементі – көгілдір түс аясындағы шаңырақ (киіз үйдің жоғарғы күмбез тәрізді бөлігі) бейнесі. Шаңырақты айнала күн сәулесі секілді тараған уықтар шаншылған. Шаңырақтың оң жағы мен сол жағына аңыздардағы қанатты пырақтар бейнесі орналастырылған. Жоғарғы бөлігінде – көлемді бес бұрышты жұлдыз, ал төменгі бөлігінде «Qazaqstan» деген жазу бар. Жұлдыздың, шаңырақтың, уықтардың, аңыздардағы қанатты пырақтардың бейнесі, сондай-ақ «Qazaqstan» деген жазу – алтын түстес.
Көк күмбезін еске салатын және Еуразия көшпенділерінің дәстүрлі мәдениетінде тіршіліктің негізгі бастауының бірі боп саналатын шаңырақ – киіз үйдің басты жүйе құраушы бөлігі. Республиканың Мемлекеттік елтаңбасындағы шаңырақ бейнесі – елімізді мекендейтін барлық халықтардың ортақ қонысының, біртұтас Отанының символы. Шаңырақтың мықтылығы мен беріктігі оның барлық уықтарының сенімділігіне байланыстылығы секілді, Қазақстанда бақытқа жету әрбір азаматтың аман-есендігіне байланысты.
Аңыздағы қанатты тұлпарлар Мемлекеттік елтаңбадағы өзекті геральдикалық элемент болып саналады. Бағзы замандағы тұлпар бейнесі батылдықты, сенімділікті және ерік күшін танытады. Пырақтың қанаты Қазақстанның көпұлтты халқының қуатты және гүлденген мемлекет құру туралы ғасырлар бойғы тілегін аңғартады. Олар – шынайы ой-арман мен ұдайы жетілуге және жасампаз дамуға ұмтылыстың көрінісі. Сонымен қатар, арғымақтың алтын қанаттары алтын масақты еске салады, қазақстандықтардың еңбексүйгіштігін және еліміздің материалдық игілігін танытады.
Өткен ғасырларда мүйіз көшпенділердің табынушылық ғұрыптарында, сонымен қатар, жауынгерлік тудың ұшына орнату үшін белсенді пайдаланылған. Көктің сыйын, жердің игілігін, жорықтың жеңісін әртүрлі жануарлардың мүйізі арқылы бейнелеу көптеген халықтардың символдық композицияларында елеулі орын алды. Сондықтан молшылық әкелетін мүйізі бар қанатты тұлпар семантикалық және тарихи түп-тамыры терең маңызды типологиялық образ болып саналады.
Республиканың Мемлекеттік елтаңбасындағы тағы бір деталь – бес бұрышты жұлдыз. Бұл символды адамзат ежелгі заманнан бері пайдаланып келеді, ол адамдардың ақиқат сәулесіне, барлық игі аңсарларға және мәңгілік құндылықтарға деген ұдайы ұмтылысын білдіреді. Мемлекеттік елтаңбада жұлдыздың бейнеленуі қазақстандықтардың әлемнің барлық халықтарымен ынтымақтастық пен серіктестік орнатуға ниетті ел болуға деген талпынысын танытады. Қазақстан тұрғындарының жүрегі мен құшағы бес құрлықтың өкілдері үшін қашанда ашық.
Елтаңбада қолданылған негізгі түс – алтынның түсі. Бұл – байлықтың, әділдіктің және кеңпейілділіктің символы. Сонымен қатар, көгілдір аспан түстес тудың түсі алтынның түсімен үйлесім тауып, ашық аспан, бейбітшілік және бақуат тіршілік ұғымдарын танытып тұр.
Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Гимні
Гимн – мемлекеттің басты рәміздерінің бірі. Гректің «gimneo» сөзінен шыққан «гимн» термині «салтанатты ән» деген мағынаны білдіреді. Гимн ел азаматтарын тиімді әлеуметтік-саяси тұрғыдан топтастырып, этномәдени тұрғыдан теңдестіру үшін негізгі мәнге ие, маңызды дыбыстық рәміз саналады.
Тәуелсіз Қазақстанның тарихында еліміздің мемлекеттік гимні екі рет – 1992 және 2006 жылдары бекітілді.
Республика мемлекеттік егемендігін иеленгеннен кейін, 1992 жылы Қазақстан әнұранының музыкасы мен мәтініне байқау жарияланды. Байқау қорытындысы бойынша Қазақ КСР гимнінің музыкалық редакциясын сақтау туралы шешім қабылданды. Осылайша тәуелсіз Қазақстанның алғашқы гимінің музыкасының авторлары Мұқан Төлебаев, Евгений Брусиловский және Латиф Хамиди болды. Сонымен қатар, үздік мәтінге жарияланған байқауда авторлар ұжымы, белгілі ақындар Мұзафар Әлімбаев, Қадыр Мырзалиев, Тұманбай Молдағалиев және Жадыра Дәрібаева жеңіп шықты.
Елдің дыбыстық рәмізінің танымалдығын арттыру мақсатында 2006 жылы жаңа мемлекеттік гимн қабылданды. Оның негізі ретінде халықтың арасында кеңінен танымал «Менің Қазақстаным» патриоттық әні таңдап алынды. Ол әнді Шәмші Қалдаяқов 1956 жылы Жұмекен Нәжімеденовтің сөзіне жазған болатын. Қазақстанның Тұңғыш Президенті - Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев әнге мемлекеттік гимн жоғары мәртебесін беру және анағұрлым салтанатты шырқалуы үшін музыкалық туындының бастапқы мәтінін өңдеді. Қазақстан Парламенті 2006 жылы 6 қаңтарда палаталардың бірлескен отырысында «Мемлекеттік рәміздер туралы» Жарлыққа тиісті түзету енгізіп, еліміздің жаңа мемлекеттік гимнін бекітті.
Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Гимні
Алтын күн аспаны,
Алтын дән даласы,
Ерліктің дастаны,
Еліме қарашы!
Ежелден ер деген,
Даңқымыз шықты ғой.
Намысын бермеген,
Қазағым мықты ғой!
Қайырмасы:
Менің елім, менің елім,
Гүлің болып егілемін,
Жырың болып төгілемін, елім!
Туған жерім менің – Қазақстаным!
Ұрпаққа жол ашқан,
Кең байтақ жерім бар.
Бірлігі жарасқан,
Тәуелсіз елім бар.
Қарсы алған уақытты,
Мәңгілік досындай,
Біздің ел бақытты,
Біздің ел осындай!
Қайырмасы:
Менің елім, менің елім,
Гүлің болып егілемін,
Жырың болып төгілемін, елім!
Туған жерім менің – Қазақстаным!
Қазақтың білім беру жүйесі кейінірек адамның кәсіпті меңгеруіне мүмкіндік беретін білім алуға көмектеседі. Қазақстан Республикасында білім беру жалпы және кәсіптік болып бөлінеді. Мектеп (орта) білім беру сыныптарға бөлінеді: бастауыш (1-4 сыныптар), негізгі және жоғары. Бастауыш кәсіптік білімді (9-сыныптан кейін) мамандандырылған лицейлерде, ал орта кәсіптік білімді училищелерде немесе колледждерде алуға болады.
Білім беру жүйесі
Қазақстан Республикасындағы білім беру жүйесі білім берудің бірнеше деңгейінен тұрады:
- мектепке дейінгі тәрбие мен оқытуды;
- бастауыш білім беруді;
- негізгі орта білім беруді;
- орта білім беруді (жалпы орта білім беруді, техникалық және кәсіптік білім беруді);
- орта білімнен кейінгі білім беруді;
- жоғары білім беруді;
- жоғары оқу орнынан кейінгі білім беруді қамтиды.
Білім беру жүйесін тиісті министрліктер – Қазақстан Республикасының Оқу-ағарту министрлігі және Қазақстан Республикасының Ғылым және жоғары білім министрлігі бақылайды.
Орта білім
Қазақстандағы орта білім міндетті болып табылады және оған бастауыш, негізгі орта (9 сынып) және жалпы орта (11 (12) сынып) кіреді. Сондай-ақ жалпы орта немесе негізгі орта білім негізінде алуға болатын кәсіптік және орта кәсіптік білім бар.
Бірінші сыныпқа балалар 6 жастан бастап қабылданады. Қазақстан мектептеріндегі білім 3 деңгейді қамтиды: бастауыш (1-4 сыныптар), негізгі (5-9 сыныптар) және жоғары (10-11 сыныптар (12). Ерекше дарынды білім алушылардың әлеуетті мүмкіндіктерін барынша толық дамыту үшін дарынды балаларға арналған мамандандырылған мектептерде іске асырылатын білім беру бағдарламалары әзірленеді.
Техникалық және кәсіптік білім
Техникалық және кәсіптік білім беру жұмысшы кадрлар мен орта буын мамандарын даярлауға бағытталған, негізгі орта және (немесе) жалпы орта білім беру базасында училищелерде, колледждерде және жоғары колледждерде жүзеге асырылады.
Республика бойынша техникалық және кәсіптік білім беруді 772 ТжКБ ұйымдары қамтамасыз етеді, оның ішінде 446 мемлекеттік, 326 жеке меншік. ТжКБ ұйымдарының жалпы контингенті 517,3 мың адамды құрайды, оның ішінде мемлекеттік тапсырыс бойынша 312 мың адам оқиды.
