Төтенше жағдайлардағы психологиялық көмек
Әрқайсымыз ерте ме, кеш пе өмірлік қиындықтарға, трагедиялар мен шығындарға кезігеміз. Психологиялық жарақат әсіресе: өткір, көбінесе адам психикасына жағымсыз әсер етеді. Жарақаттан аман қалған адамдар әлемді қауіпті жер ретінде қабылдайды. Өткеннің жарақатын есте сақтай отырып, адамдар ештеңе көрмеуді, ештеңе естімеуді және ештене сезінбеуді таңдайды. Бұл жалпы жаңалық емес, бірақ бұл процестің ең маңызды бөлігі бар.
Өзіңізді ауырсынудан босату үшін біз ұмытып кеткіміз келетін сезімдермен байланысып, оларды қайтадан бетпе-бет кездестіріп, көз жас пен қайғы арқылы жауап беру керек деп саналады. Осылайша,"жабық", терең жасырын сезімдер бетіне шығады, төгіліп, көз жасынан босатылады. Бұл - табиғи тазарту процесі. Өзіңізді өзгертуге болмайтын жағдайды объективті түрде қабылдай отырап, өмірге қайта жылау арқылы сезімдерден арылуға және өзіңізді босатуға мүмкіндік беріңіз. Осындай ең танымал әдістердің бірі- қорытындылау.
Қорытындылау-психологиялық жарақатқа алған немесе төтенше жағдайға тап болған субъектімен немесе адамдар тобымен психологиялық сезімге жауап беруге бағытталған бір реттік әңгіме.
Алайда, бүгінгі таңда «АМО» мамандарының мол тәжірибесіне сүйене отырып, керісінше жағдайды көреміз – тіпті сол адамды қорқынышты жағдайға ақылмен қайтарсақ та, біз қайтадан эмоциялардың барлық ауқымын сезінуге және қарқындылығы аздап төмендесе де жарақатымызды қайтадан өмір сүруге мәжбүр етеміз, бірақ дегеніміз - ретравматизация.
Қайталанған жарақаттың тәжірибесі қайтадан психофизиологиялық салдарға, депрессиялық және соматикалық симптомдардың көрінісіне әкеледі. «АМО» психологтары бұл әдісін ұзақ уақыт бойы тек өздерінің эмпирикалық мәліметтеріне сүйене отырып интуитивті түрде қолданбаған. Тек 2019 жылдың мамыр айында ғана біздің болжамдарымызды Алматы қаласына конференцияға келген Ресей ШПКО мамандары растады.
Төтенше жағдайлардағы психологиялық қызмет оқиғалардың эпицентрінде жүзеге асырылады және жарақат алған адамдармен тікелей жұмыс жасай отырып, психологтар жарақат бетіндегі сезімдермен жұмыс істеуге мүмкіндік алады. Олар сезімнің жабылуын болдырмауға және "осында және қазір" деңгейінде жеке деформациялардың дамуын тоқтатуға көмектеседі. Шынында да, жарақаттан кейінгі стресстің салдары, кешенді, медициналық-психотерапиялық араласуынсыз жиі жеңе алмайды. АМО ТЖ кезінде психологтарының қызметі адам психикасы мен өмірлік өзгерістермен қатар жүреді, өмірдің өзгерген және орны толмайтын жағдайларында өмір сүруге көмектеседі.
Қазіргі уақытта «АМО» ШПК көрсету бөлімі әртүрлі сипаттағы ТЖ кезінде зардап шеккен халыққа шұғыл психологиялық көмекті (бұдан әрі - ШПК) ұйымдастыруға және көрсетуге тікелей бағытталған Республикадағы жалғыз құрылым болып табылады. «АМО» психологиялық қызметінің құрылымы Қазақстан Республикасының тұрпатымен, түрімен және қажеттіліктерімен анықталған, табиғи және техногендік апаттарға аса ұшыраған облыс филиалдарындағы психологтардың штаттық бірліктерімен күшейтілген.
