Орталық Азиядағы атом энергетикасының дамуы жағдайында Қазақстанның шекаралас аумақтарына радиоэкологиялық мониторинг жүргізу

Атом энергетикасын дамыту Орталық Азия елдерінің энергетикалық саясатының негізгі бағыттарының біріне айналып отыр. Қазақстан өзінің алғашқы атом электр станциясын салу туралы шешім қабылдады, ал көршілес мемлекеттерде, соның ішінде Өзбекстанда да осындай жобалар іске асырылуда немесе дайындық сатысында тұр. Бұл – электр энергиясына сұраныстың артуы және парниктік газдар шығарындыларын азайтуға ұмтылыс нәтижесінде қалыптасқан заңды үдеріс.

Алайда атом энергетикасын дамыту тек заманауи энергия блоктарын салумен шектелмейді, сонымен қатар экологиялық және радиациялық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің тиімді жүйесін құруды талап етеді. АЭС құрылысы жоспарланып отырған елдермен шекаралас аумақтарда кешенді радиоэкологиялық мониторингті ұйымдастырудың маңызы ерекше.

Неліктен бұл бағытқа ерекше назар аудару қажет? Заманауи атом станциялары ең қатаң халықаралық қауіпсіздік талаптары ескеріле отырып жобаланады. Дегенмен, халықаралық тәжірибе көрсеткендей, экологиялық бақылау апаттық жағдайлардың орын алу мүмкіндігіне қарамастан жүзеге асырылуы тиіс. Кез келген ірі өнеркәсіптік объекті қоршаған ортаға белгілі бір дәрежеде әсер етеді, ал ауа массалары мен су ағындарының трансшекаралық таралуы мемлекеттік шекаралармен шектелмейді.

Сондықтан Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік (АЭХА) және басқа да халықаралық ұйымдар мемлекеттерге радиациялық жағдайдағы кез келген өзгерістерді уақтылы анықтауға мүмкіндік беретін тұрақты мониторинг жүйелерін құруды ұсынады.

Қазақстан үшін бұл міндеттің өзектілігі ерекше, өйткені еліміздің оңтүстік өңірлері атом энергетикасын дамыту жоспарланып отырған аумақтармен тікелей шектесіп жатыр.

Қазіргі радиоэкологиялық зерттеулердің басты міндеті ластануды іздеу емес, жаңа энергетикалық объектілерді пайдалануға берілгенге дейін қоршаған ортаның табиғи бастапқы күйін анықтау болып табылады.

Мамандар мұндай көрсеткіштерді «нөлдік» немесе «базалық» радиациялық фон деп атайды. Бұл – кейіннен барлық кейінгі бақылаулардың нәтижелерін объективті түрде салыстыруға болатын өзіндік бастапқы нүкте.

Егер мұндай зерттеулер алдын ала жүргізілмесе, бірнеше жылдан кейін анықталған өзгерістердің жаңа кәсіпорындардың қызметі салдарынан болғанын немесе табиғатта бұрыннан болғанын шынайы түрде анықтау мүмкін болмайды.

Сондықтан дәл бүгін болашақта жүргізілетін экологиялық бақылау жұмыстарының сенімді ғылыми негізін қалыптастыру қажет.

Қазіргі таңда Қазақстанның мемлекеттік радиациялық мониторинг жүйесі ел аумағындағы радиациялық жағдайды бақылауды қамтамасыз етеді. Мысалы, біздің Институт Қазақстанның батысындағы Қарашығанақ мұнай-газ кен орнында орналасқан ЛИРА объектілеріне радиоэкологиялық мониторинг жүргізеді. Сонымен қатар Ұлттық ядролық орталық бұрынғы Семей ядролық сынақ полигоны аумағында осындай зерттеулерді жүзеге асырады. Алайда қолданыстағы бақылау желісі радиациялық жағдайдың жеткілікті кең ауқымды көрсеткіштерін қамтығанымен, бақылау пункттерінің саны шектеулі және мұндай зерттеулер негізінен нақты аумақтардың ішкі мониторингіне бағытталған. Ал шекаралас өңірлерге келетін болсақ, мұнда бақылау желісінің тығыздығы ықтимал өзгерістерді жан-жақты талдау үшін әлі де жеткіліксіз болып отыр.

