Баянауыл мемлекеттік ұлттық табиғи паркі
Баянауыл мемлекеттік ұлттық табиғи паркі – Павлодар облысының басты табиғи көрікті жерлерінің бірі әрі Қазақстандағы алғашқы ұлттық парк.
Бұл ұлттық парк 1985 жылы құрылған. Ұлттық табиғи парк аумағы республикалық маңызы бар табиғатты қорғау және ғылыми мекеме мәртебесіне ие ерекше қорғалатын табиғи аумақтарға жатады. Ол биологиялық және ландшафтық алуантүрлілікті сақтау, ерекше экологиялық, ғылыми, тарихи-мәдени және рекреациялық құндылығы бар табиғи кешендер мен мемлекеттік табиғи-қорық қоры (МТҚҚ) нысандарын табиғатты қорғау, экологиялық-ағартушылық, ғылыми, туристік және рекреациялық мақсаттарда пайдалану үшін құрылған.
Қорықтың аумағы 68 452,8 гектар. Баянауыл таулы жотасы Қазақтың ұсақ шоқылы өңірінде орналасқан және жоғарғы палеозой дәуірінде қалыптасқан. Ұзақ геологиялық өзгерістер кезеңінен кейін оның биіктігі салыстырмалы түрде төмен күйінде сақталған – теңіз деңгейінен 400-ден 1027 метрге дейін.
Парк өзінің көлдерімен де әйгілі: Сабындыкөл, Жасыбай, Торайғыр және Біржанкөл – ормандармен қоршалған, қайталанбас жартасты бедерлер мен өсімдіктердің алуан түрімен ерекшеленеді. Мысалы, Жасыбай көлі аты аңызға айналған батыр Жасыбайдың құрметіне қойылған, ол жаулармен шайқаста осы көлдің жағасында қаза тапқан; Сабындыкөл жұмсақ әрі «сабындай» суымен танымал; Торайғыр көлі – осы өңірде өскен ақын Торайғыров есімімен байланысты. Ең биік нүкте – Ақбет тауы, ол атауын аңыздағы Ақбет атты қыздан алған: ол мәжбүрлі некеден құтылу үшін шыңнан секірген екен.
Баянауыл паркі табиғи мұраны сақтап қана қоймай, мәдени туризмнің орталығына да айналды. Мұнда келушілерге Кемпіртас пен Көгершін жартастарын, Қоңыр-Әулие үңгірін, ботаникалық соқпақты, Кең Алаң алқабын және «Туристер жазуы» жартасын көруге мүмкіндік береді. Тарихи-мәдени мұра нысандары да ерекше орын алады: Жасыбай батырдың мазары, Сұлтанмахмұт Торайғыровтың бейіті, М. Ж. Көпеевтің кесенесі. Тауға өрмелеушілер үшін «Найзатас» тауы, Ержүректер шыңы және парктегі ең биік тау – Ақбет ерекше танымал. «Найзатас» шыңында алты көл орналасқан.
Баянауыл мемлекеттік ұлттық табиғи паркінің аумағында 552 өсімдік түрі өседі, олардың ішінде 5 түрі Қазақстан Республикасының Қызыл кітабына енгізілген: көктемгі жанаргүл, ашық қындызшөп, қызғалдақ, қара қандыағаш және боз селеу. Флора келесі топтармен ұсынылған: дәрілік өсімдіктер шамамен 50 түрді, сәндік өсімдіктер – 40 түрді, тағамдық өсімдіктер – 30 түрді құрайды. Табиғи өсімдіктер жамылғысы дала және орман қауымдастықтарынан тұрады. Таулар арасындағы аңғарларда бұталы-бетегелі-қызылселеулі және қарағанды-киікоты-тырсылы далалар таралған. Мұнда спирея, қараған, итмұрын сияқты бұталар өседі; жыртылған жерлерде жусан, зығыршөп, качим Патрена кездеседі. Жоғарғы биоклиматтық белдеудегі ормандар қазак аршасы мен таңқурайдың сирек астыорманы бар қарағайлы алқаптармен сипатталады, шөптесін жамылғыны ксерофитті өсімдіктер мен қыналар түзеді. Төменгі белдеуде кәдімгі қарағай қайың және көктерекпен аралас өседі, астыорманында итмұрын, ұсақжапырақты жимолость және қаражемісті қараған таралған. Орман белдеуінің жалпы ауданы шамамен 40%-ды құрайды.
Фаунаның құрамына 45 сүтқоректілер түрі кіреді. Олардың ішінде Қазақстан Республикасының Қызыл кітабына енген арқар бар. Герпетофауна 9 түрден тұрады, оның 2-еуі қосмекенділер, 7-еуі бауырымен жорғалаушылар. Орнитофауна 205 құс түрімен ұсынылған, олардың 11-і Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген, соның ішінде бүркіт, қарақұс, бақалтақ қыран, ителгі, үкі, ақбас тырна, қыран қарабас шағала, қара дегелек, сұңқылдақ аққу, убақ және бұйра бірқазан. Ихтиофауна 13 балық түрін қамтиды, негізінен тұқы тұқымдастар. Омыртқасыздардан 87 жәндік түрі және 10 су моллюскаларының түрі тіркелген. Олардың ішінде Қызыл кітапқа енгізілгендер бар: әсемқыз инелігі, әмірші елік, торқанатты сұлу ызылдақ.
Баянауыл мемлекеттік ұлттық табиғи паркінде экологиялық туризм табиғатты қорғау міндеттерін рекреацияны дамытуымен ұштастыратын қызметтің маңызды бағыты болып табылады. Туристер флора мен фаунаның алуан түрлілігімен, сирек кездесетін ландшафттармен және мәдени мұрамен танысып, сондай-ақ бірегей тарихи ескерткіштерді тамашалау мүмкіндігіне ие.