Техникалық және кәсіптік білім берудің негізгі міндеттері:
- білікті жұмысшы кадрлар мен орта буын мамандарын даярлау;
- техникалық және кәсіптік білімнің қолжетімділігін арттыру үшін жағдайлар жасау;
- ТжКБ ұйымдарының қаржылық тұрақтылығын және нысаналы қолдауын арттыру;
- ТжКБ ұйымдарын корпоративтік басқаруды жетілдіру;
- техникалық және кәсіптік білім беру жүйесінде әлеуметтік әріптестікті ұйымдастыру және дамыту;
- ерекше білім беру қажеттілігі бар студенттер үшін тең жағдай жасау және кедергісіз қол жеткізу;
- білім деңгейлері арасындағы сабақтастық пен сабақтастықты қалыптастыру;
- техникалық және кәсіптік білім беретін оқу орындарында кадрларды даярлау және қайта даярлау мәселелері бойынша халықаралық ынтымақтастықты кеңейту.
Техникалық және кәсіптік білімнің қолжетімділігін қамтамасыз ету мақсатында өткен жылдан бастап мемлекеттік тапсырыс «Ақша студентпен бірге» қағидаты бойынша орналастырылады. Егер бұрын колледждерге қабылдау мемлекеттік тапсырыс бойынша бекітілген орындарға өткізілген болса, бүгінде талапкерлердің өздері колледждер мен мамандықтарды таңдайтын болады. Бұл шаралар мемлекеттік тапсырысты бөлудің және талапкерлерді колледждерге қабылдаудың ашықтығын қамтамасыз етеді.
Талапкерлер электронды Үкімет порталы арқылы немесе тікелей колледжге құжаттарды тапсыра алады. Талапкерлер 4 мамандық пен 4 колледжге дейін таңдай алады.
Барлық мектеп түлектеріне білім басқармаларының ақпараттық жүйелері арқылы кәсіби диагностикадан өту мүмкіндігі беріледі. Нәтижесінде талапкерлер белгілі бір мамандық бойынша ұсыныстар алады, ұсынылған мамандықтардың карталарымен танысады.
Конкурс аттестаттың міндетті және бейіндік пәндерін бағалаудың орташа конкурстық балы бойынша білім басқармаларының ақпараттық жүйесі арқылы өткізіледі.
Сондай-ақ, жаңа тетік түлектерді сұранысқа ие мамандықтар бойынша колледждерде тегін оқытумен толық қамтуға бағытталған.
Жоғары білім
Қазіргі уақытта Қазақстандағы жоғары білім ғылыми-технологиялық ілгерілеу сұраныстарынан туындайтын қарқынды даму сатысында. Соңғы жылдары республикада оқытудың ең озық әдістерін енгізуден, заманауи инфрақұрылымды дамытудан бастап студенттерді жан-жақты қолдауға дейін оны жаңғырту мен реформалау бойынша жаһандық шаралар қабылдануда.
Жоғары білім берудің құрылымы және оқыту формалары
Бүгінгі таңда Қазақстанның жоғары білім беру жүйесі Болон процесінің параметрлері тұрғысынан келесі құрылымға ие:
- Бакалавриат – тиісті мамандық бойынша «бакалавр» дәрежесін бере отырып, кадрлар даярлауға бағытталған жоғары білім, білім беру бағдарламалары.
- Магистратура – білім беру бағдарламалары тиісті мамандық бойынша «магистр» дәрежесін бере отырып, кадрлар даярлауға бағытталған жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру. Магистратурада кадрлар даярлау жоғары оқу орындарының білім беру бағдарламалары негізінде екі бағыт бойынша жүзеге асырылады:
1) кемінде екі жыл оқу мерзімімен ғылыми-педагогикалық;
2) кемінде бір жыл оқу мерзімімен мамандандырылған.
- Докторантура – білім беру бағдарламалары философия докторы (PhD), бейіні бойынша доктор дәрежесін бере отырып, ғылыми, педагогтік және (немесе) кәсіптік қызмет үшін кадрлар даярлауға бағытталған жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру. Докторантурада кадрлар даярлау магистратура білім беру бағдарламалары негізінде екі бағыт бойынша жүзеге асырылады:
1) кемінде үш жыл оқу мерзімімен ғылыми-педагогикалық;
2) кемінде үш жыл оқу мерзімімен мамандандырылған.
Қазіргі кезде елімізде жоғары оқу орындарының саны 120, оның ішінде ұлттық университеттер – 11 , мемлекеттік – 29 (коммерциялық емес акционерлік қоғамдар), халықаралық университет – 1, корпорацияланған университеттер – 16, жекеменшік – 48 , автономды – 1 ( Назарбаев Университеті), азаматтық емес – 14.
Оқыту формалары
Бүгінгі таңда қазақстандықтар білім берудің келесі түрлері бойынша жоғары білім алу мүмкіндігіне ие:
- Күндізгі немесе стационарлық. Бұл формамен студент семинарлар мен лекцияларға қатысуы керек.
- Қашықтан. Сабақтар интернет арқылы өтеді. Желіде өздігінен білім алуға арналған тапсырмалар мен оқу материалдары орналастырылған. Онлайн консультациялар алуға болады. Дипломдық жұмыстарды қорғау жоғары оқу орнының қабырғасында жүзеге асырылады.
Еліміздегі жоғары білім беруді дамытудың маңызды аспектісі – академиялық адалдық мәдениетін қалыптастыру. Осы мақсатта Академиялық адалдық лигасы 2018 жылы АҚШ-тағы Айви Лигасы, Ұлыбританиядағы Russell Group және Қытайдағы C9 үлгісі бойынша тәуелсіз және тәуелсіз ұйым ретінде құрылды.
Жоғары оқу орындарына қабылдау
Жоғары білімді жалпы орта немесе техникалық және кәсіптік білімі немесе орта білімнен кейінгі білімі бар азаматтар алады. Білім беру бағдарламасының көлемі мен сабақтастығы жеткілікті болған жағдайда кредиттерді қайта есептеу және бұрын игерілген пәндерді есепке алу рәсімімен техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі немесе жоғары білімі бар тұлғалар үшін жеделдетілген оқу мерзімімен қысқартылған білім беру бағдарламалары бойынша оқу процесін ұйымдастыру мүмкіндігі бар.
Қазақстанда жоғары оқу орындарына қабылдау Ұлттық бірыңғай тестілеуді (ҰБТ) тапсыру нәтижесі бойынша жүзеге асырылады. 2017 жылдан бастап олар орта білім туралы аттестат алу және жоғары оқу орындарына түсу және жоғары оқу орындарында оқуға мемлекеттік гранттар алу үшін «Алтын белгі» және ҰБТ алу үшін мектепте бітіру емтихандары түрінде қорытынды аттестациядан өтуде. 2019 жылдан бастап мектеп бітірушілер жылына 4 рет ҰБТ тапсыруға мүмкіндік алды.
Электрондық форматтағы ҰБТ келесі мерзімдерде өткізіледі:
1) 10 қаңтар-10 ақпан аралығында (бір әрекет);
2) 1-31 наурыз аралығында (бір әрекет);
3) 16 мамыр-5 шілде аралығында (грантқа негізгі ҰБТ, екі әрекет);
4) 10-20 тамыз аралығында (бір әрекет).
Өтініштер (онлайн) Ұлттық тестілеу орталығының «www.testcenter.kz» сайтында келесі мерзімдерде:
1) күнтізбелік жылғы 20 желтоқсан-6 қаңтар аралығында;
2) күнтізбелік жылғы 20 ақпан-10 наурыз аралығында;
3) күнтізбелік жылғы 28 сәуір-14 мамыр аралығында;
4) күнтізбелік жылғы 20-30 шілде аралығында қабылданады.
Қайта тестілеуден кейін жоғары оқу орныа түсу тек ақылы негізде жүзеге асырылады, мемлекеттік гранттар негізгі ҰБТ тапсырғаннан кейін (мамыр-шілде айларында) бөлінеді.
Студент бакалаврды бітіргеннен кейін мамандық бойынша терең білім алады. Магистратурада білім берудің бағыты неғұрлым тар. Қазақстанда бакалавриат студенттері бір мамандық бойынша білім алып, магистратурада басқа мамандық бойынша оқуын жалғастыра алады. Нәтижесінде студент екі мамандықты игеріп, екінші жоғары білім алудағы қаржылық және уақыттық шығындарды азайтуға мүмкіндік алады.
Қазақстанның жоғары оқу орындарында білім беру мемлекеттік білім беру тапсырысы негізінде де, студенттердің жеке қаражаты есебінен де жүзеге асырылады. Мемлекеттік білім гранттарының ең көп бөлігі техникалық мамандар мен педагог кадрларды даярлауға бөлінген. Білім гранты иегерлерінің жалпы санының жартысына жуығы халықтың әлеуметтік осал тобының өкілдері болып табылады. Мемлекеттік білім гранттарымен қатар университеттер ішкі гранттар мен оқу ақысына жеңілдіктер арқылы жоғары білімге қолжетімділікті кеңейтуде.
Мемлекеттік стипендия
Жастарды ел ішіндегі жоғары оқу орындарында оқуға ынталандыру және жоғары білім алу мүмкіндігін қамтамасыз ету мақсатында Үкімет студенттерге мемлекеттік стипендия төлейді. Мемлекеттік стипендия бөлінеді:
- Негізгі. Сессияны «жақсы» және «өте жақсы» деген бағамен аяқтаған студенттерге төленеді.
