«Медициналық-әлеуметтік сараптама мүгедектігі бар адамның оңалтудың техникалық құралдарына және әлеуметтік қорғаудың басқа шараларына қажеттілігін қалай айқындайды»

Бүгін біз мүгедектігі бар адамдардың өмір сапасына тікелей қатысты мәселеге - оңалтудың техникалық құралдарына және әлеуметтік қорғаудың басқа шараларына қажеттілік қалай айқындалады, мұндай бағалауды кім жүргізеді және адамға қажетті құралдар мен қызметтер туралы шешім қалай қабылданады деген тақырыпқа егжей-тегжейлі тоқталғымыз келеді.

2026 жылдың 8 айында Қазақстан бойынша мүгедектігі бар адамдарды оңалтудың техникалық құралдармен және әлеуметтік қызметтермен қамтамасыз ету бойынша 415 мың іс-шара іске асырылды.

Соның ішінде Астана қаласы бойынша 32514 іс-шара қамтамасыз етілді, оның ішінде:

4468 протездік-ортопедиялық көмек құралдарымен қамтамасыз етілді (ортопедиялық аяқ киім, протездер, ұлтарақтар, жүргіштер, таяқтар, корсеттер, бандаждар, супинаторлар, туторлар және т.б.);

638 сурдологиялық көмек құралдарымен қамтамасыз етілді (есту аппараттары, сөйлеу процессорлары, ұялы телефондар, нашар еститіндерге арналған сағаттар, веб-камерасы бар ноутбуктер, дабыл жүйелері, дауыс шығаратын аппараттар және т.б.);

1037 тифлотехникалық құралдармен қамтамасыз етілді (тифлотаяқ, оқитын машина, бағдарламалық қамтылымы бар ноутбук, Брайль жүйесі бойынша аспаптар, дыбыс жазбасын ойнатуға арналған телефондар мен плеерлер, дауыс шығаратын термометрлер, тонометрлер мен глюкометрлер және т.б.);

963 мүгедектігі бар адам кресло-арбалармен және 6801 мүгедектігі бар адам санаторийлік-курорттық емдеумен қамтамасыз етілді.

Сонымен қатар мүгедектігі бар адамдар 15076 міндетті гигиеналық құралдармен қамтамасыз етілді. Бұдан басқа, 2970 мүгедектігі бар адам жеке көмекші қызметтерімен, сондай-ақ 561 адам ымдау тілі мамандарының қызметтерімен қамтамасыз етілді.

Бұл сандар осы бағытта жүргізіліп жатқан жұмыстың ауқымын көрсетеді. Әрбір осындай іс-шараның артында нақты адам және оның қозғалыс құралына, протездік-ортопедиялық құралға, коммуникацияға арналған құралға немесе оңалтудың басқа да қызметіне деген жеке қажеттілігі тұр.

Бұл аса маңызды, өйткені мүгедектігі бар адам үшін оңалтудың техникалық құралы – бұл жай ғана белгілі бір бұйым емес. Денсаулық жағдайына байланысты ол адамның өз бетінше қозғалу, қарым-қатынас жасау, ақпарат алу, өзіне-өзі қызмет көрсету және күнделікті өмірге қатысу қабілетіне айтарлықтай әсер етуі мүмкін.

Оңалтудың техникалық құралдары мен қызметтері мүгедектігі бар адамдарға күнделікті өмірде – қозғалу, қарым-қатынас жасау және ақпарат алу кезінде барынша тәуелсіз болуға көмектеседі. Мұндай құралдар абилитациялау және оңалтудың жеке бағдарламасы негізінде тегін беріледі.

Яғни, оңалту жүйесінің міндеті, ең алдымен адамда бар шектеулердің орнын толтыру және барынша тәуелсіз болу үшін жағдай жасау болып табылады.

Бұл ретте мүгедектігі бар адамдардың қажеттіліктері айтарлықтай ерекшеленуі мүмкін екенін түсіну маңызды. Диагнозы бірдей болғанның өзінде функциялардың бұзылу дәрежесі және аурудың күнделікті өмірге әсері әртүрлі болуы мүмкін. Сондықтан қажетті құралдарды айқындау тәсілі де жеке болуы керек.