Жақын және алыс шетелдердің тәжірибесін ескере отырып, бүгінгі күні шұғыл психологиялық көмек көрсету Қазақстан Республикасының психологиялық қызметтерін дамытудың өзекті және басым мәселесі болып табылады деп айтуға болады. Қазіргі уақытта «АМО» басқа елдермен мамандардың жарақтандырылуы, даярлығы және тәжірибесі бойынша бәсекеге қабілетті. Қазақстанда білім беру және психологиялық қызметті қалыптастыру бойынша үлкен жұмыс жүргізді.
Осыдан бірнеше жыл бұрын Республиканың жоғары оқу орындары экстремалды психология бағыты бойынша мамандар даярлауды бастады, онда студенттер жәбірленушінің мінез – құлық психологиясын, жоғалту және жоғалту психологиясын зерттейді, алайда психологиялық көмек көрсету әдіснамасы, атап айтқанда төтенше жағдайлар кезінде зардап шеккендерге шұғыл психологиялық көмек көрсету саласында әлі оқытылмайды. Барлық білім мен дағдыларды, әдістемелік әзірлемелерді ТЖ-ға тікелей қатысу арқылы «АМО» психологтары іс жүзінде жинақтады және пысықтады, ал теориялық материал интернет-көздерден және Ресейлік және шетелдік әріптестер шығаратын әдебиеттерден зерделенеді.
Бастапқыда психологтарға зардап шеккен адамға ШПК көрсету қажеттілігінің "маркерлерін" анықтау, кімге көбірек көмек қажет екенін және кімге аз көмек көрсетуді ұйымдастыру қиынға соқты. Бірақ уақыт өтті «АМО» психологтарының саны біртіндеп өсті, біртіндеп төтенше жағдайдан зардап шеккен адамдарға психологиялық көмек қаншалықты мүмкін және қанша қажет екендігі туралы сұрақтар бірінен соң бірі жойылды. Енді, 10 жылдан астам уақыттан кейін, «АМО» психологтары бұл тапсырманы орындады деп айтуға болады.
Бүгінгі таңда орталық психологтары өрт сөндірушілермен, құтқарушылармен, медицина қызметкерлерімен бірге әрдайым алдыңғы қатарда. Егер олар өмір мен денсаулықты сақтап қалса, онда психолог мамандар психоәлеуметтік қолдау және психикалық денсаулықты қорғау саласын өз мойнына алады.
Қорытындылай келе, ең күрделі мәселелердің бірі психологтарға және психологияға жалпы мамандық ретінде маңызды емес көзқарасты жеңу екенін атап өткен жөн. Психологтар өз жұмысын сауатты қолдануды дəлелдей алды. Бүгінгі психологтардың құрметі мен мойындауының артында осы қызметке өз білімін, жетістіктерін, уақыты мен жеке қабілеттерін, альтруизм салған көптеген адамдардың еңбегі жатыр.
Төтенше жағдай профильдегі психологтың жұмысы өте қызықты және қиын: аязды және ыстық, жаңбырлы және желді ауа-райында, күннің кез-келген уақытында, күндізгі немесе қашықтықтан олар өмірін ауызша қолдау арқылы сақтай алатындарға, көмек іздейтіндерге көмектесуге дайын, бірақ өкінішке орай, оны өз ортасынан таба алмайды, қатты күйзелісті немесе жоғалтуды бастан кешіретін және онымен қалай өмір сүру керектігін білмейтіндері үшін, біраз уақыттан кейін: "рахмет, сіз маған көп көмектестіңіз. Маған әлдеқайда жеңіл болды" деп айтады.
ҚР ТЖМ «АМО» ММ психологы үшін кейде бұл жай ғана жұмыс емес, өмірлік басымдық екенін түсіне отырып, адамның шынайы ризашылығының осындай сөздері үшін қиын және ерекше жағдайларда жұмыс істейді.
ҚР ТЖМ «Апаттар медицинасы орталығы» ММ