«Сақтандыру нарығы туралы» және «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне сақтандыру нарығын реттеу және дамыту мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Заңдарының жобаларына реттеушілік саясаттың консультативтік құжаты

р/с №

Проблемалық сұрақ  

Туындаған проблеманың негізгі себептері

Сипатталатын проблеманың деңгейі мен маңыздылығын көрсететін талдамалық мәліметтер

Проблеманы өлшеу тәсілдері

Сақтандыру нарығын реттеуді жетілдіру

1.

Сақтандыру нарығын дамытудың қазіргі экономикалық шарттары мен басымдықтары оны реттеу тәсілдерін қайта қарау мен жетілдіру қажеттілігін негіздейді. «Сақтандыру қызметі туралы» 2000 жылғы 18 желтоқсандағы Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңы (бұдан әрі – Сақтандыру қызметі туралы заң) Қазақстанның сақтандыру нарығының қалыптасуы және қаржы секторын цифрландырудың бастапқы кезеңі кезеңінде қабылданды. Осыған байланысты ол ағымдағы нақты жағдайларды ескере отырып, кешенді жаңартуды қажет етеді. Атап айтқанда, артық, барынша жан-жақты және ескірген нормаларды қайта қарау және жою, сондай-ақ қосымша әкімшілік кедергілер тудыратын және реттеудің икемділігін төмендететін аралық заңнаманы оңтайландыру қажет Киберқауіпсіздік, клиенттердің дербес деректерін өңдеу және қорғау мәселелерін қоса алғанда, саланың цифрлық түбегейлі өзгеруіне байланысты нормаларды дамыту ерекше назар аударуды талап етеді.

Жалпы, заңнаманы жаңарту сақтандыру ұйымдарының қаржылық тұрақтылығы мен төлем қабілеттілігін қамтамасыз етуге, тұтынушылардың құқықтарын қорғауды күшейтуге, сақтандыру құпиясын қамтамасыз ету тетіктерін жетілдіруге, сондай-ақ сақтандыру нарығын реттеудің тиімділігі мен бейімделуін арттыруға бағытталуға тиіс.

Қолданыстағы реттеу моделі сақтандыру нарығының қалыптасу кезеңінде, базалық нормативтік негізді құруға, тұрақтылықты қамтамасыз ету және тұтынушылардың құқықтарын қорғауға басымдық бепілген кезеңде қалыптасты. Бұл жағдайда заң деңгейінде жан-жақты және қатаң реттеудің жоғары дәрежесі ақталды.

Алдағы уақытта заңнаманы дамыту негізінен нақты өзгерістер мен толықтырулар арқылы жүргізілді, бұл артық және қайталанатын нормалардың жинақталуына алып келеді.

Сақтандыру қызметінің жекелеген аспектілері әртүрлі заңнамалық актілермен реттелетін, қосымша әкімшілік кедергілер тудыратын және жүйенің икемділігін шектейтін нормативтік-құқықтық базаның бөлшектенуі де маңызды фактор болып табылады.

Бұдан басқа, цифрлық технологиялардың даму қарқыны және жаңа тәуекелдердің пайда болуы нормативтік базаны жаңартудан едәуір алда тұр және киберқауіпсіздік, деректерді өңдеу және қорғау, сондай-ақ сақтандыру қызметтерін цифрландыру бөлігінде реттеуді бейімдеуді талап етеді.

Жиынтығында аталған факторлар Сақтандыру қызметі туралы заңның нормаларын кешенді түрде қайта қарауды талап етеді.

Сақтандыру қызметі туралы заң 16 тарау мен 126 баптан тұрады.

Сақтандыру қызметі туралы заң  қабылданған уақыттан бастап оған 70-тен аса рет түзетулер енгізілген. Соңғы бес жылда 12 заңмен, оның ішінде 2025 жылы 5 заңмен өзгерістер енгізілген. Ағымдағы жылы Заңға өзгерістер екі рет енгізілген. 

Сипатталып отырған проблема ұйымдық-құқықтық сипатқа ие.

Міндетті сақтандыруды реттеудің икемді нарықтық моделіне көшу

2.

Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің (Ерекше бөлім) нормалары міндетті сақтандыруды төмендегідей айқындайды:

1) міндетті әлеуметтік сақтандыруды қоспағанда, түрлері, шарттары мен тәртібі сақтандырудың міндетті түрлерін реттейтін жекелеген заңнамалық актілерде белгіленетін, заңнамалық актілердің талаптарына орай жүзеге асырылатын сақтандыру;

2) міндетті сақтандыру туралы талап, сақтандырудың түрлері мен ең төмен талаптары (оның ішінде сақтандыру объектісі, сақтандыру тәуекелдері және сақтандыру сомаларының ең төмен мөлшерлері) заңнамада белгіленетін, ал сақтандырудың өзге де шарттары мен тәртібі тараптардың келісімімен айқындалатын сақтандыру (жүктелген сақтандыру).

Осылайша, тарифтерді, тәуекелдер тізімін және сақтандыру сомасын қоса алғанда, міндетті сақтандырудың негізгі өлшемдері заң деңгейінде бекітіледі.

Аталған тәсіл икемді болып табылмайды, өйткені кез-келген өзгерістер заңнамалық түзетулерді қажет етеді. Бұл жүйенің нарықтық жағдайдың өзгеруіне, шығын деңгейіне және жаңа тәуекелдердің пайда болуына бейімделуін баяулатады. Шамадан тыс реттеу бәсекелестікті шектейді, сақтандыру өнімдерінің дамуын тежейді және тұтынушылардың жекелеген сегменттері мен қажеттіліктерінің ерекшеліктерін ескермейді.

Атап айтқанда, міндетті сақтандырудың қолданыстағы моделі артығымен реттелген және сақтандыру нарығының дамуын шектейтін және сақтандыру қорғанысының тиімділігін төмендететін инерциялық жүйені қалыптастырады.

Қазақстандағы міндетті сақтандыру моделі  икемділігінің төмен болу себептері тарихи қалыптасқан реттеу жүйесімен байланысты. Сақтандыру нарығының қалыптасуының алғашқы кезеңінде қатаң реттеу орынды болды: ол базалық стандарттарды қалыптастырды, сақтанушыларды қорғауды қамтамасыз етті және нарықты ретке келтіруге ықпал етті. Мысалы, ең төменгі сақтандыру сомасы мен белгіленген тарифтерді заңдарға бекіту жаңа компанияларға бірыңғай шарттарда әрекет етуге мүмкіндік берді және демпинг пен алаяқтық тәуекелдерін азайтты.

Алайда, сақтандыру нарығын дамытудың ағымдағы кезеңінде бұл модель өзінің өзектілігін жоғалтты. Сақтандыру шарттарын заң деңгейінде толыққанды бекіту жаңа өнімдерді енгізуді баяулатады және шығындылық деңгейін ескере отырып, тарифтерді жедел түзетуге мүмкіндік бермейді. Міндетті сақтандырудың әрбір түрі жеке заңмен реттелетін нормативтік-құқықтық базаны бөлшектеу ережелерді шоғырландыруды қиындатады және артық бюрократиялық жүктеме тудырады. Нарықтың икемді тетіктерінің болмауы сақтандырушылар арасындағы бәсекелестікті шектейді, инновацияларды тежейді және аймақтық ерекшеліктер мен тұтынушылардың қажеттіліктерінің әртүрлі екенін ескермейді.

Қазақстан Республикасында көлік құралдары иелерінің, тасымалдаушылардың жолаушылар алдындағы азаматтық-құқықтық жауапкершілігін, қызметі үшінші тұлғаларға зиян келтіру қаупімен байланысты объектілер иелерін сақтандыруды, сондай-ақ экологиялық сақтандыруды, еңбек міндеттерін орындау кезінде қызметкерлерді жазатайым оқиғалардан сақтандыруды, жеке нотариустардың, аудиторлар мен туристердің жауапкершілігін қоса алғанда, міндетті сақтандырудың 8 сыныбы жұмыс істейді.

Бұл ретте сақтандырудың осы түрлері бойынша тарифтер заңнамалық деңгейде белгіленеді және нарықтық конъюнктураның өзгерістерін ескере отырып, жедел түзетуге жатпайды. Нәтижесінде бірқатар сыныптар бойынша залалдылықтың өсуі байқалады, бұл салада жүйелік теңгерімсіздіктердің болуын көрсетеді.

Көлік құралдары иелерінің азаматтық-құқықтық жауапкершілігін міндетті сақтандыру сегментіндегі жағдай ең айқын болып табылады. Осы сыныптағы залал деңгейі шамамен 107%-ға жетеді (жекелеген компанияларда 130% -150%) және әлі өсуде.

Тарифтердің белгіленген сипаты оларды уақтылы жаңарту мүмкіндігін шектейді, бұл сақтандыру ұйымдарына қаржылық жүктемені күшейтеді және тұтастай алғанда жүйенің орнықтылығын төмендетеді.

2025 жылдың басынан бері қабылданған сақтандыру сыйлықақыларының көлемі  сақтандырудың міндетті сыныптары бойынша – 272 млрд теңгені құрады, ол 2024 жылмен салыстырғанда 8%-ға ұлғайған (соңғы 5 жылда 2 еседен астам өскен). Міндетті сақтандыру шарттары бойынша сақтандыру сыйлықақыларының үлесі сақтандыру сыйлықақыларының жалпы көлемінен
16%-ды құрайды.

Сақтандыру төлемдерінің көлемі сақтандырудың міндетті сыныптары бойынша 2025 жылы 157 млрд теңгені немесе жалпы көлемнен 34 %-ды құрады. 2024 жылмен салыстырғанда міндетті түрлер бойынша төлемдер 23%-ға өсті (соңғы 5 жылда 3,6 есе өскен).

Сақтандыру салаларын, сыныптары мен түрлерін жүйелеу

3.

Сақтандыру қызметін мемлекеттік реттеу мен лицензиялауды ұйымдастыру және жүзеге асыру үшін сақтандыру салаларға, сыныптар мен түрлерге бөлінеді. Сақтандыру ұйымы сақтандыру қызметін «өмірді сақтандыру» саласы немесе «жалпы сақтандыру» саласы бойынша жүзеге асырады.

СҚ туралы қолданыстағы заңда міндетті сыныптар мен сақтандырудың жүктелген  түрлерінің құрылымы жоқ.

Сақтандырудың міндетті сыныптарының тізбесі Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің 2003 жылғы 21 наурыздағы № 38 өкімімен бекітілген және ол бекітілген сәттен бастап қайта қаралмаған. Көрсетілген тізбеде қазіргі уақытта жұмыс істеп тұрған міндетті сақтандыру сыныптары және белгілі бір субъектілердің сақтандыру шарттарын жасауды реттейтін және бақылайтын мемлекеттік уәкілетті органдар туралы өзекті емес ақпарат қамтылады.

Сақтандырудың міндетті сыныптары мен түрлерін жіктеуге неғұрлым құрылымдалған және келісілген тәсілді қалыптастыру сақтандыру нарығын реттеуді одан әрі жетілдірудің маңызды бағыты болып табылады.

Қазіргі уақытта міндетті сақтандырудың жекелеген түрлері әртүрлі заңнамалық актілермен реттеледі, бұл нормативтік базаның кезең-кезеңімен дамуын көрсетеді.

Мұндай модель белгілі бір дәрежеде сақтандыру нарығының құрылымын тұтастай қабылдауды қиындатады, сонымен қатар құқық қолдану процесінде қосымша іс-әрекетті қажет етеді. Сақтандырудың міндетті және жүктелген түрлерін жүйелеудің жеткіліксіздігі оларды біріздендіру мүмкіндіктерін шектейді және өнім желісінің одан әрі дамуын және сақтандыру шарттарының ашықтығын арттыруды тежеуі мүмкін.  

Қазақстанда міндетті сақтандыру екі нысанда – міндетті және жүктелген нысандарда іске асырылады. Қазіргі уақытта сақтандыру нарығында сақтандырудың 8 міндетті сыныбы және 10 жүктелген түрі бар (соңғы 7 жылда жүктелген сақтандырудың жаңа 7 түрі енгізілген), олар көлік, еңбек қатынастары, денсаулық сақтау, туризм мен қоғамдық қауіпсіздікті қоса алғанда, негізгі әлеуметтік маңызы бар салаларды қамтиды.

Сақтандыру нарығының жалпы көрсеткіштері:

2025 жылы сақтандыру сыйлықақыларының көлемі 2024 жылмен салыстырғанда 12,5%-ға ұлғайып, 1,7 трлн теңгені құрады (соңғы 5 жылда 3,3 есе өскен). Сыйлықақылардың өсуіне негізгі үлесті сақтандырудың ерікті түрлері қамтамасыз етті. Мүліктік сақтандыру бойынша сыйлықақылар 31%-ға ұлғайды және 302,7 млрд теңгені құрады (соңғы 5 жылда 2,6 есе өскен), зейнетақы аннуитеттері бойынша 9,1%-ға 425,9 млрд теңгеге дейін (соңғы 5 жылда 9,2 есе өскен) өсті.

Сақтандыру төлемдері 2025 жылы 461,4 млрд теңгені құрады, бұл өткен жылмен салыстырғанда 38,1%-ға артық (соңғы 5 жылда 3,1 есе өскен).

Төлемдердің өсуі зейнетақы аннуитеттері бойынша төлемдердің 2,7 есе, 55,1 млрд теңгеге дейін (соңғы 5 жылда  4,8 есе өскен), сондай-ақ мүліктік сақтандыру бойынша 42,4%-ға, 94,2 млрд теңгеге дейін (соңғы 5 жылда 5,6 есе өскен) ұлғаюына байланысты. Сонымен бірге, міндетті автосақтандыру бойынша төлемдердің өсуі сақталуда: 2025 жылы төлемдердің көлемі 32,3% -ға ұлғайып, 105,9 млрд теңгеге жетті (соңғы 5 жылда 3,6 есе өскен).

Сақтандыру нарығының инфрақұрылымын жетілдіру

4.

Тұтастай алғанда, Қазақстан Республикасы сақтандыру нарығының инфрақұрылымы қазіргі уақытта сақтандыру қызметін жүзеге асыру және тұтынушылардың мүдделерін қорғау үшін базалық жағдайларды қамтамасыз ете отырып, қалыптасқан және жұмыс істеп тұр. Нарықта дамыған сақтандыру жүйелеріне тән негізгі институционалдық элементтер бар.  Сонымен бірге оның одан әрі дамуын тежейтін бірқатар факторлар сақталуда.

Атап айтқанда, «көлеңкелі» агенттер мен «көмекшілер» деп аталатын реттелмейтін делдалдардың қызметі сақтандыруға деген сенім деңгейіне айтарлықтай әсер етеді, олар сыйақы үшін азаматтарға сақтандыру төлемдерін реттеуге жәрдем көрсетеді. Мұндай практикалардың таралуы сақтандыру қатынастарының ашықтығы мен адалдығына тәуекелдерді қалыптастырады, бұл оларды ретке келтіру және құқықтық салаға ықпалдастыру қажеттілігін тудырады.

Нарықта сақтандыру тарифтері мен резервтерінің объективті актуарлық есептеулерін жүргізуді қамтамасыз ете алатын, сондай-ақ сақтандыру ұйымдарының қаржылық орнықтылығын тәуелсіз бағалауды жүзеге асыра алатын тәуелсіз актуарлық орталық жоқ.