- Артты (базаға +15%). Сессияны «өте жақсы» деген бағамен аяқтаған студенттерге тағайындалады.
- Президенттік (базаға +100%). Шығармашылық, ғылыми ізденіс, спорт, әлеуметтік-мәдени және т.б. бағыттар бойынша ерекше еңбегі бар студенттер президенттік стипендияға үміт арта алады.
Сондай-ақ мемлекет мүмкіндігі шектеулі (мүгедектігі бар) және ата-анасының қамқорлығынсыз қалған студенттерге жоғарылатылған стипендия төлейді.
Қазақстанда жоғары білім алу үшін қандай гранттар алуға болады?
Қазақстанда жоғары оқу орындарына гранттардың әртүрлі түрлері бар:
Жалпы мемлекеттік. Республикалық бюджеттен бөлінген қаражат еліміздің жоғары оқу орындары бойынша бөлінеді.
Батыс, халқы тығыз және жаңадан құрылған өңірлердің жастарына арналған гранттар. Республикалық бюджеттен бөлінген қаражат еліміздің жоғары оқу орындарының бекітілген тізбесі бойынша бөлінеді.
Нысаналы мемлекеттік. Жоғары оқу орындары бойынша алдын-ала бөлінеді және тек нақты оқу орнында жүзеге асырылуы мүмкін.
Әкімдік. Қаражатты жергілікті атқарушы орган бөледі. Грант бойынша студенттер жергілікті жоғары оқу орындарында өңірде тапшы мамандықтар бойынша білім алуда.
Ректордың гранттары мен стипендиялары. Жоғары оқу орнында ерекше жетістіктері мен сіңірген еңбегі үшін беріледі.
Оны алу үшін әр университеттің өз шарттары бар. Қорлар мен қоғамдық ұйымдардың гранттары мен стипендиялары. Олар белгілі бір университеттердегі конкурс негізінде немесе бүкіл ел бойынша үздік студенттерге берілуі мүмкін.
«Болашақ» бағдарламасы
Қазақстандықтардың шетелде ақылы немесе тегін жоғары білім алу мүмкіндігі бар. Еуропаның көптеген университеттері Қазақстаннан студенттерді қабылдауға дайын. Шетелде докторантураға немесе магистратураға құжат тапсыратын Қазақстан азаматтары үшін Қазақстан Республикасының Үкіметі «Болашақ» халықаралық стипендиясын белгіледі.
«Болашақ» халықаралық стипендиясы дарынды жастарға әлемнің үздік университеттеріне кіруге мүмкіндік беретін бірегей бастамаға айналды. Стипендияны жүзеге асырған 30 жыл ішінде елімізде ғалымдар, инженерлер, дәрігерлер, мемлекеттік қызметкерлер және өз саласының басқа да мамандары бар жоғары білікті мамандардың пулы қалыптасты. Стипендия түлектері халықаралық қатынастарды құруға, Қазақстанның халықаралық қоғамдастыққа интеграциялануына және елге әлемдік білім мен технологиялардың трансфертіне үлес қосты.
Бағдарлама түлектері Қазақстан жоғары білімінің флагманы – Назарбаев Университеті, Назарбаев Зияткерлік мектептері, «Астана» халықаралық қаржы орталығы, бірқатар ұлттық медициналық орталықтар, AstanaHub, Astana IT университеті, Халықаралық жасыл технологиялар орталығын және Инвестициялық жобаларды іске қосуда шешуші рөл атқарды.
Бүгінгі таңда Қазақстан азаматтары әлемнің 27 еліндегі 200-ден астам үздік университеттерде, соның ішінде ең беделді Айви Лигасы мен Рассел тобына кіретін университеттерде озық білім алудың бірегей мүмкіндігіне ие.
«Болашақ» бағдарламасын ағымдағы іске асыру барысында Қазақстан экономикасы үшін урбанистика, энергетикалық жүйелер, гидрология, атом өнеркәсібі, киберқауіпсіздік, робототехника, вирусология, төтенше жағдайлардың алдын алу және жою сияқты өзекті мамандықтар бойынша жоғары кәсіби мамандарды даярлайды.
Мемлекет басшысының «Болашақ» бағдарламасын қайта бағдарлау жөніндегі тапсырмасын орындау мақсатында 2022 жылы стипендиялардың 60%-ы инженерлік-техникалық мамандықтар бойынша оқуға және тағылымдамадан өтуге бөлінді. 2023 жылы үміткерлер санын арттыру арқылы инженерлік-техникалық қызметкерлер арасында жоғары сапалы бәсекелестікке жағдай жасау мақсатында 12 айға дейінгі тілдік дайындықты қарастыратын «Магистр дәрежесін алуға инженерлік-техникалық қызметкерлер» жеңілдетілген санаты енгізілді.
Жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім
Білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарттары
Биылдан бастап Білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарттарының (ББМЖМС) академиялық дербестігі кеңейтілді. Енді университеттер бірқатар міндетті пәндердің мазмұнын реттей алады және базалық және бейіндік пәндер бойынша кредиттер санын дербес реттей алады.
Қазақстан тарихы көне дәуірден қазіргі кезеңге дейін зерттелетін болады. Сондай-ақ ЖОО-ның бағыттау ерекшеліктерін ескере отырып, ЖБП циклінің пәндерінің мазмұнына өз бетінше өзгерістер енгізе алады.
Микробіліктілік бойынша оқу нәтижелерін тану қамтамасыз етілді , «нано-кредиттер» және «кеңейтілетін дәрежелер» ұғымдары енгізілді.
Жоғары оқу орындарының, әкімдіктердің және бизнес құрылымдарының күш-жігерін стратегиялық шоғырландыруды көздейтін «Мамандығым-болашағым » жобасы іске қосылды . Әр өңірде базалық жоғары оқу орындары белгіленіп, оларда аймақтың кадрларға деген қажеттілігіне болжамды зерттеулер жүргізіліп, өңірлік кәсіптік карталар әзірленді.
Жоғары оқу орындарында дуальды оқытуды ұйымдастыру ережелері әзірленді. Бүгінгі таңда жоғары оқу орындары жұмыс берушілермен кәсіптік тәжірибе үшін өндірістік базаны қамтамасыз ететін 5 мыңнан астам келісім-шарт жасасқан. Дуальды оқытумен 6 мыңнан астам оқушы қамтылған. Кәсіпорындарда ақылы практикадан өту қарастырылған.
Мұғалімдердің білімін күшейту мақсатында бірқатар шаралар жүзеге асырылды.
Сертификаттау жүйесін дамыту үшін «Кәсіби біліктілік туралы» Қазақстан Республикасының Заңы қабылданды. Енді оқуды аяқтаған барлық түлектер ЕХӘҚМ кәсіптер тізіліміне енетін мамандықтар бойынша өздерінің дағдылары мен біліктіліктерін растайды.
Оқытудың жаңа түрі енгізілді - онлайн оқыту . Бұл форма сізге құжаттарды алған сәттен бастап студент бітіргенге дейін онлайн оқытуды қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Университеттердегі цифрлық экожүйе.
Жоғары оқу орындарында цифрлық экожүйе күшейтілді. Барлық университеттер LMS платформаларына қосылған ( Platonus , Univer , Moodle , т.б. ). DDoS шабуылдарынан қорғау жүйелері бар, электронды кітапхана, электронды құжат айналымы енгізілді.
Виртуалды зертханалар құрылды. Цифрлық университеттердің моделі әзірленді және осы жылдан бастап осы модельді 2 ЖОО базасында пилоттық режимде іске қосу жоспарлануда: Қ. Сәтбаев ат. ҚазҰТЗУ және Д. Серікбаев ат. ШҚТУ.
Цифрлық университет моделі 4 негізгі аспектіні қамтиды . Олар: білім беру қызметінің цифрлық трансформациясы, кампус пен IT инфрақұрылымы, ғылыми қызмет, сондай-ақ бірыңғай цифрлық платформаның қызметтерін дамыту.
Ынтымақтастықты дамыту және оқытудың инновациялық технологияларын қолдану мақсатында Coursera, «Huawei Technologies Kazakhstan» LLP, Binance Kazakhstan.сияқты ірі компаниялармен келіссөздер жүргізіліп, меморандумдарға қол қойылды.
Сертификатталған Huawei курстарын ұсыну үшін 26 университетте Huawei ICT Academy құрылды . Бұл тәжірибені кеңейтіп, 50 жоғары оқу орнында осы Академияны құру жоспарлануда. Huawei студенттерді Huawei сертификатын алуға шақырады және АКТ индустриясы мен қоғамдастық үшін практикалық дағдылары бар таланттарды дамытады.
Университеттерде блокчейн технологиялары бойынша білім беру бағдарламаларын енгізу мақсатында министрлік пен BN KZ Technologies компаниясы арасында материалдармен қамтамасыз ету бойынша әріптестік туралы меморандумға қол қойылды. Ltd. _
Binance Kazakhstan қолдауымен 22 университеттің 350-ге жуық АКТ оқытушысы блокчейн технологиялары бойынша оқытылды. Блокчейн технологиялары бойынша 40 мыңнан астам маманды оқыту жоспарлануда.
Ынтымақтастықты дамыту және қазақстандық азаматтардың жетекші шетелдік профессорлардың курстарына қолжетімділігін кеңейту мақсатында Қазақстан Республикасының Ғылым және жоғары білім министрлігі, Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі және Coursera арасында өзара түсіністік туралы меморандумға қол қойылды.
