Теңгерімді тамақтану — болашақтың іргетасы: Қазақстан мектептеріндегі заманауи тәсілдер
Өскелең ұрпақты толыққанды және теңгерімді тамақпен қамтамасыз ету — бұл жай ғана тұрмыстық мәселе емес, мемлекеттік деңгейдегі стратегиялық міндет. Қазақстанда бастауыш сынып оқушыларын тегін ыстық тамақпен қамту жаппай сипат алғандықтан, негізгі назар енді тағамның сапасы мен қауіпсіздігіне аударылып отыр.
Бүгінде Қазақстан мектептері асхана басқарудың ескірген үлгілерінен бас тартуда. «Шаруашылық тәсілдің» (мектеп өзі өнім сатып алып, аспаз жалдаған кезде) орнына кәсіби аутсорсинг келуде. Бұл оқу орындарына сатып алу, тамақ дайындау және Санитариялық қағидалар мен нормаларды сақтау мәселелерін мамандандырылған компанияларға тапсырып, өздерінің тікелей білім беру ісіне назар аударуына мүмкіндік береді.
Қазақстан аймақтарында тамақтандыру моделін таңдау мектептердің техникалық жабдықталуына байланысты:
Асхананы жалға алу арқылы классикалық аутсорсинг - ең танымал модель. Кәсіпкер мектеп асханасын жалға алып, жабдықтарды жаңартады және тамақты сол жерде дайындайды. Бұл тағамның «ыстық күйінде» ұсынылуына кепілдік береді.
Кейтеринг: Толыққанды ыстық тамақ дайындау цехын құруға мүмкіндігі жоқ шағын жинақты немесе ескі мектептер үшін өзекті. Дайын тамақ температуралық режимді сақтай отырып, арнайы термоконтейнерлермен жеткізіледі.
Теңгерімді тамақтану: бұл тек зиянды өнімдердің жоқтығы емес, сонымен қатар ағзаға қажетті ақуыздар, майлар мен көмірсулардың (АМК) арақатынасын сақтау (1:1:4).
Қазақстандық мектептерде бұл теңгерім келесі негіздер бойынша құрылады:
Энергетикалық құндылығы: Мәзір мектеп түскі асы баланың тәуліктік калория қажеттілігінің шамамен 30–35% құрайтындай етіп есептеледі. Бұл миды оқуға қажетті энергиямен, ал (денені) өсуге қажетті материалмен қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Дәрумендендіру: «Жасырын аштыққа» — микроэлементтердің жетіспеушілігіне ерекше көңіл бөлінеді. Сондықтан рационға міндетті түрде маусымдық көкөністер, темір мен йодпен байытылған өнімдер қосылады.
Физиологиялық нормаларды сақтау: Тамақтану жас санаттарына (7–10 жас, 11–14 жас және одан жоғары) сәйкес келуі тиіс, өйткені бірінші сынып оқушысы мен түлектің нәрлі заттарға (нутриенттерге) деген қажеттілігі айтарлықтай ерекшеленеді.
ҚР-дағы заманауи гигиеналық талаптарға сәйкес, теңдестірілген тамақтану жасөспірімдерде анемия, семіздік және асқазан-ішек жолдарының аурулары сияқты аурулардың алдын алудың негізі болып табылады.
Қазақстанда мектеп мәзіріне қойылатын талаптар қатаң реттелген. Ол болуы керек:
Әр түрлі: ет, балық, сүт өнімдері, көкөністер мен жемістерді қосыңыз.
Қауіпсіз: ащы дәмдеуіштер, терең қуыру, сода, қантты сусындар мен фаст-фуд алынып тасталады.
Ұлттық ерекшеліктерді ескеру: Пайдалы ұлттық тағамдарды (мысалы, құрт, жент) енгізу — бұл оқушылардың иммунитетін нығайтудың бір жолы.
Бекітілген мәзірдің орындалуын бақылау мақсатында Тараз қаласындағы үш модельдік мектепте тамақтану стандарты талаптарын іске асыру бойынша озық тәжірибені апробациялау үшін апта сайын тағамның желінбеу индексі бағаланады, анықталған мәселелер туралы ақпарат ҚР ДСМ санитариялық-эпидемиологиялық бақылау комитетіне жолданады. Желінбеу индексі 10%-дан аспайды, бұл тамақтану стандартына сәйкес рұқсат етілген көрсеткіш.
Облыстың санитариялық-эпидемиологиялық бақылау органдары, «Атамекен» ҰКП өкілдерімен мектеп әкімшілігімен, МДБҰ, интернаттармен, мейірбикелермен және тамақтануды ұйымдастыруды қамтамасыз етуші жеке кәсіпкерлермен тамақтану стандартын енгізу, тамақтан уланудың алдын алу және санитариялық-эпидемиологиялық талаптарды сақтау бойынша 20 семинар өткізді.
Жалпы алғанда 2025 жылдың өткен кезеңінде аудандық білім басқармасының бөлімдері мен жергілікті атқарушы органдарға 111 ақпарат дайындады. 64 семинар өткізілді, БАҚ-та 27 мақала жарияланды, радиорубкаларда 19 сөз сөйлеу ұйымдастырылды, 1910 әңгіме өткізілді, тамақтан уланудың алдын алу және дұрыс тамақтануды ұйымдастыру бойынша 289 дәріс оқылды. Департаменттің және аумақтық басқармалардың әлеуметтік желілердегі аккаунттарының беттерінде 395 жарияланым орналастырылды. 11 дөңгелек үстел, 15 акция, 66 ашық есік күні ұйымдастырылды.
Мектептегі дұрыс тамақтану-бұл ұлт денсаулығына инвестиция. Аутсорсерлер тұлғасында мемлекеттің, бизнестің тиімді өзара іс-қимылы және санитариялық-эпидемиологиялық талаптардың сақталуын тұрақты бақылауды қамтамасыз ету мектеп асханасында тамақтану пайдалы ғана емес, сонымен қатар балаларға шынымен ұнайтын жүйені құруға мүмкіндік береді.