Сақтандыру брокерлері өздерінің делдалдығы арқылы жасалған шарттар бойынша сақтандыру жағдайларын реттеу процесіне қатыспайды және цифрлық сервистерді құрғаны және маркет-плейстерді дамытқаны үшін сақтандыру ұйымдарынан комиссиялық сыйақы ала алмайды.

Қазіргі уақытта өзара сақтандыру қоғамдарының (ӨСҚ) әлеуеті шектеулі дәрежеде іске асырылуда, бұл сақтандыру нарығының жекелеген сегменттерінің дамуын тежейді.

Нарықта актуарийлердің кәсіби құзыреттілігін дамытумен және қолдаумен және кәсіби стандарттарды белгілеумен айналысуға тиіс «Қазақстан актуарийлер қоғамы» ҚБ жеткіліксіз рөл атқарады.

Сақтандыру секторында тұрақты кадрлар базасын қалыптастыруды шектейтін актуарийлердің көмекшілері сияқты мамандарды даярлаудың формальды тәсілдері жоқ.

Қазақстанның сақтандыру нарығында аталған проблемалардың туындау себептері тарихи және құрылымдық сипатқа ие.

Біріншіден, инфрақұрылымның көптеген элементтері сақтандыру нарығының қалыптасуының басында, базалық институционалдық тетіктерді құру басымдыққа ие болған кезде қалыптасты. Бұл жағдайда реттеу жалпы қағидаттарды бекітуге бағытталды, ал делдалдардың қызметін жан-жақты ұйымдастыру, актуарлық қолдау және кәсіби қауымдастықтарды дамыту мәселелері екінші орынға шықты.

Екіншіден, құқықтық вакуум бар, соның салдарынан нарықта реттелмейтін делдалдар, атап айтқанда, «көлеңкелі» агенттер мен  «көмекшілер» пайда болады, олардың қызметі сақтандыру мен нарықтың ашықтығына деген сенімге қауіп төндіреді.

Үшіншіден, нарықта тәуелсіз актуарлық орталық қалыптаспаған және «Қазақстан актуарийлер қоғамы» ҚБ сияқты кәсіби бірлестіктердің институционалдық рөлі толық дамымаған. Бұл тәуелсіз сараптаманы ұйымдастыру, стандарттарды әзірлеу және актуарлық есептеулердің сапасын бақылау үшін шектеулі тәжірибе мен ресурстарға байланысты, бұл сақтандыру ұйымдарының қаржылық орнықтылығын объективті түрде бағалау мүмкіндігін азайтады.

Жиынтықтығында аталған факторлар нарықтың жекелеген сегменттерінің дамуын баяулатады, инфрақұрылымның икемділігін азайтады және оның жаңа экономикалық және технологиялық сын-қатерлерге бейімделуін шектейді. 

2026 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша сақтандыру секторында:

- 25 сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымы (оның ішінде 15 сақтандыру ұйымы «жалпы сақтандыру» саласында, 10 сақтандыру ұйымы «өмірді сақтандыру» саласында қызметін жүзеге асырады);

- 12 сақтандыру брокері;

- 69 лицензияланған актуарий;

- Сақтандыру төлемдеріне кепілдік беру қоры;

- сақтандыру агенттері;

- сақтандыру жөніндегі бірыңғай дерекқорды қалыптастыру және жүргізу жөніндегі ұйым;

- сақтандыру омбудсманы;

- Қазақстан актуарийлер қоғамы бар.

13 заңды тұлға ӨСҚ ретінде тіркелген.

25 сақтандыру ұйымының ішінде 1 сақтандыру ұйымы 100% мемлекет қатысатын, 9 сақтандыру ұйымы шетел қатысатын ұйым болып табылады. 

Медицина қызметкерлерінің кәсіби жауапкершілігін сақтандыру жөніндегі бірыңғай сақтандыру пулын және Қызметкерді еңбек (қызметтік) міндеттерін атқарған кезде жазатайым оқиғалардан міндетті сақтандыру жөніндегі қайта сақтандыру пулын қоса алғанда, сақтандыру нарығында 10 сақтандыру пулы жұмыс істейді.

Қазақстанда сақтандыру секторының инфрақұрылымын дамыту проблемаларын бағалау инфрақұрылым субъектілері қызметінің қаржылық орнықтылығы мен нәтижелілігін талдау арқылы жүзеге асырылуы мүмкін.

Қазіргі уақытта реттелмейтін делдалдар, яғни «көлеңкелі» агенттер мен «көмекшілер» өз қызметтері үшін алатын комиссиялар төлем сомасының 50%-ынан асуы мүмкін. Тұтынушы өзіне тиесілі сақтандыру төлемінің нақты сомасы туралы білмеуі де мүмкін, өйткені ол толығымен делдалға сүйенеді.

Ағымдағы уақытта Қазақстанның сақтандыру нарығында барлығы 69 лицензияланған актуарий бар. Мамандарды даярлаудың ұзақ мерзімін және біліктілікті тұрақты түрде арттырып отыру қажеттілігін ескере отырып, кәсіби қоғамдастықтың өсуі салыстырмалы түрде баяу жүреді. Мұндай жағдай сақтандыру ұйымдарында актуарлық сараптаманы толыққанды қамтамасыз ету мүмкіндіктерін шектейді және жоғары сапалы сақтандыру өнімдерінің дамуын, сондай-ақ тәуекелдерді тиімді басқаруды тежейді.

2025 жылы сақтандыру омбудсманына түскен шағымдардың саны шамамен 60%-ға өсті, оның ішінде міндетті автосақтандыру бойынша істердің үлесі 90%-ды құрады. Бұл цифрлар сақтандыру брокерлерін сақтандыру жағдайларын реттеу процесіне, әсіресе міндетті автосақтандыру сыныбына қосу қажеттілігін растайды.  

Сақтандыру төлемдеріне кепілдік беру жүйесін жетілдіру

5.

ҚазақстанРеспубликасында Сақтандырутөлемдерінекепілдік беру қоры (СТКҚ) сақтандыруұйымдары төлемге қабілетсіз болған жағдайдасақтанушылармен пайда алушылардың құқықтарымензаңдымүдделерінқорғаумақсатындақұрылғанмамандандырылғанұйым болып табылады.

СТКҚ-ның негізгі функцияларына сақтанушыларға (пайда алушыларға) сақтандыру ұйымы мәжбүрлеп таратылған кезде сақтандырудың барлық міндетті және әлеуметтік маңызы бар сыныптары бойынша, сондай-ақ өмірді сақтандырудың жинақтаушы өнімдері бойынша кепілдік төлемдерді жүзеге асыру жатады

Бұл ретте қазіргі уақытта СТКҚ  кепілдік беру жүйесіне қатысушылардың қаржылық орнықтылығын мониторингтеу және олардың қаржылық жай-күйінің нашарлауына уақтылы ден қою үшін құралдарға ие емес, бұл сақтанушылар үшін дәрменсіздіктің алдын алу және шығындарды азайту мүмкіндіктерін шектейді.

Біріншіден, СТКҚ-ны құрукезіндеоныңнегізгіміндетісақтандыруұйымдары төлемге қабілетсіз болған жағдайдакепілдіктөлемдердіжүзеге асыруды қамтамасыз ету болды.Ол кезде  басымдықсақтанушыларменпайда алушылардың құқықтарынқорғауболды,алтәуекелдердіертеескертужәнеқатысушылардыңқаржылықжағдайынаталдамалықмониторингфункцияларыоныңмандатына кірмеген.

Екіншіден, сақтандыру ұйымдарының тәуекел бейінін  бағалауға арналған дамыған инфрақұрылым мен мамандандырылған құралдардың болмауы СТКҚ-ның қатысушылардың қаржылық орнықтылығына уақтылы талдау жүргізу мүмкіндігін шектейді. Жиынтығында бұл факторлар сақтандыру жүйесіне тұрақтылық пен сенімділікті қамтамасыз етудегі СТКҚ-ның тиімділігін төмендетеді.

СТКҚ акционерлік қоғамның ұйымдық-құқықтық нысанында жұмыс істейтін коммерциялық емес ұйым болып табылады. Сақтандырудың кепілдік берілген түрлері бойынша қызметті жүзеге асыру құқығына лицензиясы бар қатысушы сақтандыру ұйымдары СТКҚ-ның акционерлері болып табылады (01.01.2026 ж. жағдай бойынша 24 сақтандыру ұйымы СТКҚ акционерлері болып табылады).

 СТКҚ активтерін қалыптастырудың негізгі көзі бастапқы біржолғы (кепілдік беру жүйесіне енгізілген кезде кіру жарналары), міндетті (тұрақты (мерзімді) сипаттағы, мөлшерлемесі жыл сайын бекітілетін), сондай-ақ төтенше (қосымша, СТКҚ активтерін толықтыруға бағытталған) жарналарды қамтитын қатысушы сақтандыру ұйымдарының жарналары болып табылады.

2025 жылдың қорытындысы бойынша СТКҚ-ның активтері 41,8 млрд теңгені (33,3%-ға өсті), резервтер көлемі – 35,5 млрд теңгені (56,4%-ға өсті), инвестициялық кіріс 4,21 млрд теңгені құрады. Зиянды өтеу бойынша төлемдер 237,9 млн теңгені (35 жағдай) құрады, кепілдік төлемдер жүзеге асырылған жоқ.

2024 жылы жалпы сақтандыру бойынша сақтандыру ұйымдарының (ЖСҰ) есептелген жарналары 270,8 млн теңгені, өмірді сақтандыру бойынша сақтандыру ұйымдарының (ӨСК) 4 670,4 млн теңгені, 2025 жылы – ЖСҰ жарналары 383,2 млн теңгені (2024 жылмен салыстырғанда 1,4 есе ұлғайды), ӨСК жарналары 6 610,2 млн теңгені құрады  (2024жылғыкөрсеткіштерменсалыстырғанда1,4есеұлғаю).

Оныңактивтерініңкөлемінәлеуеттіміндеттемелердің шамасымен салыстыруды,сондай-ақ қолайсызсценарийлержағдайында қордыңтұрақтылығынбағалауүшінстресс-тестілеудіжүргізудікөздейтін СТКҚ  қаражатыныңжеткіліктілігінталдау.

Сақтандыру секторының тәуекелдерін, оның ішінде залал көрсеткіштерін, сақтандыру жағдайларының жиілігін және тәуекелдердің шоғырлануын талдау маңызды рөл атқарады. Сонымен қатар, болашақ төлемдерді болжауға және қолайсыз оқиғалардың ықтималдығын бағалауға мүмкіндік беретін актуарлық әдістер қолданылады

Кепілдік беру институттарының жұмыс істеуінің халықаралық тәжірибесімен салыстырмалы талдауды қолданған жөн. Осы тәсілдерді кешенді қолдану қолданыстағы жүйенің барабарлығын объективті бағалауға және оны одан әрі жетілдіру бағыттарын анықтауға мүмкіндік береді.

Жинақтаушы және инвестициялық сақтандыруды дамыту

6.

Жинақтаушысақтандырунарығыоныңхалықарасындакең таралуын тежейтінбірқатарпроблемаларменсипатталады.

Ең алдымен, жинақтаушы сақтандыру өнімдерінің ену деңгейі төмен. Зейнетақы аннуитеттері мен Unit-linked сияқты әртүрлі құралдардың болуына қарамастан, бұл өнімдер тауашалар болып қала береді және ұзақ мерзімді жинақ үшін жаппай таңдау болып табылмайды. Халықтың жинақтаушы сақтандырудың мәні мен артықшылықтарын жеткіліксіз түсінуі маңызды мәселе болып табылады. Өнімдер күрделі және ашық емес деп қабылданады және олардың инвестициялық құрамдас бөлігі қаржылық сауаттылық пен нарықтық құралдармен жұмыс істеу тәжірибесінің жеткіліксіздігінен сақтықты тудырады.

Сонымен қатар нарық клиенттердіңинвестициялықтәуекелдергежоғарысезімталдығыменсипатталады.Азаматтардыңкөпшілігікепілдендірілгенкірістілігібарқұралдарғабағытталған,осығанбайланыстыайнымалыкірістілігібарөнімдер(Unit-linkedқоса алғанда)тартымдылығы жағынан банктікдепозиттердентөмен.

Жиынтығында аталған факторлар нарықтың ағымдағы бейінін қалыптастырады, онда жинақтаушы сақтандыру қолда бар әлеуеті мен институционалдық алғышарттарына қарамастан қалыпты қарқынмен дамиды және әлі де халықтың жинақ құрылымында елеулі үлесті алмайды

Жинақтаушысақтандырудыңдамуынтежейтіннегізгісебептер – халықтың  қаржылықсауаттылығыныңтөмендігі, инвестициялыққұрамдас бөлігі барөнімдердіңартықшылықтарынтүсінудегіқиындықтар, клиенттердіңинвестициялықтәуекелдергежоғарысезімталдығы.

Жинақтаушы сақтандыру нарығында мұндай жағдайдың қалыптасу себептері кешенді сипатқа ие және тұтынушылардың іс-қимылының  ерекшеліктерімен де, институционалдық ортамен де байланысты:

Біріншіден, халықтың қаржылық сауаттылығының салыстырмалы түрде төмен деңгейі негізгі фактор болып қала береді. Азаматтардың көпшілігі сақтандыру және инвестициялық өнімдерді әлсіз ажыратады, жинақтаушы сақтандырудың жұмыс істеу қағидаттарын және Unit-linked шеңберінде табыстылықты қалыптастыру тетігін толық түсінбейді. Нәтижесінде мұндай өнімдер күрделі және ашық деп қабылданады. Екіншіден, кепілдендірілген кірістілігі бар консервативті құралдарға іс-қимыл бейімділігі маңызды рөл атқарады.

Банктікдепозиттердәстүрлі түрде жинақтаудыңнеғұрлымтүсініктіжәнесенімдіәдісіретіндеқабылданады, себебі олартұрақтыкіріспенжоғарыөтімділікті қамтамасыз етеді.Оларданайырмашылығы, инвестициялыққұрауышыбаржинақтаушысақтандырунарықтықауытқуларменбайланысты,бұлклиенттердіңсақтығынкүшейтеді.

Үшіншіден, инвестициялық тәуекелдерге жоғары сезімталдық халықтың нарықтық құралдармен жұмыс істеудегі шектеулі тәжірибесіне байланысты. Жаппай инвестициялық мәдениеттің болмауы тіпті кірістіліктің орташа ауытқуы қаражатты жоғалтудың маңызды тәуекелі ретінде қабылдануына әкеледі. Сонымен қатар, қаржы институттары мен жаңа өнімдерге деген сенім деңгейі әсер етеді. Жаңалықтың кез-келген элементтері, соның ішінде инвестициялық құрауыш, әсіресе нарыққа қатысушылардың ашық және қолжетімді байланысы болмаған кезде сақтықты тудыруы мүмкін.

Жинақтаушы сақтандыру – бұл сақтандырып қорғаудың ғана емес, сондай-ақ болашаққа арналған жинақтарды қалыптастырудың құралы.