Бүгінгі таңда 100-ге жуық Coursera курстары қазақ және орыс тілдеріне аударылған. Онлайн курстар арқылы алынған кредиттерді студенттерге аударудың нақты механизмі енгізілді. Coursera бірегей курстарында 25 университеттің 20 мыңнан астам студенті білім алады.
OpenSearch жобасына IT саласындағы студенттерді тарту және салалық деңгейде тәжірибе алу мақсатында Ғылым және жоғары білім министрлігі мен Amazon арасында өзара түсіністік туралы меморандумға қол қойылды .
Бұл бірінші пилоттық және болашақ бағдарламаларға жол ашуды мақсат етеді. Amazon қызметкерлерінен OpenSearch құжаттама, құралдар, процестер, білім алмасу сеанстары және т.б. түріндегі қолдаумен қамтамасыз етіледі. Ең үздік 100 студент OpenSearch жобасына қатысады.
Интернационалдандыру кеңеюде . Шетелдік студенттер саны 3 жыл ішінде өсті ( 2020 жылы – 28 169 адам , 2021 жылы – 28 968 адам , 2023 жылы – 27 756).
Халықаралық ынтымақтастық
Әл- Фараби атындағы атындағы ҚазҰУ базасында MИФИ Ұлттық зерттеу ядролық университетінің филиалдары құрылды. Губкин атындағы Ресей мұнай және газ университетінің және Атырау мұнай және газ университетінің базасында С.Утебаев атындағы мұнай және газ университеті., Шәкәрім университеті базасында Быдгощ (Польша) қаласындағы Экономика университеті, Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті базасында Херриот-Уотт (Шотландия) университеті, І. Жансүгірова атындағы Жетісу университеті негізіндегі политехникалық университеті.
М. Қозыбаев атындағы Солтүстік Қазақстан университеті мен пен Аризона университеті арасында академиялық, ғылыми және қаржылық қызметте консультациялық қызметтер көрсету, сондай-ақ бірлескен білім беру бағдарламалары мен қос дипломдық бағдарламаларды жүзеге асыру туралы келісім жасау арқылы стратегиялық серіктестік моделі жүзеге асырылуда.
Yessenov University базасында Франка-Вальтера Штайнмайердің сапары аясында Қазақстан-Германия тұрақты инженерлік институтын (неміс университеттерінің консорциумы) құру туралы келісімдерге қол қойылды.
243-ке жуық бірлескен білім беру бағдарламалары мен қос дипломдық бағдарламалары жүзеге асыруда.
2019 жылдан бері шәкіртақы бағдарламасы аясында шетелдіктерге 550 білім гранты берілді.
Жыл сайын Беларусь Республикасы аясында академиялық ұтқырлық аясында 200 шетелдік ғалымдар тартылып, 570 білім алушы академиялық ұтқырлық шеңберінде оқуға жіберіледі.
2021 жылдан бастап білім грантын тағайындау конкурсына қатысу үшін ҰБТ-ді екі рет тапсыруға болады. Мұғалімдердің біліктілігін арттыруға үміткерлерді сапалы іріктеу үшін ҰБТ-дің шекті балы 60-тан 75 балға дейін көтерілді.
Ағымдағы жылдың қыркүйек айынан бастап алғаш рет жетім және ата-анасының қамқорлығынсыз қалған студенттерге, сондай-ақ I және II топтағы мүгедек адамдарға жатақханаларда тұруға жұмсалған шығындар 29 АЕК немесе 100 050 теңге мөлшерінде өтелетін болады. Жатақханаларда тұру шығындарын субсидиялау түрінде өтемақы беру студенттердің аталған санаттары үшін елеулі қаржылық қолдау болады.
Студенттің ЖЖОКБҰ қоғамдық өміріне және волонтерлік қызметке қатысу дәрежесін айқындау үшін үлгерімнің интеграцияланған әлеуметтік орташа балын (Great point average, GPA) енгізу жоспарлануда. Студенттердің академиялық жетістіктерінен басқа әлеуметтік белсенділік, зерттеу дағдылары, өңірлік, республикалық деңгейдегі еріктілер қозғалысына қатысу ескерілетін болады.
КИБЕР ТҰМАР
Бүгінгі күні балалар интернетте айтарлықтай ұзақ уақыт өткізеді, олардағы ондағы ойын-сауық және қарым-қатынас орнату қызықтырады. Қазақстанда 9-17 жас аралығындағы балалар мен жасөспірімдер Интернет не екенін өте ерте білген. Олардың 46%-ы Интернетке алғаш рет 5 - 8 жас аралығында қол жеткізсе, тағы 5%-ы төрт немесе одан кіші жаста интернетпен танысқан. Интернет жан-жақты болуға және бүкіл әлем бойынша шығармашылықты ынталандыруға шексіз мүмкіндік берсе де, ол жеке қауіпсіздікке қауіп төндіруі де мүмкін.
Кибербуллингке ұшырау ер балаларға қарағанда қыздар арасында жиі кездеседі. Ұлдарға қарағанда екі есе дерлік көп қыздар біреудің жағымсыз немесе қорлайтын хабарламаларды жібергенін айтты (қыздардың 35%-ы, ұлдардың 18%-ы).
ЮНИСЕФ-тің Қазақстандағы өкілдігі Еуропалық Одақпен, Оқу-ағарту министрлігінің Балалардың құқықтарын қорғау комитетімен бірлесіп «Кибер Тұмар» ақпараттық - білім беру науқанын іске қосты, ол киберкеңістікті қауіпсіз пайдалануға көмектесетін ақпараттық құралдар жиынтығы.
Бұл бастаманың мақсаты – балаларды Интернетті қауіпсіз пайдалану іс-тәжірибесін таныстыру және болуы ықтимал қауіптермен күресу жолдарын табуға үйрету.
Аталған науқан кибербуллинг, Интернетте балаларды қудалау, балаларға арналған орынсыз және тыйым салынған контент, балалардың қауіпсіздігі мен жеке өміріне төнетін цифрлық тәуекелдер, балалардың интернетке тәуелділігі және т.б. сияқты онлайн қауіптерге бағытталған.
Бұқаралық ақпарат құралдары
БАҚ – халық арасында жиілігімен және тұрақты атауымен ерекшеленетін ақпаратты таратудың барлық түрі мен тәсілі. Көбінесе, «массмедиа» немесе одан да мағынасын толық ашатын «БАҚ - бұқаралық ақпарат құралдары» термині синоним ретінде қолданылады.
«Бұқаралық ақпарат құралдары туралы» заңға сәйкес бұқаралық ақпарат құралдары дегеніміз:
- мерзімді баспа басылымы: газет, журнал, альманах, бюллетень, тұрақты атауы бар, ағымдағы нөмірі бар және кемінде үш айда бір рет шығатын өзге де басылым;
- радиоарна;
- телеарна;
- деректі фильм;
- аудиовизуалды жазба;
- желілік басылым;
- бұқаралық ақпаратты, оның ішінде интернет-ресурстарды мерзімді немесе үздіксіз жария таратудың өзге де түрі; Қазақстан Республикасында бұқаралық аудиторияға арналған ақпаратты жинау, өңдеу және таратудың күнделікті тәжірибесінің құралдары (органдары). Интернет-ресурстардың барлығы БАҚ санатына жатпайды, тек иесі БАҚ-қа желілік шығарылым ретінде өзінің интернет-ресурсын жатқызу туралы шешім қабылдағандар ғана жатады.
2023 жылдың 1 мамырына Қазақстанда 5590 БАҚ тіркелген, оның 3889-ы мерзімді басылып шығарылатындар, 202-сі - телеарна, 88-і - радио, 1121-і - ақпараттық агенттіктер мен интернет-басылымдар (612 - АA, 509 - ЖШ) (отандық БАҚ – 5300, шетелдік БАҚ – 290). БАҚ-та көбінесе қазақ және орыс тілдері қолданылады - 1649 БАҚ.
Бұқаралық ақпарат құралдарының саны жыл сайын артып келеді. БАҚ санымен қатар оларды тарату аумағы да кеңейіп, республика бойынша таралатын басылым тілдерінің сан алуандығы да кеңейіп келеді. Қазақстан газеттері мен журналдары таралу аумағына, жариялану жиілігіне және тақырыптық бағыты мен тіліне қарай бөлінеді.
Қазақстанда БАҚ қызметін Қазақстан Республикасы Ақпарат және әлеуметтік даму министрлігінің Ақпарат комитеті реттейді.
Радио хабар тарату
Қазіргі Қазақстан аумағында тұрақты радиохабар 1921 жылы «Қазақ радиосы» деген атпен пайда болды. Қазақ тілінде хабар тарату 1927 жылы 23 наурызда басталды.
Қазіргі таңда Қазақстанда республикалық мәртебеге ие 7 ақпараттық-жаңалық радиостанция бар:
- Қазақ радиосы;
- "Русское радио Қазақстан" радиосы ;
- Ретро Қазақстан;
- NS Радио;
- Авторадио;
- Шалқар;
- Europa plus Қазақстан.
Теледидар
2022 жылы 160 телеарна ішінен 6 қазақстандық телеарна ( Qazaqstan, КТК, Еуразия бірінші арнасы, Хабар, НТК, Хабар 24) ТОП-10-дыққа кірді. Оның 4-еуі мемлекеттік телеарна (Qazaqstan, Хабар, Еуразия бірінші арнасы, Хабар 24) .
Отандық телеарналарға мемлекеттік қолдау көрсету отандық телевизияның бәсекеге қабілеттілігін арттыруға ықпал етеді.
