Қазақстан Республикасының Жаңа Конституциясының жобасы туралы

Конституция жобасының жалпы сипаттамасы

ЖаңаКонституцияныңжобасыҚазақстанныңДамумемлекетініңмоделінекөшуінкөрсетеді, онда адам,оныңбілімі, әл-ауқатыменөмірсапасыорталықэлементкеайналады.

Жобаның кіріспесінде жаңа құндылық бағдарлары бекітілген:

-әділҚазақстанидеясы

-ЗаңжәнеТәртіпқағидаты

- болашақ ұрпақ алдындағы жауапкершілік

-мәдениетке,білімге,ғылымғажәнеинновацияғабағдарлану

Бұл дегеніміз, Конституция биліктің құқықтық құрылымын ғана емес, сонымен бірге мемлекеттік даму философиясын да қалыптастырады.

Түсіндіру жұмыстарына арналған логикалық қорытынды:

жаңа Конституция адамға және болашаққа инвестиция салатын мемлекетке бағытты бекітеді.

Конституция жобасының құрылымы

Конституция жобасы жүйелік құрылымға ие және келесі бөлімдерден тұрады:

I Бөлім – конституциялық құрылыстың негіздері

II Бөлім – Адам мен азаматтың негізгі құқықтары, бостандықтары мен міндеттері
III Бөлім – Президент
IV Бөлім – Құрылтай
V Бөлім – Үкімет
VI Бөлім – Сот билігі және Конституциялық Сот

VII Бөлім – Жергілікті басқару

VIII Бөлім – Конституциялық бақылау

IX Бөлім – Қорытынды және өтпелі ережелер

Конституцияны құру логикасы келесідей:

алдымен құндылықтар мен адам құқықтары → содан кейін билік құрылғысы бекітіледі.

Бұл түсіну үшін өте маңызды: мемлекеттік жүйе адамды қорғауға бағынады.

Конституциялық құрылыстың негіздері

Негізгі норма:

«Қазақстан Республикасы-демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет. Мемлекеттің ең жоғары құндылықтары-адам, оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары».

Бұл тұжырым мынаны білдіреді:

мемлекетадамқұқықтарынқорғауғаміндетті
әлеуметтіксаясатКонституциялықміндет болып табылады
билікзаңменшектеледі
азаматозбырлықтанқорғалған

Стратегиялық норма - адами капиталды, білім беруді, ғылым мен инновацияны дамыту қосымша бекітіледі. Конституция жобасы елдің басты ресурсы адам болып табылатынын бекітеді.

5. Адам құқықтары мен бостандықтары: Конституцияның өзегі

Адам құқықтары мен бостандықтары бөлімі жаңа Конституция жобасында басты орын алады және құжаттың негізгі мағынасын көрсетеді: мемлекет адам үшін бар, адам мемлекет үшін емес. Конституцияның жаңа редакциясында азаматтардың құқықтары жай ғана сақталмайды-олар қосымша мағыналық және институционалдық қорғауды алады.

Халыққа Конституция жобасы қолданыстағы әлеуметтік кепілдіктер жүйесін жоймайтынын түсіндіру маңызды. Керісінше, бұл оларды мемлекеттің іргетасы ретінде бекітеді және әлеуметтік саясатты елдің ұзақ мерзімді даму стратегиясымен байланыстырады.

5.1 Әлеуметтік кепілдіктер

Конституция жобасында қоғамның әлеуметтік тұрақтылығының негізін құрайтын базалық әлеуметтік кепілдіктер сақталады: ең төменгі зейнетақы мен жалақы, жасына, мүгедектігіне, ауруына және асыраушысынан айырылуына байланысты әлеуметтік қамсыздандыру, медициналық көмекке құқық, қолжетімді білім.

Бұл нормалардың мәні азаматтарды әлеуметтік қорғау негізгі заң деңгейінде бекітіледі. Бұл мемлекет Конституцияның өзін өзгертпестен негізгі әлеуметтік міндеттемелерден бас тарта алмайтындығын білдіреді. Осылайша, әлеуметтік саясат ағымдағы бюджеттік шешімдер мәселесі болуды тоқтатады және конституциялық міндетке айналады.

Әлеуметтіккепілдіктерендімемлекеттіңкөмекшіфункциясыретіндеқарастырылмайды.Олархалықтың әл-ауқатынарттыружәнеадамикапиталдыдамытуидеясыментікелейбайланысты.Бұл «мұқтаждардықолдау»моделіненадамғажүйелікинвестициялармоделінекөшудібілдіреді.