Қазіргі уақытта сақтандыру нарығында азаматтарға зейнетақы аннуитеттерінің барлық түрі (кейінге қалдырылған, бірлескен, ерлі-зайыптыларға арналған) қолжетімді. 2026 жылдың басында зейнетақы аннуитеті бойынша қолданыстағы шарттардың саны 164 мыңнан асады, бұл өткен жылғы көрсеткіштен 38%-ға артық, ал олар бойынша сақтандыру сыйлықақыларының сомасы 1,2 трлн теңгені құрайды.

2018 жылдан бастап сақтандыру компаниялары уәкілетті органның лицензиясы негізінде сақтандыру сыйлықақылары мен оларды инвестициялаудан түскен кірістер бөлігінен қалыптастырылған қаражатты қоса алғанда, Unit-linked шарттары бойынша инвестициялық портфельді дербес басқару құқығына ие болды.

2026 жылдың басындағы жағдай бойынша жалпы сомасы 4 024 млн теңгеге 368 Unit-linked шарты (инвестициялық құрауыштан тұратын сақтандыру өнімі, ол бойынша кіріс инвестициялардың нәтижелеріне байланысты болады) жасалған, бұл ретте сақтандыру сыйлықақыларының жиынтық көлемі 721 млн теңгені құрады.

Қазіргі уақытта инвестициялық портфельді басқару жөніндегі қызметті тек бір ғана сақтандыру компаниясы – «Nomad Life» ӨСК» АҚ жүзеге асырады.

2023 жылдан бастап сақтандырушылар екінші деңгейдегі банктермен қатар Мемлекеттік білім беру жинақтау жүйесінің операторлары болды және қазіргі уақытта жалпы сомасы 1,5 млрд теңгеге 7,5 мыңнан астам сақтандыру шарты жасалды, бұл аталған тетіктің сұранысқа ие екенін және халықтың ұзақ мерзімді білім беру жинақтау құралдарына деген қызығушылығының орнықты екенін куәландырады.

Жинақтаушы сақтандыру нарығының белгіленген проблемаларын өлшеу тәсілдері сұраныс деңгейін де, халық тарапынан өнімдерді қабылдауды да көрсететін сандық және сапалық индикаторлар жүйесі арқылы қалыптастырылуы мүмкін. Ең алдымен, жинақтаушы сақтандыру өнімдерінің енуінің төмен деңгейі байқалады.

2025 жылдың қорытындысы бойынша Қазақстанның ІЖӨ-дегі өмірді сақтандыру үлесі (жинақтаушы өнімдерді қоса алғанда) небәрі 0,51%-ды құрады, бұл орташа әлемдік деңгейден (шамамен 3%) едәуір төмен және осы көрсеткіш 5%-дан асатын дамыған елдерге қарағанда 5-8 есе төмен. Бұл жинақтаушы сақтандыру тауашалық сегмент болып қалатынын және жинақтаудың жаппай құралы болып табылмайтынын көрсетеді.

Көлемдердің айтарлықтай өсуіне қарамастан (өмірді сақтандыру бойынша сыйлықақылар 2025 жылы шамамен 820 млрд теңгеге жетті, 2015 жылмен салыстырғанда                  9 еседен астам ұлғайды), бұл өсім көбінесе халық тарапынан жаппай сұраныс емес, зейнетақы аннуитеттері мен корпоративтік бағдарламалар есебінен қамтамасыз етіледі. Нарықтың жоғары шоғырлануы да маңызды мәселе болып табылады. Сақтандыру сыйлықақыларының шамамен 93%-ы төртірікомпанияға тиесілі, бұл бәсекелестіктішектейді, өнімжелісініңдамуынбәсеңдетедіжәнежинақтаушыөнімдердібелсендіілгерілету үшінынталандырудытөмендетеді.

Сонымен қатар, нарық шектеулі қамтумен сипатталады: елде тек 10 ӨСК жұмыс істейді, бұл бәсекелестіктің дамуын және халық үшін өнімдердің қолжетімділігін тежейді.

Лицензиялау процесін жетілдіру

7.

Сақтандыру қызметін лицензиялау лицензияда сақтандырудың нақты сыныптарын көрсете отырып, сақтандыру салалары бойынша жүзеге асырылады. Сақтандыру ұйымының бастапқыда лицензияға енгізілмеген сала шеңберіндегі сыныптар тізбесін кеңейту ниеті болған кезде лицензиялау процесі қайтадан басталады, қосымша сыныптарды енгізу мемлекеттік қызметті алу үшін жүгінуді талап етеді, жаңа бизнес-жоспар ұсыну талап етіледі. Мұндай талаптар қаржылық тұрақтылықты қамтамасыз ету және сақтанушылардың мүдделерін қорғау тұрғысынан негізделуі мүмкін, бірақ оларды компанияның қызметі мен ауқымын ескермей біркелкі қолдану нарыққа шығу рәсімін қиындатады.

Нарыққа қатысушыларға әкімшілік жүктемені ұлғайту, жаңа өнімдерді шығару мерзімдерін ұзарту және сақтандыру ұйымдарының операциялық икемділігін төмендету. Нарыққа кіру және жұмыс істеп тұрған сақтандыру ұйымдарының қызметін кеңейту үшін кедергілер осы процестерді одан әрі оңтайландыру және жаңғырту үшін әлеуеттің болуына қарамастан, бәсекелестіктің дамуын және жаңа сақтандыру өнімдерін енгізуді тежейді.

Қалыптасқан жағдайдың себебі көбінесе сақтанушыларды қорғаудың жоғары деңгейін және сақтандыру нарығының қаржылық орнықтылығын қамтамасыз етуге ұмтылу болып табылады. Сақтандыру қызметі клиенттер алдындағы елеулі қаржылық міндеттемелерді басқарумен тікелей байланысты болғандықтан, реттеу бастапқыда талаптарды барынша біріздендіру қағидаты бойынша қалыптасты.

Бұдан басқа, қолданыстағы реттеу моделінің қалыптасуы сақтандыру нарығының қалыптасу кезеңінде, сенімді және бақыланатын қадағалау жүйесін құруға баса назар аударылған кезде орын алды. Мұндай жағдайларда лицензиялауға, құжаттардың көлеміне және қаржылық болжамдарға бірдей талаптарды енгізу ашықтықты қамтамасыз ету және нарықта қаржылық тұрғыдан әлсіз компаниялардың пайда болуын болдырмау құралы ретінде қарастырылды.

Тағы бір себеп қаржы секторын реттеуге дәстүрлі түрде қатаң әкімшілік тәсіл болып табылады, онда заңнама көптеген рәсімдерді, соның ішінде лицензиялау тәртібі мен сақтандыру ұйымдарына қойылатын талаптарды егжей-тегжейлі реттеуге тырысады.

Осылайша, қалыптасқан талаптар жүйесі ең алдымен тұрақтылық пен бақылауға бағдарланған реттеуге тарихи қалыптасқан тәсілдің нәтижесі болып табылады. Алайда, сақтандыру нарығы дамыған сайын икемді және тәуекелге бағытталған реттеу моделіне біртіндеп көшу қажеттілігі туындайды.

2026 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша сақтандыру секторында 25 сақтандыру ұйымы жұмыс істейді, оның ішінде 15 – «жалпы сақтандыру» саласында және 10 – «өмірді сақтандыру» саласында.

Жаңа қатысушылардың пайда болуы салыстырмалы түрде сирек кездеседі. Бұл көбінесе сақтандыру ұйымдарын құруға және лицензиялауға қойылатын жоғары талаптарға, оның ішінде жарғылық капиталдың едәуір мөлшеріне, құжаттар мен қаржылық болжамдардың кең топтамасын ұсыну қажеттілігіне, тәуекелдерді басқару және ішкі бақылау жүйесіне қойылатын талаптардың орындалуына байланысты. Жиынтығында бұл факторлар нарыққа кіру үшін жоғары кедергілерді қалыптастырады. Нәтижесінде, сақтандыру нарығы негізінен жұмыс істеп тұрған компаниялардың қызметін нығайту және кеңейту есебінен дамиды, ал жаңа сақтандыру ұйымдарының пайда болуы эпизодтық сипатта болады.

Негізгі индикаторлардың бірі сақтандыру ұйымдары санының серпіні болып табылады. Қазақстанда бұл көрсеткіш салыстырмалы түрде тұрақты болып қалуда: 2024-2025 жылдардағы жағдай бойынша нарықта шамамен 25 сақтандыру ұйымы жұмыс істейді, оның шамамен 10-ы  – өмірді  сақтандырукомпаниялары. Бұл ретте, соңғы5-7жылдақатысушылардыңсаны іс жүзіндеөзгерген жоқ,алжаңаойыншылардыңпайда болу жағдайларыжекесипатта болады,бұлнарыққакірудіңтөменсерпінін көрсетеді.

Екінші маңызды көрсеткіш – сақтандыру қызметін жүзеге асыруға жаңадан берілген лицензиялардың саны. Соңғы жылдары жаңа лицензиялар өте сирек беріледі, әдетте жылына 1 лицензиядан аспайды, ал кейбір кезеңдерде нарыққа жаңа қатысушылар мүлдем шықпады. Бұл белгілі бір кіру кедергілерінің болуын және әлеуетті инвесторлардың шектеулі қызығушылығын көрсетеді.

Сондай-ақ, шектеулі болып қалатын нарықтағы шетелдік қатысушылардың үлесі және жаңа сақтандыру ұйымдарын құру бойынша мәмілелердің төмен белсенділігі (бірігу және бірігу мәмілелерінен айырмашылығы) сияқты жанама көрсеткіштерді ескеруге болады. Бұл нарыққа «нөлден» шығуға деген қызығушылықты одан әрі растайды.

Азаматтардың тұрғынжайларын табиғи апаттар тәуекелінен міндетті сақтандыруды енгізу

8.

Бүгінде Қазақстанда мүлікті сақтандыру ерікті негізде жүзеге асырылады. Қолданыстағы ерікті модельде апатты тәуекелдерді сақтандырудың салыстырмалы түрде төмен деңгейі байқалады. Жалпы сақтандыру сегментінде 15 сақтандыру ұйымының болуына қарамастан, сақтандырылған тұрғын үйдің үлесі шектеулі болып қалады. Бұл көбінесе сақтандыру туралы шешімді азаматтар өз бетінше қабылдайтындығына және көбінесе басым шығындардың пайдасына кейінге қалдырылатындығына байланысты.

Мұндайжағдайлардатөтеншежағдайларкезіндезалалдыөтеудемемлекетдәстүрлі түрде маңыздырөл атқарады.Қолдаудыңбюджеттіктетіктеріхалықтыбазалыққорғаудықамтамасыз етуге мүмкіндік береді,алайдабұліріапаттаркезеңіндемемлекеттікқаржығақосымшажүктемеқалыптастырады.

Көптеген азаматтар табиғи апаттар қаупін екіталай деп қабылдайды, әсіресе қысқа мерзімде, бұл сақтандыру қорғауын алуға деген ынтаны төмендетеді.

Нарықтұрғысынан сақтандырудың еріктісипатытұрғынүйдіапаттансақтандыруөнімдерініңауқымынтежейді.Шектеулісұранысолардыңдамужәнетаралуқарқынына,сондай-ақ ұсынылғаншешімдердіңалуан болуынаәсер етеді.Халықтысақтандыруқорғанысыменбіркелкіқамтымауорын алады:сақтандырудыазаматтардыңнеғұрлымқаржылық жағынан дайындалғансанаттарыжиіпайдаланады, ал халықтыңкеңтоптары сақтандыруқамтужүйесінентысқалады.

Соңында, апатты тәуекелдерді қайта бөлу тетіктерін дамыту әлеуеті (қайта сақтандыруды және ықтимал пулдардыі қоса алғанда) толық көлемде іске асырылмаған, бұл қалыптасу кезеңінде нарық үшін табиғи жағдай болып табылады.

Қалыптасқанжағдайтұтынушылардыңіс-қимылыныңерекшеліктеріне де, нарықтыңқазіргіархитектурасынажәнереттеутетіктерінедебайланыстыбірқатарфакторларғабайланысты.

Ең алдымен, үй шаруашылықтарының іс-қимыл моделі айтарлықтай әсер етеді, онда ағымдағы тұтыну мен міндетті шығындарға басымдық беріледі, ал сақтандыру шығындары екінші реттік ретінде қабылданады. Міндетті талаптар болмаған жағдайда, әсіресе тәуекел дереу ретінде қабылданбаса, полисті сатып алу туралы шешім кейінге қалдырылады.

Апатты тәуекелдерді қабылдау ерекшеліктері осыған тығыз байланысты. Ірі табиғи оқиғалардың сирек сипаты тұрғындарда «төмен ықтималдық» әсерін қалыптастырады, нәтижесінде ықтимал шығындар бағаланбайды, ал сақтандыру қорғауына сұраныс нашар қалыптасады. Нарық тарапынан өнімнің экономикалық ерекшелігі әсер етеді: апатты тәуекелдерді сақтандыру айтарлықтай резервтер мен қайта сақтандыруды қорғауды талап етеді, бұл полистердің құнына әсер етеді.

Халықтың бір бөлігіүшінәсіресеынталандыру тетіктері болмағанкезде бұлөнімдіаз қолжетімді етеді.Институционалдықортада маңызды рөл атқарады:төтеншежағдайлар кезінде мемлекеттікқолдаудыңүстемдігікезіндехалықбюджетесебінензалалдыңөтелуінкүтеді.Бұл өзін-өзісақтандыруқажеттілігіназайтады.

Сонымен қатар, осы сегменттің дамуы шығындар статистикасын, актуарлық деректерді және қалыптасу сатысында тұрған тәуекелдерді бағалау құралдарын жинақтауды талап етеді. Мұндай деректердің шектеулілігі азық-түлік ұсыныстарының белсенді дамуын және олардың тұрғын үйдің әр түрлі санаттары мен аймақтық ерекшеліктеріне бейімделуін тежейді.

ЮНИСЕФ деректері бойынша, Қазақстан аумағының шамамен 75%-ы табиғи апаттар тәуекелі  жоғары. Ең жиі кездесетін қауіптер-жер сілкінісі, су тасқыны, су басу және орман өрттері. ҚР Төтенше жағдайлар министрлігінің деректері бойынша, еліміздің 16 өңірі жер сілкінісі мен су тасқыны қаупіне ұшырайды, 3 млн-нан астам тұрғын үй нысаны және 15 млн-ға жуық азамат тәуекел аймағында. Бұл апаттардың салдары экономика мен халыққа айтарлықтай зиян келтіреді.

2024 жылы су тасқынынан кейін қалпына келтіруге 54,7 млрд теңге (немесе 116,5 млн АҚШ доллары) бөлінді, Қостанай облысындағы орман өрттері 2022 жылы 6 млрд теңгеге (немесе 12,8 млн АҚШ доллары) залал келтірді. Мемлекеттік бюджет жыл сайын зардаптарды жоюға шамамен 18 млрд теңге (немесе 38,3 млн АҚШ доллары) бөледі, бірақ бұл шығындардың тек 15-20%-ы ғанажабады.

Мұндай жағдайларда апатты тәуекелдерді басқару және азаматтардың тұрғын үйін қорғауды қамтамасыз ету ерекше өзектілікке ие.