Шетелдегі меншікті корреспонденттік пункттер.
«Хабар» агенттігі» АҚ мен «Қазақстан» РТРК» АҚ-ның шетелде 20-дан астам корреспонденттік пункттері мен фрилансерлері бар, олар 10-нан астам Қытай, АҚШ, Ресей, Бельгия, Ұлыбритания, Түркия және т.б. елде жұмыс істейді.
Меншікті корреспонденттік пункттер қазақстандық аудиторияны шетелде болып жатқан оқиғалар туралы жедел хабардар етуге мүмкіндік береді.
ЦЭТ (цифрлық эфирлік теледидар) енгізу
ЦЭТ (цифрлық эфирлік теледидар) - цифрлық арналарды пайдаланумен бейне және дыбыс сигналдарын кодтау арқылы теледидарлық бейне мен дыбысты тарату технологиясы. Кодтау кедергіні азайтады. Сондықтан сурет пен дыбыс ең аз шығынмен жеткізіледі. ЦЭТ отандық телеарналарды цифрлық сапада көруге мүмкіндік береді, облыс орталықтарында 30-ға дейін, ал облыстардың елді мекендерінде 15 телеарнаға дейін. «Балапан», «Qazsport», «Jibek Joly» және басқа да отандық арналар цифрлық мультиплексте қолжетімді болады, арналардың бүкіл пакеті абоненттік ақысыз. Осылайша, мемлекет ауыл мен қала тұрғындарының ақпараттық теңдігін қамтамасыз етуде. Мұның бәрі азаматтардың ақпаратқа деген конституциялық құқығының жұмыс істеп жатқанын, қоғамның дамып келе жатқанын білдіреді. Жоба 2025 жылы аяқталады деп жоспарлануда. Ол ел халқының 98 процентіне отандық телеарналарды цифрлық сапада көруге мүмкіндік беретін болады. Қазіргі таңда ел халқының 92,66 проценті цифрлық эфирлік телерадио хабарларын таратумен қамтылған.
Интернет БАҚ
Ең танымал Интернет БАҚ^
- Zakon.kz– ақпараттық және құқықтық портал;
- TengriNews - ақпараттық портал;
- Kazinform- ақпараттық портал.
Бүгінгі таңда 6-74 жас аралығындағы интернет пайдаланушылардың үлесі
78,2 пайызды құраса, мобильді интернет пайдаланушылар саны 44 пайызға өскен. Аудиторияның негізгі бөлігі – 14 пен 45 жас аралығындағы жас топтары.
Қазақстанда барлығы 948 ақпарат агенттігі мен интернет шығарылымы тіркелген.
Бүгінде ақпарат агенттіктерінің 95 пайызы жекеменшік, 5 пайызы -мемлекеттік.
«Тұмар» ұлттық сыйлығы
«Тұмар» ұлттық сыйлығы алғаш рет Қазақстан Республикасы Ақпарат және әлеуметтік даму министрлігінің бастамасымен 2017 жылы тағайындалды. Сыйлықтың негізгі мақсаты – кәсіби қоғамдастықтың бағалау призмасы арқылы қазақстандық телеиндустрияны дамытуды ынталандыру.
«Тұмар-2022» сыйлығы 11 номинация бойынша («Үздік тележурналист», «Үздік режиссерлік жұмыс», «Үздік деректі фильм», «Үздік ақпараттық бағдарлама», «Үздік аймақтық арна» және т.б.) берілді.
2022 жылы жүлдеге 300-ге жуық өтінім келіп түсті.
«Үркер» сыйлығы
Баспа, радио, интернет-журналистика саласындағы ұлттық «Үркер» сыйлығы – 2017 жылы құрылған баспа, радио және интернет журналистика саласындағы жоғары жетістіктері үшін жыл сайынғы марапат.
Байқаудың мақсаты – дарынды журналистер мен шығармашылық ұжымдарды анықтау, олардың кәсіби журналистиканың дамуына қосқан үлесін мойындау, олардың шығармашылығына қоғамның назарын аудару.
«Үркер» сыйлығын жыл сайын өткізу қазақстандық журналистика ортасына және сырттан қызығушылықты оятып, тәжірибелі журналистерді де, жас авторларды да жариялауға ынталандырады.
Баспа, радио, интернет-журналистика саласындағы үздік жетістіктері үшін «Үркер» сыйлығының берілуі өңірлердегі мультимедиялық журналистиканың дамуына, журналистиканың беделін арттыруға, кәсіби стандарттарды қалыптастыруға, азаматтық белсенділіктің артуына ықпал етеді.
Astana Media Week
Astana Media Week - бұл жаһандық медиа кеңістігінің ең өміршең идеялары, авангардтық шешімдері, прогрессивті пікірлері үшін жыл сайынғы оқиға. Дүниенің суретін сәл айқынырақ көрсетуге тырысатын адамдар көзқарастарды сынайтын және қорғайтын орын.
Astana Media Week жобасы 2017 жылы басталды. Форум алаңында жаһандық ақпараттық кеңістіктің өкілдері, сондай-ақ әртүрлі елдердің медиаконтент өндірісінің көшбасшылары жиналады. Ұйымдастырушылар бұрынғыдай биыл да күн тақырыбына сай тақырыптарды көтеруге тырысты.
2022 жылы Astana Media Week медиа апталығы аясында 26 пленарлық және панельдік отырыс, дәріс, шеберлік сабақтары және т.б. өткізілді. Қазақстан, Ресей, Қырғызстан, Моңғолия және т.б. елдердің 100-ден астам спикерлері қатысты.
- Сайлау учаскесінің мекенжайын қалай білуге болады?
- Сайлаушылар тізімінде менің мекенжайым немесе ТАӘ дұрыс көрсетілмеген. Егер бұл қате менің тарапымнан болмаса, маған дауыс бергізбеуге құқығы бар ма?
- Егер қалаға/ауданаға тұрақты тұруға көшіп, дауыс бермесем, не істеу керек?
- Егер сайлаушы тек дауыс беру күні 18 жасқа толса, олар дауыс бере ала ма?
- Сайлау комиссиясының мүшесін қандай жағдайда үйге тасымалданатын дауыс беру жәшігімен шақыруға құқылымын?
- Сайлау учаскесінде мүгедектігі бар адамға. мысалға, көру қабілеті нашар адамға немесе ампутантқа бюллетень толтыруға көмектесе аламын ба?
- Кандидаттар туралы нақты ақпаратты қайдан табуға болады?
- Мен басқа сайлау учаскесінде дауыс бере аламын ба?
- Жүргізушінің куәлігі бойынша дауыс беру бюллетендерін ала аламын ба?
- Бюллетенді қалай алып жүруге болады? Оны бөтен адамдарға көрсетуге бола ма?
- Сайлаушы сайлау учаскесіндегі бұзушылықтар туралы кімге хабарлай алады?
- Бұрыннан осы жерде тұрғаныммен менің тегім дауыс беру тізіміне енгізілмеген, мені тізімге қосымша енгізбеді. Бұл заңды ма? Мен қалай дауыс бере аламын?
- Дауыс беру кезінде бір мезетте екі адам бір кабинаға кіруге бола ма?
- Дауыс беруден бас тартқаны үшін жазаға тартыла ма (мысалы, айыппұл)?
- Есептен шығару куәліктерін беру қай сәттен басталады?
- Мен мерзімінен бұрын дауыс бере аламын ба? Қалай дауыс беремін? Мерзімінен бұрын дауыс беру қай уақытта басталады?
- Мен кітапқа кешкі сағат 9 шамасында келдім деп қол қою шартымен дауыс бере аламын ба?
- Мен тұрақты тіркеу бойынша емес, уақытша тіркеу бойынша дауыс бере аламын ба?
- Осылайша, егер Сіз сайлаушылар тізімі сайлау учаскесіне берілгенге дейін АҚМ-ға хабарласқан болсаңыз, онда дауыс бере аласыз.Егер әйел перзентханада жатса (мысалы – ауруханадағы зейнеткер немесе біреу), ол қалай дауыс береді?
- 15 тәулік немесе одан аз мерзімінде әкімшілік қамауға алынғандар (немесе тергеу изоляторына күдіктілер) өз еркімен келуге құқығы бар ма? Ол қалай жүзеге асырылады? Изоляторға тасымалданатын дауыс беру жәшігін әкеледі ме?
- Мен абайсызда бюллетенді бүлдіріп алдым. Сайлау комиссиясының мүшелеріне тапсырып, жаңа үлгісін беруімді сұрай аламын ба?
Сайлау учаскесінің мекенжайын қалай білуге болады?
Сіз сайлау учаскесінің мекенжайын жергілікті атқарушы органдарының сайтынан «ЖСН бойынша сайлау учаскесін іздеу» ақпараттық сервисі арқылы, сондай-ақ байланыс операторларының смс-тарату арқылы келіп түскен қысқа нөмірлі call-center арқылы біле аласыз. Сондай-ақ, Сіз бұл ақпаратты учаскелік сайлау комиссиясынан тұрғылықты мекежайыңызды айтып, біле аласыз. Бұдан басқа, Сіз Kaspi.kz және Halyk қосымшаларынан.
Сайлаушылар тізімінде менің мекенжайым немесе ТАӘ дұрыс көрсетілмеген. Егер бұл қате менің тарапымнан болмаса, маған дауыс бергізбеуге құқығы бар ма?