Қазіргі жағдайда мұндай шектеулі деректер жеткіліксіз. Топырақтағы, судағы, түптік шөгінділердегі, өсімдіктер мен атмосфералық жауын-шашын құрамындағы табиғи және техногендік радионуклидтердің мөлшерін дәл анықтауға, сондай-ақ қоршаған ортаның химиялық құрамын зерттеуге мүмкіндік беретін жоғары дәлдіктегі аналитикалық жабдықтарды пайдалана отырып, кешенді зерттеулер жүргізу қажет.

Осындай тәсіл шекаралас аумақтардың экологиялық жағдайының объективті көрінісін алуға және тіпті болмашы өзгерістердің өзін дер кезінде анықтауға мүмкіндік береді.

Заманауи радиоэкологияның негізгі қағидаты – орын алған оқиғаларға әрекет ету емес, олардың алдын алу. Сондықтан мұндай зерттеулерді атом энергетикасының жаңа объектілерін пайдалануға берілгенге дейін жүргізу қажет. Дәл осы кезеңде болашақта экологиялық жағдайды объективті бағалаудың негізіне айналатын сенімді деректер базасын қалыптастыруға болады.

Сонымен қатар, мұндай зерттеулердің нәтижелері жаңа бақылау пункттерінің орналасуын ғылыми негіздеуге, бақыланатын көрсеткіштердің тізбесін кеңейтуге және радиациялық мониторингтің мемлекеттік жүйесінің тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді. Бұдан бөлек, деректерді жинаудың заманауи тәсілдерін дамыту қажет, мысалы, ауқымды аумақтардың экологиялық жай-күйін жедел бағалау үшін дрондарды пайдалану, онлайн режимде ақпарат жинау станцияларын құру, сондай-ақ жиналған деректерді өңдеу үшін жасанды интеллект технологияларын енгізу маңызды.

Қазақстанда осындай зерттеулерді жүргізуге қажетті барлық ғылыми және техникалық әлеует бар. Елімізде заманауи аналитикалық зертханалармен жабдықталған ғылыми ұйымдар, радиоэкология, радиохимия, ядролық физика және экологиялық мониторинг салаларындағы жоғары білікті мамандар жұмыс істейді.

Шекаралас аумақтарды кешенді зерттеу қоршаған ортаның табиғи радиациялық және геохимиялық жағдайы туралы объективті мәлімет алуға ғана емес, сонымен қатар өңірдегі атом энергетикасының ұзақ мерзімді дамуын ғылыми сүйемелдеудің берік негізін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Мұндай зерттеулер, ең алдымен, Қазақстанның ұлттық мүдделеріне сай келеді, экологиялық қауіпсіздікті арттыруға ықпал етеді және халықтың бейбіт атомды дамытуға деген сенімін нығайтады.

Жоғарыда атап өткенімдей, атом энергетикасын дамыту экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің заманауи жүйесімен қатар жүруі тиіс. Осы тұрғыдан алғанда, шекаралас аумақтардағы радиоэкологиялық мониторинг тек бақылау шарасы ғана емес, ұлттық қауіпсіздіктің маңызды құрамдас бөлігі болып табылады.

Бүгін қалыптастырылған базалық деректер алдағы ондаған жыл бойы экологиялық жағдайды объективті бағалаудың сенімді құралына айналады. Олар ықтимал өзгерістерді дер кезінде анықтауға, ғылыми негізделген басқарушылық шешімдер қабылдауға және халық пен қоршаған ортаның жоғары деңгейдегі қорғалуын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

Сондықтан заманауи радиоэкологиялық мониторинг жүйесін құру Қазақстанның ғана емес, бүкіл Орталық Азия өңіріндегі атом энергетикасының орнықты дамуының ажырамас құрамдас бөлігі ретінде қарастыру қажет.