Қазақстанда табиғи апаттардан тұрғын үйді міндетті сақтандырудың болмауы проблемасын бірнеше көрсеткіштер арқылы өлшеуге болады. Біріншіден, тұрғын үй қорының жалпы жиынтығындағы табиғи тәуекелдерден сақтандырылған үйлер мен пәтерлердің үлесі арқылы.

Екіншіден, табиғи апаттардың қаржылық салдары талданады: азаматтардың тікелей шығындарының мөлшері және апаттардан кейін тұрғын үйді қалпына келтіруге мемлекет шығындары қорғалмаудың ауқымын көрсетеді.

Соңғы 5 жылда мүлікті ерікті сақтандыру бойынша көрсеткіштер өсуде (шарттар санының өсуі – 12%, сыйлықақылардың өсуі – 51%), Алайда елде тұрғын үйді сақтандырумен қамту әлі де төмен болып отыр. Еліміздегі үй иелерінің тек 3,2%-ында ғана сақтандыру бар, ал Алматыда бұл көрсеткіш тек 7,7%-ға жетеді.

Сақтандыру секторының цифрлық түбегейлі өзгеруін жеделдету

9.

Сақтандыру нарығын цифрландыруды дамыту сақтандыру қызметтерінің тиімділігін, ашықтығын және қол жетімділігін арттырады. Цифрлық технологиялар сақтандыру жағдайларын сату мен реттеуді автоматтандыруға, деректерді өңдеуді жеделдетуге және операциялық шығындарды төмендетуге мүмкіндік береді, бұл жаппай және топтық сақтандыру өнімдері үшін ерекше маңызды.

Бүгінгі таңда сақтандыру нарығында сақтандырудың міндетті сыныптары бойынша қызметтер алудың бүкіл процесі цифрландырылған. 2024 жылдан бастап мобильдік қосымша арқылы міндетті автосақтандыру бойынша төлемдерді алудың оңайлатылған режимі (Еурохаттама) қолданылады. Алайда, ерікті сақтандыру саласында цифрландыру қарқыны баяу дамумен және цифрлық шешімдерді енгізудің шектеулігімен сипатталады, бұл сақтандыру қызметтерінің қолжетімділігін және нарыққа қатысушылар арасындағы өзара іс-қимылдың тиімділігін төмендетеді.

Процестердi автоматтандыруды жеделдету, деректермен алмасу және пайдаланушылар үшiн қолайлы «бiр терезе» сервистерiн құру үшiн сақтандыру ұйымдарының және Сақтандыру жөніндегі бірыңғай дерекқордың (СБДҚ) мемлекеттік органдардың ақпараттық жүйелеріне қолжетімділігінің ықпалдасуы процестері заңнамалық актілер деңгейінде нақтылауды талап етеді.

Сұраныс тарапынан халықтың цифрлық арналарды пайдалануының салыстырмалы төмен деңгейі сақталуда, бұл онлайн-сақтандыруды кеңейтуді шектейді және цифрлық түбегейлі өзгертуге белсенді инвестициялар тартуды  ынталандыруды төмендетеді.

Жиынтығында осы факторлар сақтандыру нарығының цифрлық әлеуеті толық көлемде іске асырылмайтын, ал заманауи, ыңғайлы және ықпалдастырылған сақтандыру сервистерінің біртіндеп дамуы   жағдайын қалыптастырады.

Қалыптасқан жағдай ұсынысқа, сондай-ақ цифрлық сақтандыру шешімдеріне сұранысқа әсер ететін институционалдық, экономикалық және іс-қимыл факторларының үйлесіміне негізделген.

Реттеу тарапынан нормативтік базаның дамуының эволюциялық сипаты елеулі әсер етеді. Заңнама бастапқыда өзара іс-қимылдың дәстүрлі офлайн-модельдеріне сәйкес қалыптастырылды, осыған байланысты цифрлық форматтарға бейімделу біртіндеп жүріп жатыр және деректермен алмасу, қашықтан сәйкестендіру және электрондық процестердің заңды тұрғыдан маңыздылығы бөлігінде қосымша пысықтауды талап етеді.

Инфрақұрылымдық шектеулер де маңызды рөл атқарады. Түрлі ақпараттық жүйелер арасындағы ықпалдастық қомақты инвестицияларды, стандарттарды келісуді және киберқауіпсіздікті қамтамасыз етуді талап етеді, бұл бүкіл нарық деңгейінде жіксіз цифрлық шешімдер құруды қиындатады және баяулатады.

Сақтандыру ұйымдары тарапынан технологиялық тұрғыдан жетілудің әртүрлі деңгейі байқалады. Нарықтың барлық қатысушыларының АТ-инфрақұрылымына ауқымды инвестициялар тарту үшін жеткілікті ресурстары мен құзыреттері жоқ, бұл цифрлық дамудың әркелкі болуына және басым, ең алдымен міндетті сегменттерге шоғырлануға алып келеді.

Бұған тұтынушылардың іс-қимыл моделі қосымша әсер етеді. Халықтың бір бөлігі, әсіресе неғұрлым күрделі және ұзақ мерзімді сақтандыру өнімдерін таңдау кезінде агенттермен жеке қарым-қатынасты қоса алғанда, өзара іс-қимылдың бұрынғыдай дәстүрлі түрлеріне артықшылық береді. Бұл толықтай цифрлық форматтарға көшу жылдамдығын төмендетеді.

Бұл ретте, цифрлық сервистерге және деректерді қорғау мәселелеріне деген сенім деңгейі маңызды фактор болып табылады.

 Жиынтығында осы себептер сақтандыру нарығының біртіндеп, кезең кезеңмен цифрлық тұрғыдан өзгеруіне негіз болады,  бұл ретте сандық шешімдердің әлеуеті нормативтік базаның, инфрақұрылымның және пайдаланушылық әдеттердің дамуына қарай іске асырылады.

Талдамалық деректер сақтандырудың міндетті түрлерін цифрландырудағы жетістіктерге қарамастан, ерікті сегментте цифрлық шешімдерді енгізу деңгейі шектеулі болып қалатынын және нарықтың дамуына тежеуші ықпалын растайды. Мәселен, нарыққа қатысушылардың бағалауы бойынша Қазақстанда сақтандыру өнімдерін онлайн-сату үлесі салыстырмалы түрде төмен болып қалып отыр және сақтандырудың ерікті түрлері бойынша шамамен 10-15%-ды құрайды, ал міндетті сыныптарда бұл көрсеткіш процестерді толық цифрландыру есебінен 80-90%-ға жетеді. Бұл сегменттер арасындағы цифрлық даму деңгейінде елеулі алшақтықтың айғағы.

Бұған қосымша, ерікті сақтандырудағы сақтандыру жағдайларын реттеудің басым бөлігі бұрынғысынша офлайн-арналарды немесе ішінара цифрлық шешімдерді пайдалана отырып жүзеге асырылады. Бағалау бойынша ерікті сыныптардағы сақтандыру жағдайларының кемінде
30-40%-ын клиентпен физикалық тұрғыдан  өзара іс-қимыл жасау қажеттілігінсіз толық цифрлық процестер арқылы өтеді. Клиенттің іс-қимылының талдауы цифрлық арналар шектеулі пайдаланылатынын көрсетеді: мобильді қосымшалар мен онлайн-платформалар арқылы сақтандыру өнімдерін ресімдеуді қалайтын клиенттердің үлесі 20-30% деңгейінде қалады, ал көпшілігі бұрынғысынша агенттерге жүгінеді немесе сақтандыру ұйымдарының кеңселеріне барады. Бұл әсіресе күрделі және ұзақ мерзімді өнімдерге тән.

Бұл ретте халықаралық бенчмарк айтарлықтай өсу әлеуетін көрсетеді: бірқатар дамыған нарықтарда сақтандыру өнімдерін цифрлық сату үлесі 50-70%-дан асады, ал цифрлық реттеу деңгейі 60-80%-ға жетеді, бұл Қазақстанда алшақтықтың және әлі де іске асырылмаған әлеуеттің бар екенін көрсетеді. Жиынтығында келтірілген деректер Қазақстанның сақтандыру нарығын цифрландыру жекелеген сегменттерде айтарлықтай оң әсерін тигізіп отырғанын көрсетеді, алайда ерікті сақтандыруда одан әрі өсу үшін елеулі әлеует сақталып отыр. Цифрлық шешімдерді енгізудің ағымдағы деңгейі құрылымдық алшақтықты көрсетеді, оны жою  халық үшін сақтандыру қызметтерінің қолжетімділігі мен тартымдылығын арттырудың маңызды факторларының бірі болуы мүмкін.

2024 жылдан бастап сақтандырудың міндетті сыныптары бойынша толық цикл: сақтандыру шартын жасасудан бастап сақтандыру төлемін алуға дейін цифрландырылған. Бұдан басқа, 2024 жылдан бастап мобильдік қосымша арқылы көлік құралдары иелерінің азаматтық-құқықтық жауапкершілігін міндетті сақтандыру бойынша төлемдерді алудың жеңілдетілген режимі қолданылады (Еурохаттама).

 Еурохаттама іске қосылған сәттен бастап 2026 жылдың басындағы жағдай бойынша Еурохаттама арқылы 4,9 млрд теңге сомаға 25 мың сақтандыру жағдайы ресімделді. Осының аясында 2024-2025 жылдары сақтандырудың осы түрі бойынша сақтандыру төлемдерінің айтарлықтай өсуі байқалады. Осылайша, нарықтың бағалауы бойынша, төлемдердің көлемі 2023 жылғы шамамен 61 млрд теңгеден 2024 жылы шамамен 80 млрд теңгеге дейін ұлғайды (шамамен 31%-ға өсу), ал 2025 жылы 106 млрд теңгеден асты (2024 жылғы деңгейге қарағанда 32%-ға өсу).
Мұндай серпін сондай-ақ  Еурохаттаманың енгізілуіне және реттеу процестерінің жалпы цифрландырылуына байланысты болды. Өтiнiш берудi жеңілдету, қарау мерзiмдерiн қысқарту және рәсiмдердiң ашықтығын арттыру төлемдерге өтiнiш жасаудың өсуiне және реттелген сақтандыру жағдайлары үлесiнiң ұлғаюына ықпал еттi. Осылайша, цифрлық шешімдер пайдаланушылар үшін қолайлылықты арттырып қана қоймай, қаржылық қорғаудың нақты жұмыс істейтін тетігі ретінде сақтандырудың рөлін күшейте отырып, нақты төлемдердің өсуіне тікелей әсер етті.

Тәуекелге бағдарланған қадағалауды дамыту

10.

Сақтандырушылардың төлем қабілеттілігінің қолданыстағы жүйесі Solvency I қағидаттарына негізделген, ол нарықтың қалыптасу кезеңінде қадағалау жүйесінің және капитал жеткіліктілігінің   негізін қалаған, ал заманауи сын-қатерлер мен тәуекелдердің күрделенуі неғұрлым тәуекелге бағдарланған тәсілді талап етеді.

Solvency I шектеулері:

- капиталды толыққанды тәуекелге бағдарланған бағалаудың болмауы;

- қаржылық және қаржылық емес тәуекелдердің шектеулі есепке алу;

- міндеттемелерді экономикалық емес, нормативтік тұрғыдан бағалау;

- тәуекелдерді басқаруға және ашықтыққа қойылатын талаптардың жеткілікті  дамымауы.

Solvency I қағидаттарына негізделген қадағалау моделі 1990-шы жылдардың соңы - 2000-шы жылдардың басында әзірленді, ол кезде сақтандыру нарығы аса күрделі болмаған, ал қаржы құралдарының түрлері де аз болған.  Негізгі міндет тәуекелдерді терең бағалау емес, капиталға қойылатын ең төменгі талаптарды біріздендіру болды. Модель белгіленген коэффициенттер мен формальды нормативтерге құрылды. Мұндай тәсіл басқару үшін оңай, алайда нақты сақтандыру компаниясының жеке тәуекел бейінін көрсетпейді. Тәуекелдерді сандық талдаудың заманауи әдістері (стресс-тестілеу, міндеттемелерді экономикалық бағалау) кеңінен енгізілмеген. Нәтижесінде міндеттемелер экономикалық құны бойынша емес, бухгалтерлік қағидаттар бойынша бағаланды. Реттеу тәуекел-менеджменті мен корпоративтік басқарудың толыққанды жүйесін құруға емес, капитал нормативтерін сақтауға шоғырландырылды. Қайта сақтандырудың, инвестициялық құралдардың, халықаралық ықпалдастықтың және цифрлық тәуекелдердің дамуы бұрынғы модельдің жаңа жағдайларға сәйкес келмейтінін көрсетті. Бұл неғұрлым тәуекелге бағдарланған - Solvency II жүйесіне көшу себептерінің бірі болды.

2025 жылы Агенттік әзірлеген сақтандыру ұйымдарының талап етілетін төлем қабілеттілігі капиталын бағалау жөніндегі 7 нұсқаманың (SCR - Solvency Capital Requirement) негізінде Solvency II барлық тәуекелдері үшін нарыққа қатысушылардың Solvency II қағидаттарына  реттеуге көшу  дайындығына бағалау жүргізілді. Нұсқамалар контрагенттің дефолт тәуекелін, нарықтық тәуекелді, жалпы сақтандыру, өмірді және денсаулықты сақтандыру тәуекелдерін, материалдық емес активтердің тәуекелдерін, сондай-ақ сақтандыру міндеттемелерін бағалауды қамтиды. Әзірленген нұсқамалар нарықтық қағидаттарға және қолайсыз жағдайларды сценарийлік модельдеуге негізделген тәуекелдерді сандық бағалаудың бірыңғай жүйесін қалыптастыруға бағытталған. 2022 жылы  төлем қабілеттілігінің талап етілетін капиталын алғашқы тестілік есептеулер жүргізілді, олардың нәтижелері міндеттемелерді бухгалтерлік және нарықтық бағалау арасындағы айырмашылықтарды және капитал жеткіліксіздігінің әлеуетті тәуекелдерінің болуын анықтады. Есептеулер қорытындылары бойынша 27 сақтандыру ұйымының 14-інде Solvency II қағидаттары бойынша меншікті қаражаты талап етілетін капиталды өтеу үшін жеткіліксіз болып шықты. 2023 жылы талап етілетін капиталды анықтау жөніндегі нұсқамалар  пысықталды, жүргізілген екінші тестілік есептеулер 25 сақтандыру ұйымының 6-да Solvency II талаптары бойынша капитал деңгейі жеткіліксіз болып қалатынын көрсетті. 2025 жылы сақтандыру ұйымдары SCR капиталының жеткіліктілігіне дербес бағалау жүргізді. Бағалау қорытындылары бойынша 25 сақтандыру ұйымының 5-не  қосымша капиталдандыру қажет.

Тәуекелге бағдарланған қадағалау құралдарын (капиталдың тәуекелдерге сезімталдығын бағалау, нормативтік және экономикалық капиталды салыстырмалы талдау, резервтердің барабарлығын бағалау, тәуекел-менеджмент сапасын талдау және т.б.) кешенді қолдану қолданыстағы жүйенің тәуекелге бағдарланған қадағалаудың заманауи талаптарына сәйкессіздік дәрежесін сандық және сапалық тұрғыдан бағалауға мүмкіндік береді.

Реттеу ортасының шеңберінде инновациялық өнімдерді дамыту

11.