Мұнда заңды сұрақ туындайды: нақты адамға қандай құрал қажет екені қалай айқындалады?

 

Қажеттілікті айқындау неден басталады?

Ең алдымен атап өту қажет: қажеттілік жеке айқындалады.

Шешім қабылдауға негіз тек қойылған диагноз ғана емес. Ағза функциялары бұзылуының сипаты мен дәрежесі, адамның тіршілік әрекетінің шектелуі, оның функционалдық мүмкіндіктері, оңалту әлеуеті мен болжамы маңызды мәнге ие.

Басқаша айтқанда, мамандар адамда қандай ауру бар екенін ғана емес, сонымен қатар оның күнделікті өмірінде қандай нақты шектеулерге әкелетінін де анықтауы керек.

Мысалы, егер адам қозғалу кезінде қиындықтарға тап болса, осы шектеулердің сипаты мен дәрежесін, дене қалпын өз бетінше өзгерту, тепе-теңдікті сақтау, бар функционалдық мүмкіндіктерді пайдалану қабілетін анықтау және осыған сүйене отырып, қажетті оңалту шарасын айқындау маңызды.

Бұл ретте әртүрлі адамдардағы бірдей диагноз міндетті түрде бірдей функционалдық шектеулерге әкелмейді. Сондықтан бірдей диагноздың өзі бірдей техникалық құралдың автоматты түрде тағайындалуын білдірмейді.

 

Қажеттілікті айқындауға кім қатысады?

Процесс медициналық деңгейде басталады.

Медициналық ұйым қажетті диагностикалық, емдік және оңалту іс-шараларын жүргізеді. Дәрігерлік-консультациялық комиссия МӘС-ке жолдама қалыптастырады және қажетті медициналық мәліметтерді, оның ішінде мамандардың қорытындыларын, тексеру нәтижелерін және әзірлеу кезінде абилитациялау мен оңалтудың жеке бағдарламасының медициналық бөлігін ұсынады.

Осылайша, медициналық ұйым денсаулық жағдайын бағалау туралы медициналық ақпарат пен нәтижелерді ұсынады, ал МӘС мамандары медициналық-әлеуметтік сараптамалық бағалау жүргізеді және өз құзыреті шегінде қажетті әлеуметтік қорғау шараларын айқындайды.

 

Бағалау қалай жүргізіледі?

Бағалау кешенді түрде жүргізіледі.

Бірінші – медициналық құжаттарды зерделеу

Мамандар медициналық құжаттарды, тексеру нәтижелерін, мамандардың қорытындыларын және ауру динамикасы туралы мәліметтерді талдайды.

Құжаттар тек диагнозды растау үшін ғана қажет емес. Олардың мазмұны ағза функцияларының қандай бұзылулары бар екенін, олардың қаншалықты айқын екенін және адамның тіршілігіне қалай әсер ететінін анықтауға мүмкіндік береді.

Екінші – ағза функцияларының бұзылуын бағалау

Келесі маңызды кезең – ағза функциялары бұзылуының сипаты мен дәрежесін анықтау.

Нақты жағдайға байланысты қимыл-қозғалыс, көру, есту, сөйлеу және басқа да функциялардың бұзылуы бағалануы мүмкін.

Бұл жерде адамның бұзылулар салдарынан нені өз бетінше орындай алмайтынын немесе қандай қиындықтар көріп отырғанын анықтау маңызды.

Үшінші – тіршілік әрекетінің шектелуін бағалау

МӘС ағза функцияларының бұзылуы адамның өзіне-өзі қызмет көрсету, өз бетінше қозғалу, бағдарлау, қарым-қатынас жасау, оқу, еңбек қызметі және тіршілік әрекетінің басқа да түрлеріне қабілетіне қалай әсер ететінін бағалайды.

Дәл осы себепті ОТҚ-ға қажеттілікті айқындау кезінде тек диагноз ғана емес, сонымен қатар оның нақты адам үшін функционалдық салдары да маңызды.

