Қазақстан Республикасының Жаңа Конституциясы жобасы туралы
Жаңа Конституция жобасы Қазақстанның дамушы мемлекет моделі бойынша көшетіндігін көрсетеді, мұнда негізгі элемент адам, оның білімі, әл-ауқаты мен өмір сапасы болады.
Жоба Преамбуласында жаңа құндылық бағдарлары бекітілген:
– Әділ Қазақстан идеясы
– Заң мен тәртіп принципі
– Болашақ ұрпақтар алдындағы жауапкершілік
– Мәдениетке, білімге, ғылым мен инновацияларға бағдар
Бұл Конституция тек билік құрылымын ғана емес, сонымен қатар мемлекеттік дамудың философиясын қалыптастыратынын білдіреді.
Түсіндіру жұмыстары үшін логикалық қорытынды:
Жаңа Конституция адамға және болашаққа инвестиция салатын мемлекет құруды бекітеді.
Конституция жобасының құрылымы
Конституция жобасы жүйелі құрылымға ие және келесі бөлімдерден тұрады:
І бөлім – Конституциялық құрылыс негіздері
ІІ бөлім – Адам және азаматтың негізгі құқықтары, бостандықтары және міндеттері
ІІІ бөлім – Президент
IV бөлім – Құрылтай
V бөлім – Үкімет
VI бөлім – Соттық билік және Конституциялық Сот
VII бөлім – Жергілікті басқару
VIII бөлім – Конституциялық бақылау
IX бөлім – Қорытынды және өтпелі ережелер
Конституцияның құрылымы келесідей:
алғашқыда адам құндылықтары мен құқықтары бекітіледі → сосын билік құрылымы.
Бұл маңызды: мемлекеттік жүйе адамды қорғауға бағытталған.
Конституциялық құрылыс негіздері
Негізгі норма:
«Қазақстан Республикасы – демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет. Мемлекеттің ең жоғары құндылықтары – адам, оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары.»
Бұл формулировка мынаны білдіреді:
мемлекет адам құқықтарын қорғауға міндетті
әлеуметтік саясат – конституциялық міндет
билік заңмен шектеледі
азаматтар еріксіз әрекеттерден қорғалған
Қосымша стратегиялық норма ретінде – адам капиталының, білімнің, ғылымның және инновациялардың дамуы бекітілген. Конституция жобасы елдің негізгі ресурсы адам екендігін айқындайды.
- Адамның құқықтары мен бостандықтары: Конституцияның өзегі
Адамның құқықтары мен бостандықтары туралы бөлім Жаңа Конституция жобасында басты орын алады және құжаттың негізгі мәнін көрсетеді: мемлекет адам үшін, ал адам мемлекет үшін емес. Жаңа Конституцияда азаматтардың құқықтары сақталып қана қоймай, оларға қосымша мәндік және институционалдық қорғау беріледі.
Әлеуметтік кепілдіктер
Конституция жобасында әлеуметтік кепілдіктердің негізгі принциптері сақталады: минималды зейнетақы мен жалақы, жасына, мүгедектігіне, ауруы мен асыраушысының қайтыс болуына байланысты әлеуметтік қамсыздандыру, медициналық көмекке құқық, қолжетімді білім алу.
Бұл нормалардың мәні – әлеуметтік қорғау азаматтардың негізгі заңында бекітіледі. Бұл дегеніміз, мемлекет Конституцияны өзгертпей негізгі әлеуметтік міндеттерден бас тарта алмайды. Сонымен, әлеуметтік саясат қазіргі бюджеттік шешімдерден емес, конституциялық міндетке айналады.
Денсаулық сақтау құқығы
Конституция жобасында денсаулық сақтау құқығы жаңа мағынаға ие болады. Медициналық көмек тек қызмет емес, азаматтардың өмірі мен денсаулығын қорғаудың конституциялық міндеті ретінде қарастырылады.
Білім беру құқығы
Білім беру жобада арнайы мәртебе алады. Ол азаматтардың құқығы ретінде ғана емес, сондай-ақ мемлекеттік саясаттың стратегиялық бағыты ретінде бекітіледі.
Зайырлы мемлекет
Конституция жобасы мемлекетіміздің зайырлы сипатын нақты бекітеді. Бұл дінге қатысты мемлекеттік биліктің бейтараптығын және азаматтардың діни сенімдеріне қарамастан теңдігін білдіреді.
Цифрлық құқықтар
Конституция жобасы алғаш рет цифрлық құқықтардың конституциялық мағынасын енгізеді. Жеке деректер мен цифрлық жеке өмірдің қорғалуы адам құқықтарының негізгі бөлігі ретінде танылады.
Соттық қорғау
Жоба азаматтардың құқықтарын қорғау үшін сот жүйесінің рөлін күшейтеді. Конституция тікелей әрекет ету принципіне ие болады: соттар оны заңдардағы қайшылықтарға қарамастан басшылыққа алуға міндетті.
Жаңа билік архитектурасы
Құрылтайды енгізу заң шығарушы жүйені модернизациялауды білдіреді. Парламент партиялық жүйе бойынша құрылады, бұл саяси жауапкершілікті арттырады.
Аймақтық даму
Конституция жобасы арнайы құқықтық режимдер құру мүмкіндігін бекітеді, бұл аймақтардың дамуын жеделдетуге мүмкіндік береді.
Экология
Қоршаған ортаны қорғау экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету әлеуметтік саясаттың бөлігі болып табылады.
Отбасы
Отбасы қоғамның тұрақтылық институты ретінде қабылданады. Конституция оны демографиялық және мәдени даму негізі ретінде танытады.
Жаңа Конституция жобасы мемлекеттік заңның жүйелі жаңартылуын көрсетеді, ол елдің құқықтық, әлеуметтік және институционалдық негіздерін нығайтуға бағытталған.