Лицензиялаудың дәстүрлі қағидалары, өнімдер мен рәсімдерге қойылатын талаптар, сондай-ақ жаңа шешімдерді тестілеудің икемді тетіктерінің болмауы стандартты емес сақтандыру қызметтерін енгізу үшін үлкен кедергілер жасайды. Нәтижесінде сақтандыру ұйымдары заңнаманың бұзудан және ықтимал қаржылық тәуекелдерден қорқып, жаңа модельдерді, цифрлық технологияларды немесе бірегей қолданады. Бұл сектордың дамуын баяулатады, клиенттерге ұсынылатын сақтандыру өнімдерінің түрлерін шектейді және тұтастай алғанда нарықтың бәсекеге қабілеттілігін төмендетеді.

Сақтандыру нарығында инновациялық өнiмдердiң шектеулi даму проблемасы қолданыстағы реттеу жүйесiнiң ерекшелiктерiне байланысты. Заңнама дәстүрлі түрде сақтандыру компанияларының қаржылық орнықтылығын қамтамасыз етуге және стандартты рәсімдерді сақтауға басымдық береді, бұл жаңа шешімдерді тестілеу үшін мүмкіндіктерді шектейді. Лицензиялауға және құжаттар ресiмдеуге жоғары талаптар қою стандартты емес өнiмдер енгiзудi неғұрлым күрделi етедi, ал сақтандыру ұйымдары қолданыстағы ережелерге сәйкес келу үшiн сақтықпен iс-әрекет жасайды.  Нәтижесінде инновациялар баяу дамуда  және нарық әзірге жаңа сақтандыру қызметтері мен цифрлық технологиялардың әлеуетін толық пайдалана алмай отыр.

Соңғы жылдары компаниялар енгiзіп жатқан жаңа сақтандыру өнiмдерiнiң үлесi салыстырмалы түрде төмен күйiнде қалып отыр, ал пилоттық жобалар мен инновациялық полистердiң саны сандық форматта шектелген. Реттеушінің мәліметінше, сақтандыру ұйымдарының аздаған бөлігі ғана жаңа шешімдерді тестілеу мүмкіндіктерін пайдаланады немесе пилоттық бағдарламаларға қатысады, бұл инновациялар үшін кедергілердің болуын көрсетеді.

Сонымен қатар, шетелдік нарықтармен салыстырмалы талдау неғұрлым икемді реттелетін елдерде сақтандыру компаниялары жаңа өнімдерді жылдам енгізетінін, цифрлық технологияларды пайдаланатынын және қызметтердің түржиынын кеңейтетінін көрсетеді. Қазақстанда компаниялардың көпшілігі дәстүрлі сақтандыру өнімдеріне шоғырланған, бұл клиенттерге  саналуан ұсыныстар ұсыну мүмкіндігін шектейді және сектордың бәсекелестік дамуын тежейді.

Инновациялық сақтандыру өнiмдерiнiң шектеулi даму проблемасын жаңа өнiмдердiң саны мен олардың компанияның портфелiндегi үлесi арқылы, сондай-ақ сақтандырушылардың пилоттық жобалар мен реттеу ортасына  қатысуы арқылы өлшеуге болады. Бұл ретте, маңызды көрсеткіш көрсетілетін қызметтерді цифрландыру деңгейі және алдыңғы кезеңдермен немесе шетелдік нарықтармен салыстырғанда инновацияларды енгізу жылдамдығы болып табылады. Бұған қосымша, клиенттердің сұранысы мен жаңа өнімдерге қанағаттанушылық деңгейі бағаланады, бұл нарықта инновацияларды енгізудің тиімділігін көрсетеді.

р/с №

Ағымдағы жағдай

Халықаралық тәжірибе

Сақтандыру нарығын реттеуді жетілдіру

1.

Қазақстанда сақтандыру нарығын дамытудың бастапқы кезеңдерiнде қабылданған сақтандыру қызметi туралы заң сақтандыру секторы қызметінің заманауи талаптары мен шарттарын ескере отырып, жетiлдiрудi қажет етедi.

Бұл қажеттілік қаржы технологияларының белсенді дамуы аясында ерекше маңызды болып отыр, олар  цифрлық сатуды, шығындарды қашықтан реттеуді, үлкен деректерді пайдалануды және клиенттермен өзара іс-қимылды автоматтандыруды қоса алғанда, сақтандыру қызметтерін көрсету тәсілдерін өзгертеді. Сақтандыру саласындағы нормативтiк база көп жағдайда  цифрлық шешiмдер қаржы секторына жаңадан енгiзiле бастаған кезеңде қалыптасты, осыған байланысты сақтандыру қызметiнiң бiрқатар заманауи аспектiлерi шектеулi болды. Атап айтқанда, киберқауіпсіздік, сақтанушылардың дербес деректерін өңдеу және қорғау, цифрлық платформалар мен бөлінген тізілімдердің элементтерін пайдалану, сондай-ақ трансшекаралық сақтандыру қызметтерін реттеу мәселелері қосымша пысықтауды талап етеді.

Осыған байланысты артық және ескірген нормаларды тексеруді, сондай-ақ нарықтың тез өзгеріп отыратын шарттары мен технологиялық инновацияларды ескеруге қабілетті икемді реттеу ортасын  қалыптастыруды қоса алғанда, заңнаманы тұжырымдамалық жаңарту қажеттілігі пайда болды.

Бұдан басқа, 2026 жылғы 10 ақпанда Үкіметтің кеңейтілген отырысында Мемлекет басшысы Қазақстан Республикасы Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігіне (бұдан әрі - Агенттік) және Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкіне ағымдағы жылдың 1 қыркүйегіне дейін Сақтандыру нарығын дамытудың 2030 жылға дейінгі бағдарламасын әзірлеуді және оны іске асыру үшін Сақтандыру туралы жаңа Заң қабылдауды тапсырды.

Мемлекет басшысы дамыған елдердің үлгісі бойынша сақтандырудың міндетті түрлерін кеңейту қажеттілігін атап өтті. Әсіресе, әлеуметтік қамсыздандыру саласында мемлекеттік бюджетке түсетін жүктемені азайтуда сақтандыру секторының рөлін арттыруға назар аударылды. Тәуекелдердің бір бөлігін жеке сақтандыру компанияларына беру бюджет қаражатын ұтымды пайдалануға және ынтымақтастық және мемлекеттік-жекешелік әріптестік қағидаттары негізінде  мемлекет пен бизнес арасында әлеуметтік қорғау үшін жауапкершілікті бөлуге мүмкіндік береді.

Сақтандыру саласындағы заманауи заңнама нарықтың орнықтылығын қамтамасыз етудің және сақтанушылардың мүдделерін қорғаудың маңызды құралы болып табылады. Алайда, экономикадағы серпінді өзгерістер, цифрлық технологиялардың өсуі, InsurTech-шешімдердің дамуы және жаңа сақтандыру өнімдерінің пайда болуы сын-қатерлерді туғызады, оларды  қолданыстағы нормалар үнемі ескермейді.  Бұл нарықтың ашықтығын, сенімін және бәсекеге қабілеттілігін арттыру мақсатында сақтандыруды реттеуді жаңғырту міндетін өзекті етеді.

Қолданыстағы нормативтік құқықтық актілер көбінесе өткен онжылдықтың шарттарын көрсетеді, ол кезде цифрландыру мен клиенттермен өзара іс-қимылдың жаңа модельдері бастапқы сатысында болды. Нәтижесінде заманауи нарық цифрлық сату, сақтандыру жағдайларын қашықтан реттеу, мемлекеттік дерекқорлармен ықпалдасу және ақпараттық қауіпсіздікті басқару саласындағы шектеулерге тап болады. Халықаралық тәжірибе заңнаманың заманауи жағдайларға бейімделуі сақтандыру қызметтерінің сапасын жақсартуға және тұтынушыларды қорғауға ықпал ететінін көрсетеді. Мысалы, Еуропалық Одақ елдерінде Solvency II директиваларын енгізу сақтандырушылардың капиталына, сақтандыру өнімдерінің ашықтығына және тәуекелдерді басқаруға қойылатын талаптарды күшейтті, бұл клиенттердің сенімін арттырады және инновациялық сақтандыру шешімдерінің дамуын ынталандырады. ТМД-ның бірқатар елдерінде де сақтандыру саласындағы заңнаманы жаңарту үрдісі байқалады. Мысалы, Қырғыз Республикасында 2025 жылы сақтандыру заңнамасын жаңғырту және оны халықаралық стандарттарға, оның ішінде Халықаралық сақтандыруды қадағалау қауымдастығының (ХСҚҚ) талаптарына келтіру мақсатында «Сақтандыру және сақтандыру қызметі туралы» жаңа Заң қабылданды.    Сақтандыру процесiн цифрландыруға ерекше назар аударылады. Заманауи нормативтік бастамалар өнімдерді сату және шығындарды реттеу үшін онлайн-платформаларды пайдалану, сондай-ақ сақтандыру компаниялары мен мемлекеттік жүйелер арасында қорғалған ақпарат алмасу мүмкіндігін көздейді. Бұл операциялық шығындарды қысқартуға, төлемдерді жеделдетуге және халықтың сақтандыру қызметтеріне қол жеткізуін кеңейтуге ықпал етеді.

Міндетті сақтандыруды реттеудің икемді нарықтық моделіне көшу

2.

Бүгінгі күні Қазақстанда сақтандырудың 8 міндетті сыныбы бар, олар Қазақстан Республикасының мынадай: «Туристі мiндеттi сақтандыру туралы», «Көлік құралдары иелерінің азаматтық-құқықтық жауапкершілігін міндетті сақтандыру туралы», «Тасымалдаушының жолаушылар алдындағы азаматтық-құқықтық жауапкершілігін міндетті сақтандыру туралы», «Жекеше нотариустардың азаматтық-құқықтық жауапкершiлiгiн мiндеттi сақтандыру туралы», «Аудиторлық ұйымдардың азаматтық-құқықтық жауапкершiлiгін мiндеттi сақтандыру туралы», «Қызметкер еңбек (қызметтік) міндеттерін атқарған кезде оны жазатайым оқиғалардан міндетті сақтандыру туралы», «Мiндетті экологиялық сақтандыру туралы», «Қызметi үшiншi тұлғаларға зиян келтiру қаупiмен байланысты объектiлер иелерiнiң азаматтық-құқықтық жауапкершiлiгiн мiндеттi сақтандыру туралы» заңдарымен реттеледі.

Тарифтерді, тәуекелдер тізбесі мен сақтандыру сомаларын қоса алғанда, міндетті сақтандыру сыныптарының шарттары заңдар деңгейінде бекітілген, бұл, бір жағынан, міндетті сақтандыру сыныптары бойынша шарттардың стандартталуын қамтамасыз етеді, алайда, екінші жағынан, бұл жүйенің нарықтық конъюнктураның өзгеруіне, шығындылық деңгейіне және жаңа тәуекелдердің пайда болуына жылдам бейімделуіне мүмкіндік бермейді. Шамадан артық регламенттеу бәсекелестікті дамытуға кедергі келтіреді, жаңа сақтандыру өнімдерін енгізуді тежейді және нарықтың әртүрлі сегменттерінің ерекшеліктері мен клиенттердің қажеттіліктерін ескеруге мүмкіндік бермейді.

Сақтандыру қызметін реттеудегі халықаралық тәжірибені талдау (Германия, Ұлыбритания, Сингапур, Франция және Жапония) мамандандырылған заңнамалық реттеу мен икемді тарифтік саясатты үйлестіруге негізделген міндетті сақтандыруды реттеуге жүйелі тәсілдің болуын айғақтайды. Халықаралық практикада тек міндетті сақтандырудың әлеуметтік маңызы бар және жаппай түрлері бойынша, әдетте, жекелеген заңнамалық актілер қабылданады. Мұндай тәсіл азаматтар мен заңды тұлғалар үшін жария міндет белгілеу, сондай-ақ сақтандырушыға тікелей талап ету құқығын беруді қоса алғанда, үшінші тұлғалардың мүдделерін қорғауды қамтамасыз ету қажеттілігіне негізделген. Бұл ретте, мамандандырылған заңдар, ең алдымен, көлік құралдары иелерінің азаматтық-құқықтық жауапкершілігін сақтандыру, жұмыс берушілердің жауапкершілігі, өндірістік жарақаттануды сақтандыру, медициналық және әлеуметтік сақтандыру, кәсіптік  жауапкершілік сияқты сегменттерде, сондай-ақ тәуекелі жоғары салаларда (құрылыс, көлік, энергетика) қолданылады.

Сонымен бір уақытта, қаралып отырған юрисдикциялардың басым көпшілігінде нарықтық баға белгілеу моделі қолданылады, бұл жағдайда сақтандыру тарифтері заң деңгейінде белгіленбейді. Сақтандыру ұйымдары сақтандыру өнiмдерiнiң құнын актуарлық есеп айырысулар мен бәсекелестiк ортаның негiзiнде дербес айқындайды, сонымен бiрге мемлекет сақтандыруды қорғау көлемiне (жауапкершiлiк лимиттерiн қоса алғанда) қойылатын ең төменгi талаптарды белгiлейдi және тарифтердiң негiздiлiгiне пруденциялық қадағалауды жүзеге асырады. Мұндай тәсіл сақтандырудың қолжетімділігі мен сақтандыру секторының қаржылық орнықтылығы арасындағы теңгерімді қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

Осылайша, халықаралық тәжірибе мамандандырылған заңнама сақтандыруды қорғаудың құқықтық негіздері мен көлемін айқындайтын модельдің тиімділігін көрсетеді, ал тарифтік саясат жүйенің өзгеріп отыратын  экономикалық жағдайларға бейімделуін қамтамасыз ете отырып, реттеушінің бақылауымен нарықтық қағидаттарда қалыптастырылады.

Сақтандыру салаларын, сыныптары мен түрлерін жүйелеу

3.

Қазақстанда сақтандыру екі нысанда жүзеге асырылады: міндетті (жүктелген сақтандыруды қоса алғанда) және ерікті. Бүгінгі таңда сақтандыру нарығында сақтандырудың 8 міндетті сыныбы, сақтандырудың 10 түрі және сақтандырудың 26 ерікті сыныбы ұсынылған. Міндетті (жүктелген) сақтандырумен көлік, еңбек қатынастары, денсаулық сақтау, туризм және қоғамдық қауіпсіздікті қоса алғанда, негізгі әлеуметтік маңызы бар салалар қамтылған.

Сақтандыру қызметін мемлекеттік реттеу мен лицензиялауды ұйымдастыру және жүзеге асыру үшін сақтандыру салаларға, сыныптар мен түрлерге бөлінеді. Сақтандыру ұйымдары «өмірді сақтандыру» және «жалпы сақтандыру» салалары бойынша сақтандыру қызметін жүзеге асырады.

«Өмірді сақтандыру» саласы қызметкерді еңбек (қызметтік) міндеттерін орындау кезінде жазатайым оқиғалардан міндетті сақтандыруды және ерікті сақтандыру сыныбының 4-сыныбын (өмірді сақтандыруды, аннуитеттік сақтандыруды, зейнетақы аннуитеттерін, МБЖЖ шеңберінде өмірді сақтандыруды қоса алғанда) қамтиды.

