Семіздік және артық салмақ
Семіздік пен артық салмақ – қазіргі әлемдегі ең көп таралған денсаулық проблемаларының бірі. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметі бойынша, әрбір үшінші ересек адам артық салмақтан, ал оннан бірі семіздіктен зардап шегеді. Бұл жағдайлар өмір сапасын нашарлатып қана қоймайды, сонымен қатар созылмалы аурулардың даму қаупін айтарлықтай арттырады.
Артық дене салмағы – денеде артық майдың жиналуымен сипатталатын жағдай.
Семіздік-бұл күрделі созылмалы ауру, онда майлы тіндердің артық жиналуы денсаулыққа кері әсер етуі мүмкін.
Артық салмақ және семіздік диагноздары адамның салмағы мен бойын өлшеу және дене салмағының индексін (ДСИ) есептеу арқылы қойылады: салмақ (кг)/бой² (м²). Дене салмағының индексі тек толықтықтың жанама белгісі болып табылады, сондықтан семіздікті диагностикалау үшін қосымша өлшеулер, атап айтқанда бел шеңбері пайдалы болуы мүмкін.
Нәрестелердегі, балалардағы және жасөспірімдердегі семіздікті анықтауға арналған ДСИ критерийлері жасына және жынысына байланысты өзгереді.
Для взрослых избыточная масса тела и ожирение определяется следующим образом:
Ересектер үшін артық салмақ пен семіздік келесідей анықталады:
- ДСИ 25 – тен үлкен немесе оған тең-артық дене салмағы;
- ДСИ 30-дан үлкен немесе оған тең – семіздік.
Семіздіктің себептері:
- Дұрыс тамақтанбау
- Отырықшы өмір салты
- Зат алмасудағы бұзылулар (гормоналды бұзылулар, тұқым қуалаушылық)
- Мазасыздық стресс және психоэмоционалды себептер
- Медициналық дәрі-дәрмектер (кейбір дәрі-дәрмектер салмақ қосуға ықпал етуі мүмкін).
Қазақстанда да жағдай алаңдаушылық туғызады. Денсаулық сақтау министрлігінің мәліметінше, 2023 жылы семіздікпен алғашқы сырқаттанушылық көрсеткіші 100 мың тұрғынға шаққанда 44,6 жағдайды құрады. 2024 жылы бұл көрсеткіш өсе берді және 9 айда 52,9 құрады. Семіздік қала тұрғындары арасында 100 мың тұрғынға шаққанда 55,8 жағдай жиі диагноз қойылады, ал ауыл тұрғындары арасында бұл көрсеткіш 29,4 — тен төмен. Сарапшылар мұны өмір салтымен байланыстырады: ірі қалаларда адамдар аз белсенді өмір салтын ұстанады, фаст-фудты жиі пайдаланады және күйзеліске ұшырайды.
Тағы бір алаңдатарлық үрдіс — балалық семіздіктің өсуі. 2024 жылы елде осы диагнозбен 4260-тан астам бала анықталды. Зерттеулерге сәйкес, 6-9 жас аралығындағы әрбір бесінші баланың дене салмағы артық, ал 6,6% - ы семіздікке шалдыққан.
Денсаулыққа әсері:
- Жүрек-қан тамырлары аурулары (гипертония, инсульт, инфаркт) ;
- 2 типті қант диабеті;
- Буын аурулары (артроз, остеохандроз);
- Тыныс алудың бұзылуы;
- Репродуктивті бұзылулар;
- Онкологиялық аурулар;
- Психологиялық проблемалар: стресс, депрессия, өзін-өзі бағалаудың төмендеуі.
Алдын алу және емдеу
Избыточная масса тела и ожирение во многом поддаются профилактике и лечению. На индивидуальном уровне сокращению риска способствует принятие профилактических мер.
Артық салмақ пен семіздік негізінен алдын-алу және емдеу болып табылады. Жеке деңгейде алдын алу шараларын қолдану тәуекелді азайтуға ықпал етеді.
Бұл шараларға мыналар жатады:
- баланы дұрыс тамақтануға, физикалық белсенділікке, отырықшы өмір салтынан аулақ болуға және баланың қазіргі дене салмағына қарамастан толық ұйықтауға үйрету;
- экранда өткізілетін уақытты шектеу;
- қантты сусындар мен жоғары калориялы тағамдарды тұтынуды шектеу және дұрыс тамақтану әдеттерін ынталандыру;
- салауатты өмір салты (дұрыс тамақтану, физикалық белсенділік, ұйқының ұзақтығы мен сапасы, темекі мен алкогольден бас тарту, эмоционалды өзін-өзі реттеу);
- жемістер мен көкөністердің, сондай-ақ бұршақ дақылдарының, дәнді дақылдар мен жаңғақтардың үлесін арттыра отырып, диетадағы жалпы май мен қанттың көзі болып табылатын калорияларды тұтынуды шектеу.
Семіздік — бұл жаһандық проблема ғана емес, сонымен қатар қоғам деңгейінде және әр адамда назар аударуды қажет ететін ауыр ауру. Бала кезінен бастап салауатты әдеттерді қалыптастыру, белсенді болу және денсаулығыңызға жауапты болу маңызды. Тек жан-жақты және жүйелі тәсіл қазіргі заманның осы өзекті мәселесімен тиімді күресуге көмектеседі.