Семей полигонындағы ядролық сынақтардан зардап шеккен азаматтарға берілетін біржолғы ақшалай өтемақы және зейнетақымен қамсыздандыру

Семей ядролық сынақ полигоны — Қазақстан тарихындағы ең маңызды экологиялық және әлеуметтік мәселелердің бірі. 1949 жылдан 1990 жылға дейін полигон аумағында және оған жақын орналасқан жерлерде ядролық сынақтар жүргізіліп, олардың салдары халықтың денсаулығы мен өмір сүру жағдайына әсер етті.

Осыған байланысты Қазақстан Республикасында ядролық сынақтардан зардап шеккен азаматтарды әлеуметтік қорғауға бағытталған арнайы заң қабылданды. Бұл — 1992 жылғы 18 желтоқсандағы №1787-XII «Семей ядролық сынақ полигонындағы ядролық сынақтардың салдарынан зардап шеккен азаматтарды әлеуметтік қорғау туралы» Қазақстан Республикасының Заңы. (Adilet)

Зардап шеккен азаматтарға кімдер жатады?

Зардап шеккен азаматтарға ядролық сынақтардың әсеріне ұшыраған аумақтарда:

* 1949–1965 жылдары тұрған, жұмыс істеген немесе әскери қызмет атқарған;

* 1966–1990 жылдары жер асты ядролық сынақтары жүргізілген аумақтарда тұрған, жұмыс істеген немесе қызмет атқарған азаматтар жатады.

Азамат өзінің тиісті аумақта тұрғанын, жұмыс істегенін немесе қызмет атқарғанын құжаттар арқылы дәлелдеуі қажет.

Біржолғы ақшалай өтемақы

Заңның 12-бабына сәйкес, ядролық сынақтардың салдарынан келтірілген зиян үшін біржолғы ақшалай өтемақы төленеді.

Өтемақының мөлшері азаматтың тұрған аумағының радиациялық қауіп деңгейіне және сол жерде тұрған жылдарының санына байланысты есептеледі.

 

1949–1965 жылдар аралығында бір жылға белгіленген мөлшерлер:

Радиациялық аймақ    Бір жылға өтемақы

Төтенше радиациялық қауіп аймағы               5,23 АЕК

Ең жоғары радиациялық қауіп аймағы           2,62 АЕК

Жоғары радиациялық қауіп аймағы                 1,57 АЕК

Ең төмен радиациялық қауіп аймағы              1,05 АЕК

Жеңілдікті әлеуметтік-экономикалық мәртебесі бар аумақ   0,26 АЕК

Өтемақы әрбір толық тұрған жыл үшін есептеледі. Оның мөлшерін есептеу кезінде өтемақы төленетін күндегі айлық есептік көрсеткіш (АЕК) қолданылады.

 

Өтемақы қалай тағайындалады?

Өтемақы алу үшін азамат алдымен зардап шеккен азамат ретінде тіркелуі керек.

Өтінішті:

1. электрондық үкімет порталы арқылы;
2. «Азаматтарға арналған үкімет» мемлекеттік корпорациясы арқылы;
3. тиісті жергілікті атқарушы орган арқылы беруге болады.

Өтінішке жеке басын куәландыратын құжат және азаматтың Семей ядролық полигоны аумағында тұрғанын, жұмыс істегенін немесе қызмет атқарғанын растайтын құжаттар қоса беріледі. Мұндай құжаттарға мұрағат анықтамалары, еңбек кітапшасы, әскери билет, туу туралы куәлік, білім туралы құжаттар және басқа да құжаттар жатады.

Егер қажетті құжаттар сақталмаған болса, аумақта тұрған фактісін және мерзімін сот шешімі арқылы анықтауға болады.

Азаматты тіркеу туралы шешім, әдетте, құжаттар тіркелген күннен бастап 20 жұмыс күні ішінде қабылданады. Азаматқа зардап шеккен тұлға мәртебесін растайтын куәлік беріледі. Өтемақы белгіленген төлем кестесіне сәйкес азаматтың банк шотына аударылады.

Зейнетақы қалай тағайындалады?

Ядролық сынақтардан зардап шеккен азаматтардың кейбір санаттарына заң бойынша зейнетке ерте шығу құқығы берілген.

1949 жылғы 29 тамыздан 1963 жылғы 5 шілдеге дейінгі кезеңде төтенше және ең жоғары радиациялық қауіп аймақтарында кемінде 5 жыл тұрған азаматтарға арнайы жеңілдік қарастырылған.

Қажетті жалпы еңбек өтілі болған жағдайда:

* ер адамдарға — 50 жастан бастап, жалпы еңбек өтілі кемінде 25 жыл болған кезде;

* әйелдерге — 45 жастан бастап, жалпы еңбек өтілі кемінде 20 жыл болған кезде зейнетақы төлемдері тағайындалуы мүмкін.

Бұл жеңілдік аталған санаттағы азаматтардың жалпы белгіленген зейнеткерлік жастан әлдеқайда ерте зейнетке шығуына мүмкіндік береді.

Сонымен қатар, радиациялық қауіп аймақтарында тұрған кейбір азаматтарға қосымша әлеуметтік жеңілдіктер қарастырылған. Мысалы, 1998 жылғы 1 қаңтарға дейін зейнетке шыққан және төтенше немесе ең жоғары радиациялық қауіп аймақтарында тұрған азаматтардың белгілі бір санатына зейнетақыға үстемеақы қарастырылған.

Семей ядролық сынақ полигонының зардаптарын тартқан азаматтарды мемлекеттік әлеуметтік қорғау жүйесі маңызды әлеуметтік кепілдіктерді қамтиды. Олардың ішінде ядролық сынақтардан келтірілген зиян үшін біржолғы ақшалай өтемақы және белгілі бір санаттағы азаматтарға мерзімінен бұрын зейнетке шығу құқығы бар.

Біржолғы өтемақының мөлшері радиациялық қауіп деңгейіне және азаматтың тиісті аумақта тұрған мерзіміне байланысты есептеледі. Ал зейнетақы бойынша жеңілдіктер арнайы заңда белгіленген талаптарға сәйкес беріледі.

Сондықтан азаматтардың өз мәртебесін ресми түрде растап, қажетті құжаттарды жинауы әлеуметтік және зейнетақылық жеңілдіктерді алу үшін маңызды болып табылады.