 «Жалпы сақтандыру» саласы ерікті нысанда 22 сыныпты қамтиды (оның ішінде жазатайым оқиғалардан, ауырған жағдайдан сақтандыру, көлік, жүк, ғарыш объектілерінің әртүрлі түрлерін сақтандыру, азаматтық-құқықтық және кәсіптік жауапкершілікті, заңды тұлғалардың қарыздарын сақтандыру, ипотекалық сақтандыру, кепілдіктер мен кепілгерліктер, қаржы ұйымдарының шығындары, өзге де қаржылық шығындар, сот шығындары, титулдық сақтандыру).

Сақтандыру түрі сақтандыру ұйымы сақтандыру шартын жасасу арқылы сақтандырудың бір немесе бірнеше сыныптары шегінде сақтанушыға әзірлейтін және беретін сақтандыру өнімі болып табылады.

Шетелдік тәжірибе көрсеткендей, міндетті сақтандырудың тиімді жүйесі екі қағидатқа негізделеді:

1.              Негізгі әлеуметтік маңызды тәуекелдер үшін қорғаудың ең төменгі стандарттары.

2.              Сақтандыру шарттарының икемділігі және экономиканың дамуына және тәуекелдердің өзгеруіне сәйкес сақтандырудың жаңа түрлерін енгізуге және қамтуды кеңейтуге мүмкіндік беретін салалық ерекшелікке бейімделу.

Қазақстан үшін бұл міндеттемені бір мезгілде сақтау және сақтандырушыларға өнімдерді қазіргі экономикалық және әлеуметтік жағдайларға икемді бейімдеуге мүмкіндік беру үшін сақтандырудың міндетті сыныптарының құрылымын қайта қарау қажеттігін білдіреді.

Халықаралық тәжірибемен салыстыру үшін міндетті сақтандыруды икемді реттеу және әртүрлі елдерде сақтандырудың жаңа түрлерін енгізу мысалдарын келтіруге болады.

Еуропалық Одақта (ЕО) міндетті сақтандыру автокөлік, кәсіптік  жауапкершілік және медициналық жауапкершілік саласында кеңінен қолданылады. Осылайша, Solvency II сияқты ЕО директивалары сақтандырушыларға сақтандыру шарттарын салалық ерекшелікке және тәуекел деңгейіне бейімдеуге мүмкіндік береді, сонымен бірге тұтынушыларды қорғаудың ең төмен стандарттарын қамтамасыз етеді. Мысалы, ЕО-дағы авто-азаматтық жауапкершілік міндетті сақтандыруды қамтамасыз етеді, бірақ мүше-елдер жергілікті тәуекелдерге сүйене отырып, коммерциялық көлікке немесе жолаушылар тасымалына қосымша талаптар қоя алады.

АҚШ-та міндетті сақтандыру моделі федералды және штаттық талаптардың жиынтығы арқылы жүзеге асырылады. Мысалы, автокөлік жауапкершілігін міндетті сақтандыру мемлекеттік деңгейде реттеледі, бұл жергілікті тәуекелдер мен экономикалық жағдайларды ескеруге мүмкіндік береді. Денсаулық сақтау саласында міндетті сақтандыру бағдарламалары бар (мысалы, Medicare), бұл ретте жеке сақтандырушылар икемді қамту жүйесін құра отырып, қосымша полистерді ұсынады.

Сингапурда міндетті сақтандыру азаматтарды апатты тәуекелдерден қорғау үшін мамандандырылған өнімдерді енгізу мүмкіндігімен ең төмен талаптарды біріктіреді. Реттеуші – Monetary Authority of Singapore (MAS) – стандарттар мен бақылауды белгілейді, бірақ сақтандырушыларға инфрақұрылымды, туристерді және кәсіби тәуекелдерді қоса алғанда, кеңірек немесе салалық өнімдерді ұсынуға мүмкіндік береді.

Сақтандыру нарығының инфрақұрылымын жетілдіру

4.

Қазақстан Республикасының сақтандыру нарығы сақтандыру қызметін жүзеге асыруға және тұтынушылардың мүдделерін қорғауды қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін базалық институционалдық құрылымға ие. Нарықта оның жұмысына қажетті инфрақұрылымның негізгі қатысушылары мен элементтері бар.

Негізгі орынды «жалпы сақтандыру» саласы бойынша 15 компанияны және «өмірді сақтандыру» саласы бойынша 10 компанияны қоса алғанда, жалпы саны 25-і құрайтын сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымдары алады. Нарық құрылымына мемлекеттің қатысуы да (мемлекеттің 100% үлесі бар бір компания), сондай-ақ шетелдік капитал да (шетелдік қатысуы бар 9 сақтандыру ұйымы) қатысады.

Делдалдық және консультациялық функцияны сақтандыру брокерлері (12 ұйым), сондай-ақ сақтандыру өнімдерін жылжытуды және клиенттермен өзара әрекеттесуді қамтамасыз ететін сақтандыру агенттері орындайды. Қаржылық орнықтылық пен есептесулер  дәлдігін қамтамасыз етуде 69 лицензияланған актуарий, сондай-ақ кәсіби бірлестік – «Қазақстан актуарийлер қоғамы» ҚБ маңызды рөл атқарады.

Сақтандыру нарығында сақтанушылардың мүдделерін қорғауды қамтамасыз ететін СТКҚ, дауларды сотқа дейінгі реттеу тетігі ретінде әрекет ететін сақтандыру омбудсманы, сондай-ақ функцияларын «Мемлекеттік кредиттік бюро» АҚ орындайтын саланың ашықтығы мен тиімділігін арттыратын сақтандыру бойынша бірыңғай дерекқорды қалыптастыру және жүргізу жөніндегі ұйым жұмыс істейді.

2025 жылы сақтандыру секторының құрылымы айтарлықтай өзгеріске ұшыраған жоқ. Сонымен қатар, халықтың сенім деңгейіне сақтандыру қатынастарының ашықтығы мен адалдығын төмендете отырып, сақтандыру төлемдерін құқықтық аядан тыс реттеуге қатысатын реттелмейтін делдалдардың («көлеңкелі» агенттер мен «көмекшілер») қызметі айтарлықтай әсер етеді.

«Қазақстан актуарийлер қоғамы» ҚБ рөлі кәсіби стандарттар мен құзыреттердің дамуын толық көлемде қамтамасыз етпейді. Саланың кадрлық әлеуетін дамытуды тежейтін мамандарды (актуарийлердің көмекшілерін қоса алғанда) даярлауға қосымша ресімделген тәсілдер жоқ. Сақтандыру брокерлері олардың делдалдығы кезінде жасалған шарттар бойынша сақтандыру жағдайларын реттеуге қатыспайды және комиссиялық тетіктер арқылы цифрлық сервистерді дамытуға қатыспайды. Бұл ретте олардың қаржылық көрсеткіштері қалыпты болып қалуда: 2026 жылдың басында активтер 14 млрд теңгені (5,8%-ға төмендеу), міндеттемелер - 4,5 млрд теңгені (41%-ға төмендеу), меншікті капитал - 9,5 млрд теңгені (31%-ға өсу) құрайды.

Қазақстандағы ӨСҚ қызметі лицензияланбайды, олар міндетті сақтандыру түрлеріне және азаматтық-құқықтық жауапкершілікті сақтандыруға қатыспайды. Тіркелген 13 ӨСҚ болғанына қарамастан, 2020 жылы агроөнеркәсіптік кешенде міндетті сақтандыру жойылғаннан кейін олардың қызметі іс жүзінде тоқтатылды.

Нарықта сондай-ақ ірі немесе ерекше тәуекелдерді бірлесіп өтеу үшін 10 сақтандыру пулы - сақтандырушылар бірлестігі жұмыс істейді.

Көптеген елдерде тәуекелдерді объективті бағалау, сақтандыру нарығын әдістемелік ілеспелеу және кәсіби стандарттарды әзірлеу функцияларын орындайтын тәуелсіз актуарлық орталықтар мен институттар құрылады. Олардың негізгі мақсаты -сақтандырушыларға, реттеушілерге және нарықтың басқа қатысушыларына сақтандыру резервтерін бағалау, капиталдандыру және тәуекелдерді басқару үшін тәуелсіз талдаамалық мәліметтер беру. Мұндай ұйымдарға Ұлыбританиядағы Institute and Faculty of Actuaries, АҚШ-тағы Society of Actuaries, Canadian Institute of Actuaries (Канада) және Actuarial Society of South Africa (Оңтүстік Африка) кіреді. Олардың қызметі сақтандыру нарығының ашықтығын арттыруға, тәуекелдерді басқару сапасын жақсартуға және сақтандыру жүйесіне деген сенімді нығайтуға ықпал етеді.

Сақтандыру нарығын дамытуда сақтандыру брокерлері де маңызды рөл атқарады, олар клиенттер мен сақтандырушылар арасында делдал болып, сақтандыру қызметтерінің ашықтығын арттырады және сақтанушылардың мүдделерін қорғайды. Олардың функцияларына консультация беру, сақтандырушылармен келіссөздерге қатысу және сақтандыру жағдайларын реттеуді қолдау кіреді. Әртүрлі елдерде брокерлерді реттеудің өзіндік ерекшеліктері бар: АҚШ-та штат бойынша лицензиялау жүйесі және fiduciary duty қағидаттары бар, Ұлыбританияда бақылауды комиссиялар мен мүдделер қақтығыстарын ашу міндеттемелері бар Financial Conduct Authority жүзеге асырады, Сингапурда реттеуді капитал мен есеп берудің қатаң талаптары бар Сингапурдың Monetary Authority of Singapore жүргізеді, ал Австралияда ақпаратты ашу және мүдделер қақтығысын басқару нормалары көзделген. Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, брокерлердің өкілеттіктерін кеңейту, делдалдарды заңдастыру және олардың қызметін цифрландыру сақтандыру саласын дамытуға және клиенттердің құқықтарын қорғауды күшейтуге ықпал етеді.

Сақтандыру жүйесінде жеке орынды мүшелікке негізделген коммерциялық емес ұйымдар ретінде әрекет ететін және біркелкі тәуекелдері бар қатысушыларды сақтандыру арқылы қорғауды қамтамасыз ететін ӨСҚ алады. Олар сақтандыру резервтерін жарналар арқылы қалыптастырады және пайданы қаржылық орнықтылықты сақтауға бағыттайды. Ресейде ӨСҚ лицензия бойынша жұмыс істейді және негізінен ерікті мүліктік сақтандыру және кәсіптік жауапкершілікті сақтандыру саласында жұмыс істейді, бұл салалық тәуекелдерді өтеу тиімділігін көрсетеді.

Жапонияда ӨСҚ Financial Services Agency қадағалауымен кооперативтік ұйымдар түрінде жұмыс істейді, онда өмір мен мүлікті сақтандыру заңмен бөлінген, қаржылық орнықтылыққа жоғары талаптар (ең төменгі қор мен төлем қабілеттілігі нормативін қоса алғанда) белгіленген, сондай-ақ сақтанушыларды қорғау жүйесі жұмыс істейді. Тұтастай алғанда, халықаралық практика тәуелсіз актуарлық орталықтарды, сақтандыру брокерлері институтын және ӨСҚ дамыту сақтандыру нарығының ашықтығын, тұрақтылығы мен тиімділігін арттыруға ықпал ететінін көрсетеді.

Сақтандыру төлемдеріне кепілдік беру жүйесін жетілдіру

5.

Қазақстан Республикасындағы СТКҚ сақтандыру ұйымдары төлемге қабілетсіз болған жағдайда сақтанушылар мен пайда алушылардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау мақсатында құрылған мамандандырылған ұйым болып табылады.

СТКҚ негізгі функцияларына сақтанушыларға (пайда алушыларға) сақтандыру ұйымы мәжбүрлеп таратылған кезде сақтандырудың барлық міндетті және әлеуметтік маңызы бар сыныптары бойынша, сондай-ақ өмірді сақтандырудың жинақтаушы өнімдері бойынша кепілдік төлемдерді жүзеге асыру жатады.

Бұл ретте қазіргі уақытта СТКҚ кепілдік беру жүйесіне қатысушылардың қаржылық орнықтылығын мониторингтеу және олардың қаржылық жай-күйінің нашарлауына уақтылы ден қою үшін құралдарға ие емес, бұл сақтанушылар үшін төлемге қабілетсіздіктің  алдын алу және шығындарды барынша азайту мүмкіндіктерін шектейді.

Сонымен қатар, қорды қалыптастырудың қолданыстағы тетігі жекелеген қатысушылардың тәуекел деңгейін толық ескермейтінін атап өткен жөн. Сақтандыру ұйымдарының жарналары олардың қаржылық орнықтылығына, активтердің сапасына немесе бизнес-моделіне байланысты саралаусыз бірыңғай қағидалар мен мөлшерлемелер бойынша жүзеге асырылады. Бұл тәуекелдерді басқару бөлігінде кепілдік беру жүйесінің ынталандырушы рөлін төмендетеді және сақтандыру ұйымдары тарапынан неғұрлым консервативті және орнықты қызмет жүргізу үшін қосымша уәждер тудырмайды.

Халықаралық тәжірибе сақтандыру төлемдеріне кепілдік беру жүйелері сақтандырушының төлем қабілетсіздігі басталғаннан кейін шығындарды өтеу тетігі ретінде ғана емес, сонымен қатар тәуекелдердің алдын алу және барынша азайту құралы ретінде де дамитынын растайды. Халықаралық сақтандыру кепілдігі схемалары форумы (IFIGS) аясында сақтандырушылардың қаржылық жағдайындағы проблемалық сигналдарды ерте анықтау, ақпарат алмасу және қиын жағдай туындағанға дейін араласу тетіктерін әзірлеу бойынша үздік тәжірибелер талқыланады. Осыған ұқсас тәсілдер Қытай, Канада, Түркия, Ұлыбритания, Франция, Германия және Канада сияқты бірқатар елдерде қолданылады: кепілдік беру қорлары қаржылық көрсеткіштерді бақылау жүйелеріне қол жеткізе алады, тәуекелдерді бағалауға және реттеушілермен шараларды үйлестіруге қатысады, бұл банкроттық ықтималдығын азайтуға және сақтанушылардың мүдделерін қорғауға мүмкіндік береді.

Жинақтаушы және инвестициялық сақтандыруды дамыту

6.

Жинақтаушы сақтандыруды азаматтар бір мезгілде сақтандыру қорғанысын ала отырып, ақша жинау үшін пайдаланады.

Бүгінгі таңда сақтандыру нарығында азаматтарға зейнетақы аннуитеттерінің барлық түрлері (кейінге қалдырылған, бірлескен, ерлі-зайыптылар) қолжетімді. 2023 жылы МБЖЖ шеңберінде мемлекеттің субсидиясы бар жинақтаушы білім беру сақтандыру өнімі іске қосылды, ол «Келешек» жүйесі бойынша бастапқы капитал есебінен қаржыландырылады.

2018 жылдан бастап өмірді сақтандыру компаниялары Unit-linked шарттары бойынша инвестициялық портфельді, оның ішінде сақтанушылардың сақтандыру сыйлықақыларының бір бөлігі есебінен қалыптастырылған қаражатты және оларды инвестициялаудан түскен кірістерді дербес басқару құқығына ие болды.

