«Қазақстан балалары» бағдарламасы қабылданды
2026 жылғы 27 қаңтарда Мемлекет басшысы Қ.К. Тоқаевтың тапсырмасы бойынша әзірленген «Қазақстан балалары» бағдарламасы қабылданды.
Мемлекет басшысының бастамасы аясында Мемлекеттік кеңесші Е.Т. Кариннің басшылығымен Үкіметпен, ҚР Бала құқықтары жөніндегі әукілмен, ҚР Оқу-ағарту министрлігінің Балалардың құқықтарын қорғау комитетімен, мемлекеттік органдармен, өңір әкімдіктерімен, сондай-ақ ЮНИСЕФ-тің тікелей қатысуымен бірге жұмыс жүргізілді.
Қазақстан балалары – бұл ұлттық стратегия, ол балалардың құқықтарын қамтамасыз ету шараларын біріктіріп, баланың жолын цифрлық түрде сүйемелдеу, ата-аналарды қолдау және олардың жауапкершілігін арттыру, стандарттарды енгізу, балалар құқықтарын қорғау саласындағы мамандарды қолдау және балалар инфрақұрылымын дамыту арқылы алдағы жылдарға арналған стратегиялық бағытты айқындайды.
«Қазақстан балалары» бағдарламасында:
біріншіден, қауіпсіздік, әлеуметтік қорғау, денсаулық сақтау және білім беру салаларында балалардың құқықтарын қамтамасыз етуге бағытталған қолданыстағы тетіктер заңнамалық және институционалдық деңгейлерде біріктіріліп, жүйелендірілді.
екіншіден, балалардың құқықтарын қамтамасыз ету және қорғау саласындағы талдау негізінде іске асыруды талап ететін 71 өзекті міндет айқындалды, сондай-ақ 2026–2030 жылдарға арналған 1,3 трлн теңге көлеміндегі қаржыландыруды көздейтін, оның ішінде 6 заң жобасын және 24 бұйрықты әзірлеуді қамтитын 158 нақты қадамнан тұратын тиісті іс-қимыл жоспары дайындалды.
Жоспарға «AMANAT» партиясы жанындағы Кеңестің алаңында көктемде барлық өңірлердің қатысуымен өткен талқылау қорытындысы бойынша түскен ұсыныстар, өңірлік балалар құқығы бойынша уәкілдердің, 150-ден астам үкіметтік емес ұйымдардың, сондай-ақ сарапшылар мен қоғамдық ұйымдардың ұсыныстары енгізілді.
Нәтижесінде ұсыныстардың 90 пайызы мемлекеттік органдар тарапынан қолдау тауып, жоспарға бүгінгі күні қоғамды алаңдататын және өзекті болып отырған барлық негізгі міндеттерді шешуге бағытталған тәсілдер енгізілді.
Мысалы, жоспарға енгізілген 158 шараның 82-сі балалардың құқықтарының бұзылуының алдын алу, балаларға қатысты және кәмелетке толмағандар арасындағы қылмыстар, суицид, ерте жүктілік, балаларды цифрлық ортадағы теріс әсерлерден қорғау, сондай-ақ мигрант балалардың құқықтарын қамтамасыз ету мәселелерін қамтитын 39 өзекті бағыт бойынша қауіпсіздікті қамтамасыз етуге бағытталған.
Мынаны атап өту керек, соңғы екі жылда Мемлекет басшысының тапсырмасына сәйкес балалардың құқықтарының бұзылуының алдын алу, зорлық-зомбылықты ерте кезеңде анықтау, оның алдын алу, отбасылар мен балаларға көмек көрсету инфрақұрылымын құру, қорғаншылық органдарының штаттық санының нормативін бекіту, сондай-ақ өңірлерде құрылатын балалардың құқықтарын қорғау басқармаларының функциялары мен мәртебесін айқындайтын барлық қажетті механизмдерді қамтитын 10 заң қабылданды. Сонымен бірге, қабылданған механизмдерді сапалы іске асыруға арналған міндеттер бар, оларды келесі шараларды жүзеге асыру арқылы орындауға болады:
Балаларды дағдарыс жағдайында және қылмыстық іс барысында қолдау көрсетуге арналған кейс-менеджмент стандарттарын және жаңа құрылатын Бала құқықтарын қорғау басқармалары мен мамандардың қызметтерін енгізу және оқыту.
Педагог-психологтар мен қорғаншылық органдары қызметкерлерінің қосымша төлемдерін арттыру.
Балалардың кестесіне психолог сағатын енгізу.
Суицидтік ойлар мен зорлық-зомбылықты анықтауға арналған бірыңғай цифрлық платформа құру.
Мектепке дейінгі ұйымдардың тәрбиешілері мен даярлық сынып мұғалімдеріне жыл сайын психологиялық диагностика жүргізу тәртібін бекіту және тағы басқа шаралар. Бұл шаралар балалардың құқықтарын қорғау саласындағы қызметтің сапасын қамтамасыз ету, мамандар мен психологтарды салаға тарту мәселелерін шешуге бағытталған.