Мысалы, кресло-арба қажет болған кезде төменгі аяқ-қолдары мүшелері функцияларының бұзылуының болуы ғана емес. Сондай-ақ адамның отыру қалпын және тепе-теңдікті сақтау қабілеті, жоғарғы аяқ-қолдары мүшелерінің мүмкіндіктері, қозғалыс құралын басқару қабілеті және басқа да функционалдық ерекшеліктері маңызды.

Төртінші – оңалту әлеуеті мен болжамды бағалау.

Мамандар адамның бұзылған функциялары мен қабілеттерін қалпына келтірудің нақты мүмкіндіктерін, сондай-ақ одан әрі оңалту болжамын ескереді.

Бұл адамға бұзылған функциялардың орнын толтыруға немесе қалпына келтіруге және оның тәуелсіздігін арттыруға шынымен көмектесе алатын іс-шараларды анықтауға мүмкіндік береді.

Осылайша, оңалту – бұл тек бар шектеулердің орнын толтыру ғана емес. Сақталған функцияларды қалпына келтіру және дамыту мүмкіндіктерін пайдалану да маңызды.

Бесінші – көрсетілімдер мен қарсы көрсетілімдерді ескеру

Нақты оңалтудың техникалық құралын немесе қызметті айқындау кезінде тиісті медициналық және медициналық-әлеуметтік көрсетілімдер мен қарсы көрсетілімдер ескеріледі.

Бұл ұсынылған құрал адамның функционалдық мүмкіндіктеріне сәйкес келуі және оны тиімді және қауіпсіз пайдалана алуы үшін қажет.

Дәл осы себепті оңалтудың техникалық құралын адамның денсаулық жағдайы мен функционалдық мүмкіндіктерінен бөлек қарастыруға болмайды.

 

Неліктен толық ақпарат беру маңызды?

Қажеттілікті айқындау сапасы сараптамаға келіп түсетін ақпараттың сапасымен тікелей байланысты.

Сондықтан медициналық құжаттарда денсаулық жағдайы, тексеру нәтижелері, функциялардың бұзылуы және жүргізілген оңалту іс-шаралары туралы өзекті және шынайы мәліметтер болуы керек.

Медициналық тексерудің толықтығын, адамды МӘС-ке жолдау кезінде құжаттарды ресімдеудің негізділігі мен сапасын медициналық ұйым қамтамасыз етеді.

Өз кезегінде МӘС-тің міндеті – кешенді сараптамалық бағалау жүргізу және ұсынылған деректер мен белгіленген критерийлер негізінде қажетті әлеуметтік қорғау шараларын айқындау.

Маңызды қағидат – диагноз емес, нақты функционалдық қажеттіліктер.

Осылайша, оңалтудың техникалық құралдарына қажеттілікті айқындау кезінде бірнеше сұраққа дәйекті түрде жауап беру қажет:

Қандай функцияның бұзылуы бар?

Ол қаншалықты айқын?

Ол адамның тіршілік әрекетін қалай шектейді?

Қандай функционалдық мүмкіндіктер сақталған?

Бар шектеулердің орнын қандай құралдар немесе қызметтер толтыра алады?

Оларды қолдануға медициналық немесе әлеуметтік көрсетілімдер мен қарсы көрсетілімдер бар ма?

Тек осы факторларды кешенді бағалағаннан кейін ғана тиісті қажеттілік айқындалады.

Мынаны атап өту маңызды: медициналық-әлеуметтік сараптама – бұл жай ғана аурудың немесе мүгедектіктің бар екенін анықтау емес.

Оның міндеті әлдеқайда кең – адамда тіршілік әрекетінің қандай шектеулері бар екенін және олардың орнын толтыру үшін қандай әлеуметтік қорғау шаралары қажет екенін айқындау.

Қажеттілікті сапалы бағалау – бұл шынайы медициналық деректердің, функционалдық мүмкіндіктерді объективті бағалаудың, бірыңғай критерийлерді қолданудың және жеке тәсілдің үйлесімі.

Мұндай жұмыстың басты мақсаты – мүгедектігі бар адам үшін тәуелсіздік, қоғамдық өмірге қатысу, оқу, еңбек қызметі және қоғамға толыққанды кірігу үшін барынша мүмкін болатын жағдайларды жасау.