Бүгінгі таңда Қазақстанда жинақтаушы сақтандыру белсенді өсу сатысында тұр және біртіндеп халықтың ұзақ мерзімді жинақ жүйесінде аса маңызды рөл атқарады, алайда оның әлеуеті әлі толық көлемде іске асырылған жоқ.

Ең алдымен, жинақтаушы сақтандыру қаржы нарығындағы ең серпінді болып табылатын өмірді сақтандыру сегменті шеңберінде дамиды.

Нарық құрылымында жинақтаушы және аннуитеттік өнімдер маңызды рөл атқарады. Сарапшылардың пікірінше, олар өмірді сақтандыру компанияларының сақтандыру сыйлықақыларының жартысынан көбін құрайды, бұл олардың бүкіл сегментті дамытудағы негізгі маңыздылығын көрсетеді.

Нарық институционалдық дамумен де сипатталады: Қазақстанда 25 сақтандыру ұйымынан тұратын өмірді сақтандыру бойынша 10 компания жұмыс істейді, бұл қалыптасқан мамандандырылған сегментті көрсетеді. Кепілдіктер жүйесіне жинақтаушы сақтандыруды енгізу қосымша ынталандыру болды, бұл халық тарапынан сенімді арттырады және ұзақ мерзімді жинақтарды қорғауды күшейтеді.

Сонымен қатар, өсу құрылымы нарықтың едәуір бөлігі әлі де зейнетақы аннуитеттері мен байланысты өнімдер арқылы қалыптасатынын көрсетеді, ал классикалық жинақтаушы сақтандыру (оның ішінде өмірді инвестициялық сақтандыру) халық арасында танымалдылыққа ие болып келеді.

Осылайша, Қазақстандағы жинақтаушы сақтандырудың ағымдағы жай-күйін қаржы жүйесінде маңызды рөл атқаратын, бірақ одан әрі кеңейту мен тереңдету үшін елеулі әлеуетті сақтайтын тез өсіп келе жатқан, бірақ әлі де қалыптасып келе жатқан сегмент ретінде сипаттауға болады.

Жинақтаушы сақтандыру және инвестициялық байланысты өнімдер әлемдік сақтандыру нарықтарында сақтандыру қорғанысы мен ұзақ мерзімді жинақтарды біріктіру құралы ретінде кеңінен қолданылады. Мұндай өнімдер азаматтарға қаржылық сауаттылық пен инвестициялық белсенділікті ынталандыра отырып, капиталды қалыптастыруға, зейнетақы төлемдерін қамтамасыз етуге және сақтандыру қорғанысын алуға мүмкіндік береді.

АҚШ-та variable life insurance және universal life сияқты өнімдер танымал, олар сақтандыру қорғанысын әртүрлі қаржы құралдарына сыйлықақылардың бір бөлігін инвестициялаумен біріктіреді. Сақтандырушылар клиенттерге инвестициялық портфельді таңдауды ұсынады, ал реттеушілер ашықтық, тәуекелдерді ашу және шығындар лимиттері бойынша талаптарды белгілейді.

Ұлыбританияда жинақтаушы сақтандыру өнімдері мен unit-linked policies, оның ішінде зейнетақы аннуитеттері мен білім беру бағдарламалары кең таралған. Реттеу тәуекелдер туралы ақпаратты ашуды, комиссиялардың ашықтығын және инвестициялық кіріс бойынша есептілікті ұсынуды талап етеді. Мемлекеттік қолдау зейнетақы бағдарламалары үшін салықтық жеңілдіктер түрінде ұсынылуы мүмкін.

Сингапурда инвестициялық сақтандыру өнімдері және мемлекеттік қолдаумен білім беру жинақтау жоспарлары белсенді дамыған. Сақтандыру компаниялары сыйлықақылар мен инвестициялық кірістерді басқарады, клиенттер қауіпсіз портфельдер шеңберінде инвестициялау стратегияларын таңдауға құқылы.

Канадада сақтандыру қорғанысын инвестициялармен біріктіруге мүмкіндік беретін segregated funds (unit-linked аналогы) қолданылады. Реттеу төлемдердің ең төменгі кепілдіктерін және инвестициялық тәуекелдер бойынша ақпаратты ашық ашуды көздейді. Мемлекеттік қолдау ішінара салық жеңілдіктері мен зейнетақы бағдарламалары арқылы мүмкін болады.

Халықаралық тәжірибе жинақтаушы және инвестициялық сақтандыруды табысты дамыту ашық реттеуді, ең төменгі табыс кепілдіктерін, мемлекетті қолдауды және халықтың қаржылық сауаттылығын арттыру бағдарламаларын ұштастыруды талап ететінін көрсетеді.

Лицензиялау процесін жетілдіру

7.

Сақтандыру және сақтандыру қызметі туралы заңнама барлық сақтандыру ұйымдарына олардың қызметінің ауқымын, бизнес-моделін және қабылданатын тәуекелдер деңгейін ескермей қолданылатын сақтандыру нарығына кіру үшін бірыңғай талаптарды белгілейді. Бұл тәсіл ірі сақтандыру компаниялары мен нарықтың тар сегментінде қызмет етуді жоспарлап отырған ұйымдар үшін бірдей шарттарды қамтиды, бұл реттеудің икемділігін төмендетеді және жаңа қатысушылар үшін артық кедергілер тудыруы мүмкін.

Лицензиялаудың қолданыстағы тәртібі сақтандыру ұйымының қызметі шамалы өзгерген жағдайларда да, мысалы, сақтандыру сыныптарының тізбесін кеңейту кезінде де рәсімдердің толық циклынан өтуді көздейді. Лицензиялау және реттеушімен өзара әрекеттесу процестері дәстүрлі форматты, оның ішінде талап етілетін құжаттардың кең тізімін және лицензияға өзгерістер енгізу кезінде жекелеген рәсімдерден өту қажеттілігін айтарлықтай сақтайды.

Соңғы он жылда сақтандыру ұйымдарының саны тұтастай алғанда салыстырмалы түрде тұрақты болып отыр, жекелеген кезеңдерде нарықты шоғырландыру, жекелеген компанияларды қайта ұйымдастыру және олардың кету процестерінің нәтижесінде оның қысқаруы байқалды.

Сақтандыру нарығын реттеудің халықаралық тәжірибесі сақтандыру ұйымдарының тәуекел деңгейін, қызмет ауқымын және бизнес-моделін бағалауға негізделген неғұрлым икемді лицензиялау модельдеріне көшуді көрсетеді. Бұл тәсіл нарыққа кірудегі кедергілерді азайтуға, қаржылық орнықтылық пен сақтанушылардың мүдделерін қорғаудың қажетті деңгейін сақтай отырып, бәсекелестік пен инновацияларды дамытуды ынталандыруға мүмкіндік береді.

Ұлыбританияда реттеуші — Financial Conduct Authority (FCA)-тәуекелге бағытталған қадағалау қағидатын қолданады: капитал мен есеп беру талаптары операциялар көлеміне, сақтандыру класына және ықтимал тәуекелдер деңгейіне байланысты. Шағын немесе жаңа компаниялар жеңілдетілген шарттармен лицензия ала алады және тәжірибе мен капитал жинақталған сайын қызметті біртіндеп кеңейте алады.

АҚШ-та сақтандыру компаниялары штат деңгейінде лицензияланады, мұнда шағын және мамандандырылған сақтандырушылар үшін капитал, есеп беру және ішкі бақылау бойынша жеңілдетілген талаптар қарастырылған. Бұл кішігірім мүшелерге ерекше өнімдерді артық әкімшілік жүктемесіз ұсынуға мүмкіндік береді.

Австралияда реттеуші орган — Australian Prudential Regulation Authority (APRA) - сараланған тәсілді қолданады: капитал мен тәуекелге қойылатын талаптар операциялардың ауқымы мен сақтандыру түріне байланысты. Жаңа компаниялар шектеулі өнімдер жиынтығынан немесе қызмет көрсету географиясынан бастай алады, содан кейін қадағалауды тиісті деңгейде сақтай отырып, қызметін кеңейте алады.

Азаматтардың тұрғынжайларын табиғи апаттардан міндетті сақтандыруды енгізу

8.

БҰҰ бағалауы бойынша, Қазақстан аумағының шамамен 75%-ы табиғи апаттар қаупіне ұшырағыш, олардың ішінде жер сілкінісі, су тасқыны (су басу) және орман өрттері аса маңызды болып табылады. Бұл ретте халықаралық сарапшылар олардың жиілігі мен ауқымының одан әрі өсуін болжайды. Елдің географиялық және климаттық ерекшеліктерін ескере отырып, мұндай тәуекелдерге дайындықты арттыру және олардың салдарын азайту бойынша кешенді шаралар қабылдау талап етіледі. Жер сілкінісі ең үлкен қауіп төндіреді: 2020 жылдан 2025 жылға дейінгі аралықта 8 252 жер сілкінісі тіркелді, оның ішінде 114-і (2-ден астам балл). ҚР Төтенше жағдайлар министрлігінің (бұдан әрі – ТЖМ) деректеріне сәйкес 2025 жылы 40 айқын сезілген жер сілкінісі болды. Қазақстандағы жер сілкінісі қаупінің жоғары себебі елдің геологиялық құрылымы мен Еуразиялық және Үнді плиталарының, әсіресе Тянь-Шань аумағындағы белсенділігі болып табылады.

Қазақстан 2025 жылы жер сілкінісі ең көп болған 100 елдің ішінен 16-шы орынды иеленді.

ҚР Төтенше жағдайлар министрлігінің деректеріне сәйкес:

республикалық маңызы бар 3 қалада және 17 облыста 1 223 елді мекен су тасқыны құбылыстарына ұшырады;

республикалық маңызы бар 2 қала және 13 облыс сейсмикалық құбылыстарға ұшырағыш.

2024 жылғы жер сілкінісі мен су тасқыны, сондай-ақ 2023 жылғы орман өрттері табиғи апаттар қаупін қаржыландырудағы олқылықтарды анықтады, бұл азаматтарды қорғау жүйесін тиісті деңгейде ұстап тұруға, сондай-ақ зардап шеккен халықты шығындарды қалпына келтіруге және зақымдануды қалпына келтіруге қолдауды шектеуге мүмкіндік берді.

Жоғарыда келтірілген деректер Қазақстан аумағының табиғи апаттарға жоғары ұшырауын және ден қою және қалпына келтіру жүйесіне артып келе жатқан жүктемені айғақтайды. Бұл ретте тұрғын үйді ерікті сақтандырудың ағымдағы моделі оң серпінге қарамастан, халықты сақтандырудың қажетті деңгейін қамтамасыз етпейді.

Тәуекелдердің ауқымдылығы мен жиілігі кезінде сақтандырумен қамтудың төмендігі (ел бойынша 3,2% және Алматыда 7,7% деңгейінде) ерікті тетік тіпті аса осал өңірлерде де қамтудың жеткілікті деңгейін қалыптастыруға қабілетсіз екенін көрсетеді. Шарттар мен сақтандыру сыйлықақыларының санының өсуі сақтандыру базасының айтарлықтай кеңеюіне әкелмейді, керісінше дәлдік сипатта болады.

Халықтың едәуір бөлігі сақтандыру қорғау жүйесінен тыс қалған жағдайда, апаттар туындаған кездегі қаржылық жүктеме негізінен мемлекетке жүктелуі жалғасын табуда. Бұл ерікті сақтандыру тәуекелдерді қайта бөлудің орнықты және жаппай жүйесін қалыптастырмайтынын растайды.

Осылайша, ерікті сақтандырудың қолданыстағы моделі қамтудың қажетті деңгейін қамтамасыз етуге мүмкіндік бермейді және халықты апатты тәуекелдерден сақтандыруды кеңейтуге бағытталған жүйелі шешімдермен толықтыруды талап етеді.

Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, табиғи апаттарға ұшырау деңгейі жоғары елдерде жүйелердің апатты тәуекелдерге тұрақтылығын қамтамасыз ететін мемлекеттің қатысуымен сақтандыру модельдері кеңінен қолданылады. Қарастырылған елдердің мысалдары экономикалық, табиғи және институционалдық ерекшеліктерді ескере отырып жасалған әртүрлі тәсілдерді көрсетеді.

Салыстырмалы-құқықтық талдау мақсатында Қазақстанда тұрғынжайды табиғи апаттардан міндетті сақтандыру (бұдан әрі – міндетті сақтандыру) моделін әзірлеу үшін тиісті белгілердің мынадай үйлесімі бар елдер таңдалды:

1) Қазақстандағыдай табиғи апаттарға (жер сілкінісі, су тасқыны, дауыл және т.б.) жоғары ұшырағыштық;

2) мемлекеттік-жекешелік әріптестік нысанында іске асырылатын дүлей апаттардан міндетті немесе жаппай сақтандырудың қолданыстағы моделінің болуы;

3) ұйымдастырушылық модельдердің әртүрлілігі, оның ішінде жеке, мемлекеттік және аралас сақтандыру схемалары;

4) салыстырмалы құқықтық және институционалдық жағдайлары бар ТМД елдерін (Қырғызстан, Әзірбайжан) қоса алғанда, тәжірибенің өңірлік қолданылуы;

5) олардың орнықтылығы мен тиімділігін бағалауға мүмкіндік беретін бағдарламалардың жұмыс істеу ұзақтығы.

АҚШ-та су тасқыны қаупі бар аумақтардағы тұрғындар мен бизнес үшін міндетті сақтандыру бар. Коммерциялық сақтандыру ұйымдарын мемлекет қайта сақтандырады, бұл ауқымды тәуекелдерге байланысты негізделген. Бағдарламаларға мыналар кіреді:

- Су тасқынынан сақтандырудың ұлттық бағдарламасы (National Flood Insurance Program);

- Мемлекеттік дауыл қорлары (Флорида, Гавайи);

- Калифорниядағы жер сілкінісінен сақтандыру бағдарламасы (California Earthquake Authority).

Осылайша, АҚШ тәжірибесі тәуекел дәрежесі жоғары болған кезде мемлекеттік қайта сақтандыру қажеттілігін және тәуекелдің нақты түрлері бойынша мамандандырылған сақтандыру бағдарламаларын құрудың орындылығын растайды. Қазақстан үшін тәуекел аймақтарын бөліп көрсету және ұқсас бағдарламаларды, мысалы, сейсмикалық қауіпті өңірлерде дамыту тәсілі қолданылады.

Еуропада сақтандыру және тәуекелді өтеу жүйелері келесі үш санатқа бөлінеді:

– жеке сақтандыру жүйесі: сақтандыру өтеуі оқиға басталғанға дейін жинақталған сақтандыру сыйлықақыларымен қаржыландырылады. Францияда (Caisse Centrale de Reassurance - CatNat), Ұлыбританияда (Flood Re) және Румынияда (Pool of Insurance Against Natural Disasters) кепілдендірілген қайта сақтандыру арқылы мемлекет тарапынан қолдау бар;

– сақтандыру пулдары: мемлекеттің белсенді қатысуымен сақтандырушылардың ерікті бірлестіктері (Дания, Швейцария). Бұл елдердің үкіметтері сақтандыру пулдарын құру және басқару арқылы маңызды рөл атқарады;

– мемлекеттік жүйелер: Испанияда 100% апатты тәуекелдерді өтейтін Concorsio de Compensacion de Seguros арнайы мемлекеттік қоры бар. Сақтанушылар жеке секторда сақтандыруды сатып алған кезде де осы Қорға міндетті сыйлықақыны аударуға міндетті.