Конституция елдің әлеуметтік тұрақтылығын бекітеді және азаматтарды базалық кепілдіктердің ерікті түрде қысқаруынан қорғайды.

5.2 Денсаулыққа құқығы

Конституция жобасында денсаулық сақтау құқығы қосымша мәнге ие болады. Медициналық көмек қызмет ретінде емес, мемлекеттің азаматтардың өмірі мен денсаулығын қорғау жөніндегі конституциялық міндеті ретінде қарастырылады.

Медициналық көмектің кепілдендірілген тегін көлемін сақтау негізгі медицинаға қол жеткізу адамның табысына байланысты емес дегенді білдіреді. Бұл азаматтардың денсаулық сақтау жүйесі алдындағы теңдігі қағидатын бекітеді.

Конституция жобасы денсаулықты қоғамдық құндылық ретінде түсінуді күшейтеді. Денсаулық сақтау өмір сапасымен, демографиялық тұрақтылықпен және ұлттың болашағымен байланысты. Осылайша, медициналық саясат мемлекеттің стратегиялық дамуының бір бөлігіне айналады.

Норманың оң мәні-бұл денсаулық сақтау жүйесін коммерцияландырудан қорғайды, онда негізгі көмек халықтың бір бөлігіне қол жетімсіз болуы мүмкін. Конституция медицинаның мемлекеттің әлеуметтік жауапкершілігінің саласы болып қалуын қамтамасыз етеді.

5.3 Білім алу құқығы

Конституцияжобасындағыбілімерекшемәртебегеие болады.Олазаматтардыңқұқығыретіндеғанаемес, мемлекеттіксаясаттыңстратегиялықбағыты ретінде де бекітіледі.

Бастауыш және орта білім берудің міндеттілігі мен еркіндігі мемлекеттің әрбір азаматтың білімінің базалық деңгейі үшін жауапкершілікті өз мойнына алатынын білдіреді. Бұл әлеуметтік шығу тегіне қарамастан адамдар үшін тең бастапқы жағдайларды қалыптастырады.

Жаңа мазмұндық элемент-Конституцияны адами капиталдың дамуымен тікелей байланыстыру. Білім ел болашағының басты ресурсы ретінде қарастырылады. Осылайша, мектепке, ғылымға, кәсіптік оқытуға инвестициялар конституциялық негіздеме алады.

Конституция жобасы білім қоғамына ұзақ мерзімді бағытты белгілейді. Мемлекет білім беру жүйесін қалдық қағидат бойынша емес, экономикалық өсу мен әлеуметтік ұтқырлықтың негізі ретінде дамытуға міндетті.

6. Мемлекеттің зайырлы сипаты

Конституцияжобасымемлекеттіңзайырлысипатынбіржақтырастайды.Бұлбиліктіңдінгеқатыстыинституционалдықбейтараптығынжәнедінгеқарамастаназаматтардыңтеңдігінбілдіреді.

Мемлекеттің зайырлылығы - діни бостандықтарды шектеу емес, оларды қорғау механизмі. Ешқандай дін артықшылықтарға ие болмайды, ал мемлекет азаматтардың сенімдеріне араласпайды. Осылайша, әртүрлі дүниетанымдардың бейбіт қатар өмір сүруіне жағдай жасалады.

Білім берудің зайырлысипатынжекебекітуерекшемаңызғаие.Білім беру жүйесіқоғамдыбіріктіретін және оныконфессиялықнегіздебөлмейтінкеңістікболуыкерек.Бұлмектептіңтеңдікпенқұрметкенегізделгеназаматтықбірегейліктіқалыптастыруын қамтамасыз етеді.

Бұл норманың оң мәні қоғамдық келісімді нығайту болып табылады. Конституция азаматтық бейбітшілікті сенім теңдігі арқылы қорғайды.

7. Сандық құқықтар

Конституция жобасы алғаш рет цифрлық құқықтардың конституциялық өлшемін енгізді. Жеке деректерді және цифрлық жеке өмірді қорғау адамның негізгі құқықтарының бөлігі ретінде танылады.

Қазіргі қоғамда жеке ақпараттың едәуір бөлігі электронды түрде бар. Хат алмасу, медициналық деректер, қаржылық операциялар, цифрлық профильдер - мұның бәрі жеке өмірдің жаңа саласын қалыптастырады. Конституция жеке тұлғаның қол сұғылмаушылығы туралы дәстүрлі түсінікті цифрлық кеңістікке кеңейтеді.