Әрбір азамат (таңдаушы) сайлаушылар тізімінде өзі туралы деректерді тексеруге және тізімге енгізілмеуіне, дұрыс енгізілмеуіне немесе тізімнен шығарылуына, сондай-ақ тізімде сайлаушы (таңдаушы) туралы деректерде жіберілген дәлсіздіктерге шағымдануға құқылы.
Сайлаушылар тізімдеріне енгізу, олардан шығару не сайлаушылар тізімдерінде түзетулер қажеттілігі туралы өтініштерді тиісті сайлау комиссиясы сайлау комиссиясына өтініш келіп түскен күні қарайды.
Өтініш қабылданбаған жағдайда сайлау комиссиясы өтініш берушіге оның өтінішін қабылдамау туралы дәлелді шешімнің көшірмесін дереу береді.
Шешімге сайлау комиссиясының орналасқан жері бойынша тиісті сотқа шағым жасалуы мүмкін, ол шағымды келіп түскен күні қарайды.
Өтініш беруші үшін оң шешім болған кезде сайлаушылар (таңдаушылар) тізіміндегі түзетуді немесе тізімге енгізілмеген сайлаушыны енгізуді сайлау комиссиясы дереу жүргізеді.
Осылайша, әр азамат өзінің тұрақты тіркелген жері бойынша учаскелік сайлау комиссиясына өтініш беру арқылы шағымдануға құқылы.
Егер қалаға/ауданаға тұрақты тұруға көшіп, дауыс бермесем, не істеу керек?
Азаматты нақты бір сайлау учаскесіндегі сайлаушылар тізіміне енгізу үшін оның осы сайлау учаскесінің аумағында тұрғылықты жері бойынша тіркелу фактісі негіз болады.
Сайлаушылар тізіміне белсенді сайлау құқығы бар Қазақстан Республикасының барлық азаматтары енгізіледі. Сайлаушылар тізімімен дауыс беру күніне 15 күн қалғанда тіркелген жері бойынша өзінің учаскелік сайлау комиссиясында танысуға болады. Егер сайлаушы өзін жаңа тұрғылықты жері бойынша сайлаушылар тізімінен таба алмаса, онда ол жаңа тіркеу орны негізінде сайлаушылар тізіміне енгізу туралы өтінішпен учаскелік сайлау комиссиясына жүгіне алады.
Егер сайлаушы тек дауыс беру күні 18 жасқа толса, олар дауыс бере ала ма?
Дауыс беру күні 18 жасқа толған сайлаушы сайлауда дауыс беруге құқылы.
Егер сайлаушы қандай да бір себептермен сайлаушылар тізіміне енгізілмесе, онда комиссия белсенді сайлау құқығы бар тұрғылықты жері бойынша тіркелген сайлаушыны сайлаушылар тізіміне енгізу туралы дереу шешім қабылдайды.
Сайлау комиссиясының мүшесін қандай жағдайда үйге тасымалданатын дауыс беру жәшігімен шақыруға құқылымын?
Сайлау заңнамасында жекелеген сайлаушылар денсаулық жағдайы бойынша, отбасының науқас мүшесіне күтім жасау себебінен, сондай-ақ сайлау учаскелері құрылмаған шалғай және қолжетімділігі қиын аудандарда болған жағдайда дауыс беру үшін келе алмайтыны көзделген, учаскелік сайлау комиссиясы олардың жазбаша өтініші бойынша он екі сағаттан кешіктірілмей берілуі мүмкін жергілікті уақыт бойынша дауыс беру күні осы сайлаушылардың тұрған жерінде дауыс беруді ұйымдастыруға тиіс.
Сайлау учаскесінде мүгедектігі бар адамға. мысалға, көру қабілеті нашар адамға немесе ампутантқа бюллетень толтыруға көмектесе аламын ба?
Сіз бюллетендерді өз бетінше толтыра алмайтын адамдарға (сайлаушыларға) көмектесе аласыз, егер ол Сізге сенсе және дауыс бергеннен кейін фамилияңызды бюллетень алу үшін сайлаушының қолымен сайлаушылар тізіміне енгізіледі.
Бұл жағдайда Сіз:
1) сайлау комиссиясының мүшесі;
2) жергілікті өкіл немесе атқарушы органның лауазымды адамы;
3) кандидаттың сенім білдірілген адамы;
4) журналистерге-бұқаралық ақпарат құралдарының өкілі;
5) тиісті сайлау комиссиясында тіркелген бақылаушы ретінде бола алмайсыз.
Кандидаттар туралы нақты ақпаратты қайдан табуға болады?
Кандидаттар туралы объективті, құжатталған және тексерілген ақпаратты Сіз учаскелік сайлау комиссиясының ақпараттық стендінен көре аласыз. Бұдан басқа, Сіз бұл ақпаратты тиісті сайлау комиссиясының интернет желісіндегі ресми сайтынан біле аласыз.
Мен басқа сайлау учаскесінде дауыс бере аламын ба?
Иә, егер, Сіз сайлау күні аудан аумағындағы басқа елдімекенде болуды жоспарласаңыз.
Бұл жағдайда Сіз алдын-ала, 2023 жылдың 4 қарашасында сағат 18.00-ге дейін сайлау учаскесіне жүгініп, дауыс беру құқығын беретін есептен шығару куәлігін алуыңыз қажет. Осы құжатпен Сіз ауданның басқа елдімекенінде дауыс бере аласыз. Сонымен бірге, бір елдімекен шегінде басқа учаскеде дауыс беруге болмайды.
Жүргізушінің куәлігі бойынша дауыс беру бюллетендерін ала аламын ба?
Жоқ. Сайлаушының жеке басын куәландыратын құжатты ұсынғаннан кейін Қазақстан Республикасының азаматтары ғана дауыс бере алатынын ескеріп. Жүргізуші куәлігі мұндай құжаттарға жатпайды. Бұл ретте заңға тәуелді актіде eGov mobile, Kaspi.kz және Halyk қосымшаларына цифрлық жеке куәлік/паспорт ұсыну көзделген.
Бюллетенді қалай алып жүруге болады? Оны бөтен адамдарға көрсетуге бола ма?
Заң сайлаушының бюллетенді кабинадан дауыс беру жәшігіне қалай апаратынын реттемейді. Алайда, екі тармақты естен шығармау керек. Біріншіден, Қазақстан Республикасында дауыс беру құпия болып табылады. Бұл Сізден толтырылған бюллетенді көрсетуді талап етуге ешкімнің құқығы жоқ дегенді білдіреді. Егер кімде-кім бұл тыйымды бұзса, ол жауапқа тартылуы мүмкін. Екіншіден, дауыс беру күні сайлау алдындағы үгіт-насихатқа тыйым салынады, оның нысандарының бірі кандидаттардың қайсысына дауыс бергеніңіз туралы хабарламаны қоса алғанда, сайлаушының қалауын білдіру болып табылады. Демек, толтырылған бюллетенді көрсету сайлау науқаны ретінде қарастырылуы мүмкін. Бұл үшін Сіз әкімшілік жауапкершілікке тартыласыз. Сондықтан толтырылған бюллетенді бүктеп және бүктелген күйде алып жүрген дұрыс.
Сондықтан толтырылған бюллетеньді Өз таңдауыңызды көрсетпейтіндей алып жүрген жақсы.
Сайлаушы сайлау учаскесіндегі бұзушылықтар туралы кімге хабарлай алады?
Ресми жолмен аумақтық сайлау комиссиясына, сондай - ақ құқық қорғау органдарына (бірінші кезекте-прокуратураға) шағым жазуға болады.
Бұл ретте ескертулер құжатталған, жарамды және тексерілетін фактілерге негізделуі тиіс.
Бұрыннан осы жерде тұрғаныммен менің тегім дауыс беру тізіміне енгізілмеген, мені тізімге қосымша енгізбеді. Бұл заңды ма? Мен қалай дауыс бере аламын?
Азаматты белгілі бір сайлау учаскесіндегі сайлаушылар тізіміне енгізу үшін оның осы сайлау учаскесінің аумағында тұрғылықты жері бойынша тіркелу фактісі негіз болып табылады.
Сайлаушылар тізіміне енгізу қажеттілігі туралы өтінішті тиісті сайлау комиссиясы сайлау комиссиясына өтініш келіп түскен күні қарайды.
Өтініш қабылданбаған жағдайда сайлау комиссиясы өтініш берушіге оның өтінішін қабылдамау туралы дәлелді шешімнің көшірмесін дереу береді.
Шешімге сайлау комиссиясының орналасқан жері бойынша тиісті сотқа шағым жасалуы мүмкін, ол шағымды келіп түскен күні қарайды. Өтініш беруші үшін оң болған жағдайда енгізілмеген сайлаушыны тізімге енгізуді сайлау комиссиясы дереу жүргізеді.
Дауыс беру кезінде бір мезетте екі адам бір кабинаға кіруге бола ма?
Болмайды. Заң бойынша дауыс беру құпия болуы керек. Ешкім, тіпті жұбайы немесе жақын досы да толтырылған сайлаушылар бюллетенін көрмеуі керек.
Алайда, бұл ереженің бір ерекшелігі: егер сайлаушының бюллетенді өз бетінше толтыруға мүмкіндігі болмаса (әдетте, бұл қарт адамдар, көру қабілеті нашар адамдар), ол басқа сайлаушының көмегін пайдалануға құқылы:
1) сайлау комиссиясының мүшелерін;
2) жергілікті өкілін немесе атқарушы органның лауазымды адамдарын;
3) кандидаттың сенім білдірілген адамдарын;
4) журналист - бұқаралық ақпарат құралдарының өкілдерін;
5) тиісті сайлау комиссиясында тіркелген байқаушыларын қоспағанда.
