Білім беру ұйымдарында оқу-тәрбие процесін жүргізуге қойылатын санитариялық-гигиеналық талаптар

Білім беру ұйымдарындағы оқу-тәрбие процесі физиологиялық аспектілерді ескере отырып жүргізілуі тиіс. Оқу бағдарламаларын жетілдіру мектепте оқушылар үшін қолайлы гигиеналық жағдайлар жасаумен ұштастырылуы тиіс: күн тәртібін, оқу жылын ұтымды ету, оқу мен белсенді демалысты кезектестіру, білім беру ұйымдарында қолайлы тұрмыстық жағдайларды ұйымдастыру.

Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2021 жылғы 5 тамыздағы «Білім беру объектілеріне қойылатын санитариялық – эпидемиологиялық талаптар» санитариялық қағидаларын бекіту туралы № ҚР ДСМ-76-бұйрығының талаптарына сәйкес жалпы білім беру ұйымдарында сабақтың ұзақтығы 45 минуттан аспауы тиіс. Бірінші сыныптарда оқу жүктемесін бірте-бірте арттыра отырып, оқу сабақтарының "сатылы" режимін қолданады.  Оқу процесін гигиеналық нормалау балалардың жасын және балалар мен жасөспірімдер денесінің функционалдық мүмкіндіктерін ескере отырып жүргізіледі. Жалпы білім беру ұйымдарындағы апталық оқу жүктемесі нормалардан аспауы тиіс: 0 сынып үшін – аптасына 22 сағат, 1 сынып – 24 сағат, 2 сынып – 25 сағат, 3 және 4 сынып – 29 сағат, 5 және 6 сынып – 33 сағат, 7 сынып – 34 сағат, 8 сынып-36 сағат, 9 сыныптар – 38 сағат, 10 және 11 сыныптар – 39 сағат.

Сабақ кестесін жасаған кезде бір күн және бір аптаның ішіндегі оқушының ақыл-ой еңбегіне қабілеттілік серпіні ескеріледі және қиындығы бойынша пәндерді саралау кестесі пайдаланылады. Мысалы, қиын сабақтарға мыналар математика, орыс тілі (қазақ тілінде оқытатын мектептер үшін), қазақ тілі (қазақ тілінде оқытпайтын мектептер үшін), шет тілі, физика, химия, информатика, биология (рейтинг шкаласы бойынша 9 - 11 балл), ауырлығы бойынша орташа – тарих, ана тілі, география, әдебиет, жаратылыстану (8-6 балл), жеңіл сабақтарға – дене шынықтыру, сызу, бейнелеу өнері, ән айту (5-1 балл) жатады.

Сабақты, оқу күнін, аптаны, тоқсанды, жылды бастау оңай болуы керек. Оқу жүктемесінің ең үлкен көлемі көрсетілген циклдардың ортасында (сабақ, күн, апта, тоқсан, жыл) болуы керек. Бірінен соң бірі жүретін қиын сабақтарды біріктіруден аулақ болу керек.

Мектептің сабақ кестесі міндетті және факультативтік сабақтар үшін жеке жасалады. Факультативтік сабақтар міндетті сабақтардың саны барынша аз күндері жоспарланады. Бастауыш мектепте қосарланған сабақтарды өткізуге жол берілмейді. Кестедегі сабақтар саны ата-аналар комитетімен келісіледі.

Мектепалды сыныптардағы сабақтардың рұқсат етілген ең көп саны төрт минуттан аспайды, ұзақтығы 25-30 минут. Сабақтар арасындағы үзілістер кем дегенде 10 минут болуы керек.

Жалпы білім беру ұйымдарының барлық түрінде оқушылар үшін сабақтар арасындағы үзілістің ұзақтығы кемінде 5 минут, үлкен үзіліс (2-ші немесе 3-ші сабақтан кейін) 30 минутты құрайды. Бір үлкен үзілістің орнына екінші және төртінші сабақтан кейін әрқайсысы 15 минуттан екі үзіліс жасауға жол беріледі.

Үзілістерді таза ауаны барынша көп пайдаланып, қозғалыс ойындарымен өткізеді.

Ауысымдар арасында ылғалды жинау және желдету үшін ұзақтығы кемінде 40 минут үзіліс көзделеді.

Оқу жылының ұзақтығы бірінші сыныптарда 35 оқу аптасын, 2-11 сыныптарда – 36 оқу аптасын құрайды.   Бірінші сынып оқушылары үшін бір жыл ішінде қосымша бір апталық демалыстар болуы тиіс.

Адамның ми қыртысының барлық жұмысы екі процеске негізделген – бір-бірімен белгілі бір қатынаста болатын қозу және тежелу. Егер бұл тепе – теңдік бұзылса, шаршау пайда болады. Бұл, әдетте, бала жабық бөлмелерде ұзақ уақыт бір қалыпта отырғанда пайда болады. Бұл жағдайда органдар мен организм клеткаларының тобын оттегімен қамтамасыз ететін қанмен қамтамасыз ету нашарлайды.

Жұмыс кезеңдері: жұмыс, оңтайлы, шаршау.

Балалардағы шаршаудың бірқатар ерекшеліктері бар. Жұмыстың аяқталуы бірден зерттелетін материалдан алшақтаумен қатар жүрмейді, баланың ойы ұзақ уақыт бойы сол бағытта жұмыс істейді. Шаршау екі фазада дамиды: ішкі тежелудің әлсіреуіне байланысты жалпы моторлық мазасыздықпен бірге жүреді, содан кейін қозу процесі әлсірейді және тежелу дамиды, бұл жалпы летаргия мен ұйқышылдықпен, назар мен өнімділіктің төмендеуімен көрінеді.

Оқушылардың шамадан тыс жұмысының дамуына әкелетін факторлар:

- жалпы оқу процесін дұрыс ұйымдастырмау;

- оқу жүктемесінің оқушының функционалдық мүмкіндіктеріне сәйкес келмеуі;

- оқыту ережесі мен шарттарына қойылатын гигиеналық талаптарды бұзу.

Оқу өнімділігін арттыру бес негізгі шартты орындау арқылы мүмкін болады:

- Оқу процесіне біртіндеп ену;

- Жұмыстағы бір қалыптылылық пен өлшемдер;

- Оқытудағы әдеттегі жүйелілік пен реттілік;

- Сабақтың кейбір түрлерін басқалармен дұрыс ауыстыру;

- Қолайлы психологиялық орта.

Санитариялық-гигиеналық талаптарды сақтаумен бірге осы ережелерді орындау білім беру ұйымдарында оқушылардың денсаулығын қамтамасыз етеді.