Бұлжекедеректердізаңсызжинау,сақтаунемесепайдаланутекәкімшілік құқық бұзушылықемес, конституциялықдеңгейдегіпроблемағаайналатынын білдіреді.

Бұл норманың оң мәні-азамат ерікті цифрлық бақылаудан және деректердің бұзылуынан қорғауды алады. Мемлекет адам құқықтарын ескере отырып, цифрлық инфрақұрылым құруға міндетті.

8. Сот құқықтарын қорғау

Жобасотжүйесініңазаматтардықорғаутетігіретіндегірөлінкүшейтеді.Конституциятікелейәрекет етеді:соттаронызаңдардақайшылықтарболғанкезде де басшылыққа алуға міндетті.

Азаматтар өздерінің құқықтарын бұзатын нормативтік актілерге дауласуға кеңейтілген мүмкіндіктерге ие болады. Конституциялық Сот құқықтар мен бостандықтардың белсенді кепілі болады.

Бұлдекларативтіқұқықтарданнақты жұмыс істейтінқорғанысжүйесінекөшудібілдіреді.Конституцияазаматқолданаалатынқұралғаайналады.

Негізгі қорытынды: адам құқықтары іс жүзінде заңды түрде қорғалады.

9. Биліктің жаңа архитектурасы

Құрылтайды бір палаталы парламент ретінде енгізу заң шығару жүйесін жаңғыртуды білдіреді. Парламент құрылымын оңайлату депутаттардың жауапкершілігін және заң шығарудың ашықтығын арттыруға бағытталған.

Парламентсаясижауапкершілікпенбағдарламалықдамудыңрөлінкүшейтетінпартиялықжүйе бойынша құрылады.

Қазақстан Халық Кеңесінің құрылуы қоғамның басқаруға қатысуын кеңейтеді. Бұл азаматтар мен мемлекет арасындағы байланыс арнасы, бұл қоғамдық бастамалардың заңнамаға әсер етуіне мүмкіндік береді. Бұл қоғамның өкілдігі мен қатысуын күшейтуді білдіреді.

10. Өңірлік даму

Конституцияжобасыжеделдетілгендамуаумақтарыүшінарнайықұқықтықрежимдердіңмүмкіндігінбекітеді.Бұлаймақтарғақатыстымемлекеттіксаясаттыңикемділігінбілдіреді.

Мұндай режимдер экономикалық өсу аймақтарын құруға, инвестициялар тартуға және инфрақұрылымды жаңғыртуға мүмкіндік береді. Конституция аймақтық мүмкіндіктерді теңестіру құралдарын жасайды.

11. Экология

Экологиялыққауіпсіздікәлеуметтіксаясаттың бір бөлігі ретінде танылады.Қоршағанортанықорғауденсаулықпенөмірсапасынабайланысты.

Бұлмемлекеттіңазаматтарүшінқолайлыортанықамтамасыз ету міндетінбілдіреді.

Норманың оң мәні-экологияны екінші реттік сала емес, әлеуметтік құндылық ретінде конституциялық тану.

12. Отбасы

Некеніерлерменәйелдердіңбірлестігіретіндебекітуана,балажәнеата-ана болуды қорғаудыңкүшеюіменқатар жүреді.

Отбасы тұрақтылықтың әлеуметтік институты ретінде қарастырылады. Конституция оны демографиялық және мәдени дамудың негізі ретінде таниды.

Қазақстан Республикасының жаңа конституциясының жобасы мемлекеттің құқықтық, әлеуметтік және институционалдық іргетасын нығайтуға бағытталған негізгі заңды жүйелі түрде жаңарту болып табылады. Ол қолданыстағы конституциялық модельді бұзбайды, бірақ оны қазіргі жағдайларға және ұзақ мерзімді қиындықтарға бейімдеу арқылы дамытады.

Жобаның басты ерекшелігі адамның басымдығы призмасы арқылы мемлекеттің рөлін қайта қарау. Конституция адамды, оның құқықтары мен қадір-қасиетін жоғары құндылық ретінде бекітеді және адам әлеуетін дамытуға бағытталған мемлекеттік жүйені қалыптастырады. Әлеуметтік саясат, білім беру, денсаулық сақтау және отбасын қорғау декларативті емес, стратегиялық мәртебеге ие болады.