Дауыс беруден бас тартқаны үшін жазаға тартыла ма (мысалы, айыппұл)?
Сайлау құқығы –Қазақстан Республикасы азаматтарының конституциялық құқығы, бірақ міндетті емес. Сондықтан дауыс беруден бас тартқаны үшін жауапкершілік (жаза) қарастырылмаған.
Есептен шығару куәліктерін беру қай сәттен басталады?
Есептен шығару куәліктері сайлаушылардың тізімдерін (дауыс беру күніне 15 күн қалғанда) жалпыға бірдей танысу үшін ұсыну мен сайлау күні арасындағы кезеңде сайлаушы өзінің болу орнын ауыстырған кезде есептен шығару куәлігін алуға өтініш негізінде беріледі
Есептен шығару куәлігі басқа сайлау округінде немесе бір елді мекен шегінде басқа сайлау учаскесінде дауыс беруге қатысқысы келетін сайлаушыларға берілмейді.
Егер есептен шығару куәлігін басқа сайлау округінің учаскелік сайлау комиссиясы берген жағдайда сайлаушы сайлаушылар тізіміне енгізілмейді.
Мен мерзімінен бұрын дауыс бере аламын ба? Қалай дауыс беремін? Мерзімінен бұрын дауыс беру қай уақытта басталады?
Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы қолданыстағы заңнамаға сәйкес мерзімінен бұрын дауыс беру тәртібі көзделмеген.
Сайлау учаскесі сағат 20.00-де жабылады. Мен тура кешкі сағат сегізде келдім.
Мен кітапқа кешкі сағат 9 шамасында келдім деп қол қою шартымен дауыс бере аламын ба?
Сайлау учаскесі сағат 20.00-де жабылады, аталған уақытқа дейін учаскеде болған барлық азаматтар дауыс беру рәсімін аяқтайды.
Мен тұрақты тіркеу бойынша емес, уақытша тіркеу бойынша дауыс бере аламын ба?
Азаматты белгілі бір сайлау учаскесіндегі сайлаушылар тізіміне енгізу үшін оның осы сайлау учаскесінің аумағында тұрғылықты жері бойынша тіркелу фактісі негіз болып табылады. Уақытша тіркелген азаматтар тұрақты тіркелген жері бойынша тізімнен алып тастай отырып, жергілікті атқарушы органға берген өтініші негізінде сайлаушылар тізіміне енгізіледі.
Осылайша, егер Сіз сайлаушылар тізімі сайлау учаскесіне берілгенге дейін АҚМ-ға хабарласқан болсаңыз, онда дауыс бере аласыз.
Егер әйел перзентханада жатса (мысалы – ауруханадағы зейнеткер немесе біреу), ол қалай дауыс береді?
Егер ауданда демалыс үйлерінде, санаторийлерде, стационарлық емдеу-алдын алу мекемелерінде учаске құрылса, онда мұндай учаскелердегі сайлаушылар тізіміне ауданда тұратын барлық азаматтар енгізіледі, олар дауыс беру өткізілетін күні аталған мекемелердің басшылары ұсынатын деректер негізінде аталған мекемелер мен ұйымдарда болады.
15 тәулік немесе одан аз мерзімінде әкімшілік қамауға алынғандар (немесе тергеу изоляторына күдіктілер) өз еркімен келуге құқығы бар ма? Ол қалай жүзеге асырылады? Изоляторға тасымалданатын дауыс беру жәшігін әкеледі ме?
Азаматтар уақытша жаза өтейтін жерлерде сайлау учаскелері, оның ішінде тергеу изоляторлары мен уақытша ұстау изоляторларында, кемелерде орнатылады.
Мұндай учаскелердегі сайлаушылар тізіміне дауыс беру өткізілетін күні аталған мекемелер мен ұйымдарда болатын барлық азаматтар енгізіледі.
Мен абайсызда бюллетенді бүлдіріп алдым. Сайлау комиссиясының мүшелеріне тапсырып, жаңа үлгісін беруімді сұрай аламын ба?
Сайлау бюллетені бүлінген жағдайда оған сайлаушының өтініші бойынша жаңа сайлау бюллетені беріледі. Жаңа сайлау бюллетені сайлаушыға тек бір рет беріледі. Бүлінген сайлау бюллетені пайдаланылмаған болып саналады және басқа пайдаланылмаған бюллетендермен бірге өтеледі.
- Сайлау учаскесінің мекен-жайын қалай білуге болады?
- Сайлаушылар тізімінде менің мекен-жайым дұрыс көрсетілмеген болса. Егер бұл менің қателігім болмаса, дауыс беруден бас тартуға құқығы болды ма?
- Егер басқа қалаға тұрақты тұруға көшкен болсам, бірақ, әлі дауыс бермеген болсам, не істеу керек?
- Егер сайлаушы тек дауыс беру күні 18 жасқа толса, олар дауыс бере ала ма?
- Қандай жағдайларда мен сайлау комиссиясының мүшесін үйге портативті дауыс беру жәшігімен шақыруға құқығым бар?
- Сайлау учаскесінде көру қабілеті нашар адам немесе ампутатор сияқты мүгедекке бюллетень толтыруға көмектесе аламын ба?
- Үміткерлер туралы сенімді ақпаратты қайдан табуға болады?
- Мен басқа бөлімшеде дауыс бере аламын ба?
- Мен шетелдемін. Сайлауда қалай дауыс беремін?
- Жүргізуші куәлігі бойынша дауыс беру бюллетеньдерін ала аламын ба?
- Бюллетеньді қалай алып жүруге болады? Оны бөтен адамдарға көрсетуге бола ма?
- Сайлаушы сайлау учаскесіндегі бұзушылықтар туралы кімге хабарлай алады?
- Менің фамилиям дауыс беру тізімінде болған жоқ, бірақ мен мұнда ұзақ уақыт тұрсам да, тізімге қосымша енгізілмеді. Бұл заңды ма? Мен қалай дауыс беремін?
- Дауыс беру үшін екі адам бір кабинаға кіруге бола ма?
- Дауыс беруден бас тартқаны үшін жаза бар ма (мысалы, айыппұл)?
Сайлау учаскесінің мекен-жайын қалай білуге болады?
Біріншіден, Сіз сайлау учаскелерін "ЖСН бойынша сайлау учаскесін іздеу" ақпараттық сервисі арқылы, сондай-ақ байланыс операторларының смс-тарату арқылы келіп түскен Call-center нөмірі арқылы біле аласыз. Екіншіден, Сіз бұл ақпаратты учаскелік сайлау комиссиясынан тұрғылықты мекен-жайыңызды айту арқылы біле аласыз. Үшіншіден, Сіз Kaspi.kz және Halyk қосымшаларынан да біле аласыз.
Сайлаушылар тізімінде менің мекен-жайым дұрыс көрсетілмеген болса. Егер бұл менің қателігім болмаса, дауыс беруден бас тартуға құқығы болды ма?
Ешқандай жағдайда! Мұндай қателікті комиссияның өзі түзетуі керек, онда сіз міндетті түрде хабарласуыңыз керек. Егер қателік, дауыс беру күніне дейін анықталса – Сіздің өтінішіңіз бір тәулік ішінде, егер қателік, дауыс беру күні анықталса - 2 сағат ішінде (бірақ, дауыс беру уақыты аяқталғанға дейін) қаралуы керек. Қате анықталғаннан кейін түзету дереу енгізіледі. Егер комиссия Сіздің өтінішіңізді қанағаттандырудан бас тартса, жоғары тұрған комиссияға өз бетінше немесе учаскедегі бақылаушылармен бірге шағым жасау қажет.
Егер басқа қалаға тұрақты тұруға көшкен болсам, бірақ, әлі дауыс бермеген болсам, не істеу керек?
Сайлаушылар тізіміне белсенді сайлау құқығы бар Қазақстан Республикасының барлық азаматтары енгізіледі. Сайлаушылар тізімімен дауыс беру күніне 10 күн қалғанда, тұрғылықты жері бойынша өзінің учаскелік сайлау комиссиясында танысуға болады. Егер сайлаушы өзін жаңа тұрғылықты жері бойынша сайлаушылар тізімінен таба алмаса, онда ол сайлау комиссиясының учаскесіне сайлаушылар тізіміне енгізу туралы өтінішпен жүгіне алады.
Егер сайлаушы тек дауыс беру күні 18 жасқа толса, олар дауыс бере ала ма?
Дауыс беру күні 18 жасқа толған сайлаушы сайлауда дауыс беруге құқылы.
Егер сайлаушы қандай да бір себептермен сайлаушылар тізіміне енгізілмесе, онда комиссия белсенді сайлау құқығы бар тұрғылықты жері бойынша тіркелген сайлаушыны сайлаушылар тізіміне енгізу туралы дереу шешім қабылдайды.
Қандай жағдайларда мен сайлау комиссиясының мүшесін үйге портативті дауыс беру жәшігімен шақыруға құқығым бар?
Егер сізде сайлау күні бөлімшеге келе алмауыңыздың жақсы себебі болса. Жалпы тәжірибе бойынша бұларға, ең алдымен, ауру жатады. Учаскелік сайлау комиссиясы жазбаша өтініш бойынша сайлаушылардың тұрған жерінде дауыс беруді ұйымдастырады. Сайлаушының хаты дауыс беру күні жергілікті уақыт бойынша он екі сағаттан кешіктірілмей берілуі керек.