Жоспарда балаларға қауіпсіз және жайлы инфрақұрылымды қамтамасыз ету, жол-көлік апаттарының алдын алу, терезеден құлау және суға бату оқиғаларын алдын-алу бойынша халықаралық тәжірибеге сәйкес шараларды әзірлеу көзделген. Мысалы, терезелерге қауіпсіздік құлыптарын орнату міндетін меншік иелеріне жүктеу мәселесін қарастыру қарастырылып отыр, себебі қазіргі уақытта бұл міндет тек құрылыс салушыларға ғана қойылған және ол тек жаңа үйлерді қамтиды. Өткен жылы терезеден құлау оқиғаларының 239 жағдайы тіркелген, олардың ішінде 45 бала қаза тапқан.
Арнайы назар ата-аналарды қолдау шараларына және олардың жауапкершілігін арттыруға аударылады:
egov.kz порталы негізінде «Балаларды сүйемелдеу маршруты» модулін енгізу арқылы ата-аналарды цифрлық түрде қолдау және балаларға берілетін қызметтер туралы ақпараттандыру және eGov қосымшасының «Балалар» бөлімінде көрсете отырып, туғанынан 18 жасқа дейінгі балаларға көрсетілетін мемлекеттік қызметтердің тізбесін қалыптастыру.
Ата-аналық жауапкершілік бойынша интерактивтік курс құру және ата-аналар үшін ата-аналық жауапкершілік курсын міндетті түрде өту механизмдерін енгізу.
ата-аналарға қысқартылған жұмыс күні құқығын беру үшін балалардың жасын 1,5 жастан 3 жасқа дейін ұлғайтқан жұмыс берушілерді ынталандыру, жұмыскерлерге мектеп жиналыстары мен шараларға қатысу үшін айына үш сағаттық ақылы демалыс беру құқығы мәселесін қарастыру.
76 шара денсаулық сақтау, әлеуметтік қорғау, отбасын қолдау және білім беру салаларына арналған:
Бүгінгі таңда Қазақстанда отбасы институтын нығайтуға және балаларды қолдауға бағытталған 49 әлеуметтік қолдау шарасы және 15 әлеуметтік төлем мен жәрдемақы қарастырылған. Соңғы 5 жылда 1000-нан астам мектеп салынды. Сонымен қатар, инфрақұрылымды дамыту, ерекше қажеттіліктері бар және қиын өмірлік жағдайда өмір сүретін балаларға қолдау көрсету мәселелері өзекті.
Осыған байланысты Жоспарда мынадай шаралар қарастырылған:
9 жаңа перинаталды орталықты іске қосу.
Ерекше қажеттілігі бар балалар үшін денсаулық сақтау және әлеуметтік қорғау саласында 19 оңалту орталығын ашу, сондай-ақ 10 балалар ауруханасын салу, балалар ауруханалары мен перинаталды ұйымдарды медициналық құрал-жабдықтармен қамтамасыз ету мәселелерін пысықтау.
жетім және ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларға арналған 111 ұйымның жартысынан көбі жөндеуді және жабдықтауды қажет етеді. Осыған байланысты жетім және ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларға арналған 48 ұйымды жөндеу жоспарын әзірлеу қарастырылған. Сонымен қатар, аталған ұйымдардың тәрбиеленушілерін киім-кешек пен аяқ киіммен қамтамасыз ету нормаларын жетілдіру көзделген.
Балаларды қосымша білім беру және спортпен қамту мақсатында ауылдық жерлердегі инфрақұрылымды дамыту: мәдениет үйлері мен ауылдық клубтар базасында балаларға арналған тегін үйірмелер мен секцияларды ашу (4041), сондай-ақ балаларға арналған спорт инфрақұрылымы жоқ ауылдарда шағын спорт кешендерін салу.
Балалардың жағдайын жақсарту және әлеуметтік қолдау шараларын жетілдіру мақсатында, әлеуметтік-экономикалық осалдықты ескере отырып, аз қамтылған отбасыларға және мүгедектігі бар балалар тәрбиелеп отырған отбасыларға мемлекеттік қолдау көрсету тәсілдерін қайта қарау мәселесін қарастыру жоспарлануда.
Елімізде ерекше қажеттілігі бар 120 мың бала бар. Осыған байланысты келесі шаралар көзделген:
Мүгедектігі бар балаларды тәрбиелеп отырған ата-аналарға арналған шаралар пакетін қайта қарау, соның ішінде мүгедектігі бар балаларды тәрбиелеп отырған ата-аналарды қысқартылған жұмыс күніне немесе икемді кестемен жұмысқа тартқан жұмыс берушілерге арналған ынталандыру шараларын қарастыру.
Балаларға протездік-ортопедиялық көмек көрсету саласында инновациялық технологияларды енгізу.
Мүгедектігі бар балаларды оңалтуға арналған техникалық құрал-жабдықтардың тізбесін кеңейту мәселесін қарастыру.
Елімізде 21 мыңнан астам бала орфандық ауруларға шалдыққан. Осыған байланысты келесі шаралар көзделген:
Орфандық аурулары бар науқастарға және эпилепсиямен ауыратын балаларға медициналық көмекті жетілдіру жөніндегі іс-шаралар жоспарын әзірлеу және бекіту.
ҚР-да балаларға паллиативтік көмек көрсетуді ұйымдастыру бойынша іс-шаралар жоспарын әзірлеу және бекіту.
Генетикалық ауруларды, соның ішінде спинальдық бұлшық ет атрофиясын және Дюшен миодистрофиясын анықтау мақсатында пренатальдық скринингті кезең-кезеңімен кеңейту.