Сайлау учаскесінде көру қабілеті нашар адам немесе ампутатор сияқты мүгедекке бюллетень толтыруға көмектесе аламын ба?
Сіз бюллетеньдерді өз бетінше толтыра алмайтын адамдарға (сайлаушыларға) көмектесе аласыз, егер ол сізге сенсе және дауыс бергеннен кейін сіздің фамилияңыз бюллетень алу үшін сайлаушы қолының жанында сайлаушылар тізіміне енгізіледі.
Бұл жағдайда сіз:
- сайлау комиссиясының мүшесі;
- жергілікті өкілді немесе атқарушы органның лауазымды адамы;
- кандидаттың сенім білдірілген адамы;
- журналистерге-бұқаралық ақпарат құралдарының өкілі;
- тіркелген байқаушының қатысуымен жүзеге асырылады тиісті сайлау комиссиясында болмауыңыз керек.
Үміткерлер туралы сенімді ақпаратты қайдан табуға болады?
Кандидаттар туралы объективті, құжатталған және тексерілген ақпаратты Сіз учаскелік сайлау комиссиясының ақпараттық стендінен көре аласыз. Сонымен қатар, Сіз бұл ақпаратты тиісті сайлау комиссиясының Интернет желісіндегі ресми сайтынан біле аласыз.
Мен басқа бөлімшеде дауыс бере аламын ба?
Иә. Егер сіз сайлау күні басқа елді мекенде болуды жоспарласаңыз, онда Сізге алдын ала, 2022 жылғы 19 қарашада сағат 18.00-ге дейін сайлау учаскесіне хабарласып, дауыс беру құқығына сырттай куәлік алу қажет. Осы құжатпен сіз басқа елді мекенде дауыс бере аласыз. Сонымен қатар, бір елді мекен шегінде басқа учаскеде дауыс беруге болмайды.
Мен шетелдемін. Сайлауда қалай дауыс беремін?
Дауыс беру үшін Сіз тұрған шет мемлекеттегі сайлау комиссиясының учаскесіне жүгінуіңіз керек. Учаскелердің мекенжайларын ҚР СІМ сайтынан табуға болады. Өзімен бірге Қазақстан Республикасы азаматының жарамды паспорты болуы қажет.
Жүргізуші куәлігі бойынша дауыс беру бюллетеньдерін ала аламын ба?
Жоқ. Қазақстан Республикасының азаматтары ғана дауыс бере алатындығын ескере отырып, дауыс беру құқығын беретін құжат Қазақстан Республикасы азаматының жеке куәлігі болып табылады. Заңға тәуелді актіде түпнұсқа жеке куәлікті ауыстыра алатын цифрлық құжат жеке куәлігі көзделген. Бұл жағдайда сіз EGOV mobile, Kaspi.kz және Halyk қосымшаларында цифрлық жеке куәлікті көрсете аласыз.
Бюллетеньді қалай алып жүруге болады? Оны бөтен адамдарға көрсетуге бола ма?
Заң сайлаушының бюллетеньді кабинадан дауыс беру жәшігіне қалай апаруы керектігін реттемейді. Алайда, екі тармақты ұмытпауымыз керек. Біріншіден, Қазақстан Республикасында дауыс беру құпия болып табылады. Бұл сізден толтырылған бюллетеньді көрсетуді талап етуге ешкімнің құқығы жоқ дегенді білдіреді. Егер кімде-кім бұл тыйымды бұзса, ол жауапқа тартылуы мүмкін. Екіншіден, дауыс беру күні сайлау алдындағы үгіт-насихатқа тыйым салынады, оның нысандарының бірі кандидаттардың қайсысы үшін дауыс бергеніңіз туралы хабарламаны қоса алғанда, сайлаушының қалауын білдіру болып табылады. Демек, толтырылған бюллетеньді көрсету сайлау науқаны ретінде қарастырылуы мүмкін. Бұл үшін Сіз әкімшілік жауапкершілікке тартыла аласыз. Сондықтан толтырылған бюллетеньді ешкімге көрсетуге болмайды, ол үшін бүктеп, бүктелген күйде алып жүру жақсы.
Сайлаушы сайлау учаскесіндегі бұзушылықтар туралы кімге хабарлай алады?
Ресми жолмен жүріп, Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясына немесе аумақтық сайлау комиссиясына, сондай - ақ құқық қорғау органдарына (бірінші кезекте-прокуратураға) шағым жазуға болады.
Менің фамилиям дауыс беру тізімінде болған жоқ, бірақ мен мұнда ұзақ уақыт тұрсам да, тізімге қосымша енгізілмеді. Бұл заңды ма? Мен қалай дауыс беремін?
Сайлау учаскесінің аумағында Сіздің тұрғылықты жеріңіздің (тіркелуіңіздің) болу фактісін растайтын құжат (паспорт немесе оны алмастыратын құжат) болған кезде сайлаушының сайлаушылар тізіміне енгізіледі. Егер сіздің құжатыңыз да сайлау учаскесінің аумағында тұру фактісі расталмаса, онда сізді сайлаушылар тізіміне енгізуге құқығы жоқ. Дауыс беру үшін учаскелік комиссияға негізделген мәлімдеме жазу керек. Сіз сондай-ақ жоғары тұрған сайлау комиссиясына жүгіне аласыз.
Дауыс беру үшін екі адам бір кабинаға кіруге бола ма?
Мүмкін емес. Заң бойынша дауыс беру құпия болуы керек. Бұл дегеніміз, ешкім, тіпті жұбайы немесе жақын досы да толтырылған сайлаушылар бюллетенін көрмеуі керек. Алайда, бұл ережеден жалғыз ерекшелік бар: егер сайлаушының бюллетеньді өз бетінше толтыруға мүмкіндігі болмаса (әдетте, бұл қарт адамдар, көру қабілеті нашар адамдар), ол басқа сайлаушының көмегін пайдалануға құқылы:
- сайлау комиссиясының мүшелерін;
- жергілікті өкілді немесе атқарушы органның лауазымды адамдарын;
- кандидаттың сенім білдірілген адамдарын;
- журналист - бұқаралық ақпарат құралдарының өкілдерін;
- тиісті сайлау комиссиясында тіркелген байқаушыларын қоспағанда.
Дауыс беруден бас тартқаны үшін жаза бар ма (мысалы, айыппұл)?
Сайлау құқығы – міндет емес, Қазақстан Республикасы азаматтарының конституциялық құқығы. Сондықтан дауыс беруден бас тартқаны үшін жауапкершілік (жаза) қарастырылмаған.
2022 жылғы 5 маусымда Республикалық референдум сағат 7:00-ден 20:00-ге дейін өтеді. Толық ақпарат Орталық сайлау комиссиясының ресми сайтында жарияланған – www.election.gov.kz
Республикалық референдумда кім дауыс бере алады?
Республикалық референдумда 18 жасқа толған Қазақстан азаматтары дауыс бере алады.
Сот іс-әрекетке қабілетсіз деп таныған немесе сот үкімі бойынша бас бостандығынан айыру орындарында отырған адамдар дауыс бере алмайды.
Сайлау учаскесінің мекенжайын қалай білуге болады?
Мына сілтемелер арқылы жарияланған «Сайлау учаскесін іздеу» қызметін пайдаланыңыз:
Өзіңіз тіркелген аймағыңызды таңдап, ЖСН-ңызды енгізіп, reCAPTCHA тексерісінен өтіңіз және «Табу» батырмасын басыңыз. Егер ЖСН-ңыз деректер базасында болса, онда нәтижесінде учаскеңіздің нөмірін және оның мекенжайын көре аласыз. Әйтпесе, кеңес алуға болатын Call-орталықтардың тізімі көрсетіледі.
Басқа жерден дауыс беруге бола ма?
Иә. Референдум күні өз елдімекеніңізден тыс жерде жүретін болсаңыз, алдын ала, 2022 жылғы 4 маусым күні сағат 18:00 дейін өз референдум учаскеңізге жүгініп, дауыс беру құқығын беретін есептен шығару куәлігін алуыңыз керек. Сол құжатпен өзге елдімекендегі кез-келген сайлау учаскесінен дауыс бере аласыз.
Ал бір елдімекен шегіндегі басқа учаскеден дауыс беруге болмайды.
Егер мен шетелде болсам, қалай дауыс бере аламын?
Сіз өзіңіз жүрген шет мемлекеттегі учаскелік сайлау комиссиясына баруыңыз қажет – онда сізді сайлаушылар тізіміне қосады және сол жерде дауыс бере аласыз. Мекенжайларды ҚР Сыртқы істер министрлігінің сайтынан таба аласыз. Өзіңізбен бірге Қазақстан Республикасы азаматының жарамды паспорты болуы қажет.
Сервис нәтиже көрсетпесе не істеу керек?
Егер ЖСН енгізу кезінде сервис нәтижені көрсетпесе, онда енгізілген ЖСН дұрыстығын, сондай-ақ аймақтың дұрыс таңдалғанын тексеріңіз. Бұл сервис тұрғылықты жері бойынша сайлау учаскесін көрсетеді.
Егер нәтижені алу мүмкін болмаса, ақпаратты нақтылау үшін тікелей аймақтың Call-орталығына хабарласыңыз.
Call-орталықтардың тізімі мына бетте жарияланған - https://www.gov.kz/page/kontakty-referendum2022