Еуропалық тәжірибе ұлттық сақтандыру нарығының ерекшеліктеріне және оған мемлекеттің қатысу деңгейіне байланысты тәсілдердің икемді екенін көрсетіп отыр. Қазақстан халықаралық нарықтарда қайта сақтандыра отырып міндетті жарналарға негізделген сақтандыру пулдарын немесе мемлекеттік қорды пайдалана алады.

Түркияда 2000 жылдан бастап 1999 жылғы жойқын жер сілкінісінен кейін Тұрғын үйді жер сілкінісінен міндетті сақтандыру бағдарламасы (Turkish Catastrophe Insurance Pool) жұмыс істейді. Пулды басқаруды құрамына мемлекеттік органдар мен министрліктердің, сақтандыру нарығының және ғылыми-зерттеу саласының өкілдері кіретін Директорлар кеңесі жүзеге асырады. Пулдың техникалық операторы – Turk Reasurans сақтандыру компаниясы, оператор әр 5 жыл сайын сайланады. Техникалық оператор – бұл жүйені іске асыру және әкімшілендіру үшін келісімшарт бойынша тартылған жеке компания. Бұл компания полистерді, төлемдерді сапалы басқаруды, деректерді өңдеуді қамтамасыз етеді, сақтандыру өнімдерін, тәуекелдерді және инфрақұрылымды басқаруда тәжірибесі бар. Бұл жүйенің тиімділігі мен сенімділігін арттырады. Техникалық оператор полистерді сату және әкімшілендіру үшін цифрлық платформаларды құру үшін дайын шешімдерді ұсынады, төлемдерге өтініш беру үшін онлайн құралдарды, сондай-ақ тәуекелдерді бағалау және шығындарды болжау үшін талдамалық жүйелерді құрады. Бұл сақтандыруды қолжетімді әрі заманауи етеді, мемлекетке түсетін салмақты азайтады және шығындарды оңтайландырады.

Бағдарлама құрылыстарды тіркеуге байланысты міндетті сақтандыру ретінде жүзеге асырылады. Мөлшерлемелер елдің өңірлері бойынша тәуекел дәрежесіне қарай әр түрлі болады.

Тәуекелдер бүкіл әлемде, оның ішінде Қазақстанда да қайта сақтандырылған. Бұл ретте Түркиядағы су тасқынынан мүлікті сақтандыру ерікті сақтандыру шеңберінде жүзеге асырылады.

2016 жылдан бері Қырғызстанда Тұрғын үй-жайларды өрттен және табиғи апаттардан міндетті сақтандыру туралы заң қолданылады. 2024 жылғы тамызда жылжымайтын мүлікпен мәмілелер жасау сақтандыру полисі болған жағдайда ғана мүмкін болатын қаулы қабылданды. Міндетті сақтандырудың жалғыз операторы «Мемлекеттік сақтандыру ұйымы» ААҚ (МСҰ) болып табылады.

Сақтандыру төлемдері қала тұрғындары үшін 1 млн сомға дейінгі және ауыл тұрғындары үшін 500 мың сомға дейінгі көлемді құрайды. Полистің құны – қалаларда 1200 сом және ауылдық жерлерде 600 сом. Азаматтардың жеңілдетілген санаттары сақтандыруды тегін немесе 50% жеңілдікпен алады, алайда мұндай полистерді өтеуге мемлекет тарапынан қаржыландыру қарастырылмаған.

Қырғызстан жеңілдетілген тарифтеу схемасымен және жылжымайтын мүлік нарығындағы операциялармен тікелей байланысты міндетті сақтандыруды кезең-кезеңімен енгізу мүмкіндігінің бар екенін көрсетеді. Мемлекет тарапынан қаржылық қамтамасыз етуді талап ететін жеңілдікті тетіктерді қолдану тәжірибесі де маңызды.

Әзірбайжанда «Міндетті сақтандыру туралы» Заңға сәйкес (2011 жылғы 24 маусымда қабылданған және 2011 жылғы 17 қазанда күшіне енген) ғимараттарды, тұрғын және тұрғын емес үй-жайларды, тұрғын үйлер мен құрылыстарды, пәтерлерді, сондай-ақ тізбесін тиісті атқарушы билік органы айқындайтын мемлекеттік мүлікті сақтандыру міндетті болып табылады. Мүлікті міндетті сақтандырудың мақсаты жер сілкінісі, су тасқыны, көшкін, дауыл, өрт және басқа қауіптер сияқты тәуекелдер салдарынан жылжымайтын мүлікке келтірілген залалды өтеу болып табылады.

Міндетті сақтандыру полистерін жеке сақтандыру компаниялары сатады, ал төлемдерді Міндетті сақтандыру қоры (ISB) және халықаралық қайта сақтандыру қамтамасыз етеді.

Әзірбайжанның тәжірибесі көрсетіп отырғандай, міндетті сақтандыру тетіктері ашық әрі түсінікті шкаласы бар сақтандыру тарифтері мен өтемақылары орталықтандырылған мемлекеттік қор болған жағдайда тиімді іске асырылуы мүмкін.

Осылайша, халықаралық тәжірибені талдау нәтижелері мынадай негізгі тұжырымдарды жасауға мүмкіндік береді:

1) апаттық тәуекелдерді сақтандырудың барлық сәтті моделі әлеуетті шығындардың орасан зор мөлшеріне байланысты мемлекеттік-жекешелік әріптестік қағидаты бойынша жүзеге асырылады.

Сақтандыру, әдетте, адам факторының орын алуы нәтижесінде болған техногендік апаттарды, сондай-ақ олардың пайда болу ықтималдығы мен кездейсоқтық белгілері жоқ оқиғаларды қамтымайды;

2) алдыңғы қатарлы халықаралық қайта сақтандырушыларда міндетті қайта сақтандырумен қамтылған мемлекеттік қорларда ақша қаражатын жинақтау кезеңінің болуы болжанады. Әдетте, бірде-бір ел өз аумағында болып жатқан апаттар қаупінің залалын өз бетінше жаба алмайды;

3) ықтимал шығындарды жабу мақсатында сақтандыру тарифтерін дұрыс есептеу үшін елдің өңірлері бойынша ТЖ және жылжымайтын мүліктің бұзылу дәрежесіне байланысты залалды өтеу мөлшері туралы тарихи ақпарат қажет. Сонымен бірге құрылыс түрі, салынған жылы, сейсмикалық деңгейі және т.б. бойынша жылжымайтын мүлік объектілерінің егжей-тегжейлі базасының болуы маңызды аспект болып табылады.

Сақтандыру секторының цифрлық түбегейлі өзгеруін жеделдету

9.

Қазақстанның сақтандыру нарығын цифрландыру біртіндеп қызметтердің тиімділігін, ашықтығы мен қолжетімділігін арттырудың маңызды факторына айналуда, бұл ретте оның даму деңгейі түрлі сегменттер бойынша біркелкі емес болып қалуда. Сақтандырудың міндетті түрлерінде негізгі — шарттар жасасудан бастап сақтандыру жағдайларын реттеуге дейінгі процестерді автоматтандыруға мүмкіндік беретін маңызды цифрлық шешімдер іске асырылды, бұл деректерді өңдеуді жеделдетуге және операциялық шығындарды азайтуға ықпал етеді.

Сонымен қатар, сақтандырудың ерікті түрлерінде цифрлық технологиялар біртіндеп енгізілуде. Сатуды және шығындарды реттеуді автоматтандыру ішінара сипатта, ал онлайн-арналарды пайдалану, әсіресе күрделі және ұзақ мерзімді өнімдер үшін пайдалану шектеулі болып қалып отыр.

Үлкен деректер, жасанды интеллект және машиналық оқыту элементтері сияқты заманауи технологияларды қолдану даму сатысында. Жекелеген сақтандыру ұйымдары оларды тәуекелдерді бағалау, сақтандыру оқиғаларын анықтау және клиенттерді сегменттерге бөлу үшін қолдана бастады, бірақ бұл шешімдер бүкіл нарық деңгейінде әлі кең таралмаған.

Осылайша, Қазақстанның сақтандыру нарығын цифрландыру жекелеген сегменттерде оң серпін мен практикалық нәтижелер көрсетіп отыр, алайда технологияларды неғұрлым тереңірек енгізу үшін, әсіресе ерікті сақтандыру және өтпелі цифрлық сервистерді дамыту бөлігінде айтарлықтай әлеует сақталуда.

Көптеген елдерде сақтандыру секторын цифрландыру сақтандыру қызметтерінің тиімділігін, ашықтығын және қолжетімділігін арттыратын негізгі құралға айналды. Ол нақты уақытта сатуды және шығындарды реттеуді автоматтандыруды, деректерді өңдеуді және  әсіресе жаппай өнімдер үшін операциялық шығындарды оңтайландыруды қамтиды.

Ұлыбританияда онлайн-платформалар клиенттерге полистерді рәсімдеуге, өтемақыға өтініш беруге және брокерлерге портфельдерді басқаруға мүмкіндік береді. Тәуекелдерді бағалау және тарифтерді дербестендіру үшін үлкен деректерді талдау жүйелері қолданылады.

Сингапурда unit-linked және білім беру жоспарларын қоса алғанда, цифрлық платформалар сақтандыру өнімдерін сату және реттеу үшін қолданылады; сақтандыру оқиғаларын болжау үшін машиналық оқыту алгоритмдері белсенді қолданылады.

АҚШ-та InsurTech-компаниялар жасанды интеллект пен шығындарды бағалаудың автоматтандырылған жүйелерін енгізуде, тарифтер үлкен деректерді талдау және тұтынушылардың іс-қимылын болжау негізінде дербестендіріледі.

Германияда сақтандырушылар шығындарды реттеу және тәуекелдерді талдау үшін онлайн-сервистерді ықпалдастыра отырып, міндетті және ерікті сақтандыруды қоса алғанда, жаппай сақтандыру өнімдері үшін цифрлық арналарды пайдаланады.

Халықаралық тәжірибенің негізгі элементтері:

- процестерді автоматтандыру – сату, шығындарды реттеу, деректерді өңдеу;

- Big Data және AI қолдану – тәуекелдерді бағалау, сақтандыру жағдайларын болжау, дербестендірілген тарифтер;

- клиенттер мен брокерлерге арналған онлайн-платформалар – полистерді рәсімдеудің және өтемақыға өтініш берудің ыңғайлылығы;

- операциялық шығыстарды азайту және процестерді жеделдету – әсіресе жаппай өнімдер мен міндетті сақтандыру үшін өте маңызды;

- инновациялық талдау құралдары – цифрлық модельдер, машиналық оқыту алгоритмдері, клиенттердің іс-қимылын талдау.

Халықаралық тәжірибе көрсетіп отырғандай, цифрландыру ашықтықты арттырады, шығындарды реттеу уақытын қысқартады және сақтандыру өнімдерін жаппай нарыққа қолжетімді етеді.

Тәуекелге бағдарланған қадағалауды дамыту

10.

Қазақстанда тәуекелге бағдарланған қадағалауды дамыту қолданыстағы реттеу моделін белсенді енгізу және біртіндеп түбегейлі өзгерту сатысында. Қазіргі уақытта қадағалау практикасы дәстүрлі бақылау элементтерінен және сақтандыру ұйымдарының қаржылық жағдайын ескеруге мүмкіндік беретін тәуекелдерді бағалау құралдарынан тұрады, алайда тәуекелге бағдарланған тәсілдің әлеуеті толық іске асырылған жоқ.

Агенттік тәуекелге бағдарланған қадағалаудың жекелеген құралдарын қолданады. Атап айтқанда, Supervisory Risk Evaluation System (SRES) бағалау жүйесі пайдаланылады, сақтандыру резервтерінің жеткіліктілігіне талдау (RAQMR) жүргізіледі, сондай-ақ сақтандыру ұйымдарының тәуекелдерді өз бетінше бағалауы үшін IRIS (Insurance Regulatory Information System) көрсеткіштер жүйесі қолданылады. Жыл сайынғы негізде сақтандырушылар тәуекелдерді жеке бағалауды (ТЖБ) жүзеге асырады, сондай-ақ нарыққа қатысушылардың ақшалай қаражатты жылыстату және терроризмді қаржыландыру тәуекелдеріне (АЖ/ТҚ) ұшырауын бағалау жүргізіледі.

Сонымен қатар, іс-қимылды қадағалау элементтері, оның ішінде клиенттермен өзара іс-қимыл тәжірибесін жүйелі бағалау, сақтандыру өнімдерінің ашықтығы және сату сапасы қалыптасу сатысында және қадағалау моделі шеңберінде әлі кешенді дамымаған.

Қаржы секторын дамытудың 2030 жылға дейінгі тұжырымдамасына сәйкес Solvency II халықаралық стандартын Қазақстанның сақтандыру нарығының жағдайына кезең-кезеңімен бейімдеу жұмысы жалғасуда. Агенттік төлем қабілеттілігі капиталына қойылатын талаптарды дамытуды, тәуекелдерді басқару, корпоративтік басқару және есептілік жүйесін жетілдіруді көздейтін осы стандартты одан әрі енгізу бағдарламасын әзірледі.

Осылайша, Қазақстанның сақтандыру секторындағы қадағалаудың ағымдағы моделі одан әрі дамыту үшін, оның ішінде іс-қимылды қадағалау және уәжді пайымдау қағидатын қолдану бөлігінде елеулі әлеует сақталған жағдайда, жекелеген халықаралық құралдарды пайдалана отырып, тәуекелге бағдарланған тәсілге біртіндеп көшумен сипатталады.

Әлемдік тәжірибе тәуекелге бағдарланған қадағалауға көшу реттеушілерге сақтандырушылардың қызметін тек талаптарды формальды сақтауы арқылы ғана емес, сонымен қатар негізгі тәуекелдер – қаржылық, операциялық және стратегиялық тәуекелдерді басқару арқылы бағалауға мүмкіндік беретінін көрсетіп отыр. Мұндай тәсіл сақтандыру нарығының орнықтылығын арттырады, дағдарыстардың ықтималдығын азайтады және клиенттердің сенімін арттырады.

ЕО – Solvency II қағидаттарын енгізу: компаниялардың тәуекелін, капиталға және ішкі модельдерге қойылатын талаптарды талдауға, сондай-ақ қаржылық орнықтылықты бағалау үшін тұрақты стресс-тесттерге негізделген.

Ұлыбритания – Financial Conduct Authority (FCA) тәуекелге бағдарланған және іс-қимылды қадағалауды қолданады: клиенттермен жұмыс, сақтандыру өнімдері туралы ақпараттық ашық және айқын болу сапасын бағалау, жаңа цифрлық арналар мен инновациялық бизнес-модельдерді бақылау.

Сингапур – Monetary Authority of Singapore (MAS) тәуекелге бағдарланған қадағалауды қаржылық және операциялық тәуекелдерді басқаруға, өнімдердің ашықтығына, сондай-ақ клиенттермен өзара қарым-қатынастың іс-қимыл аспектілерін мониторингтеуге назар аудара отырып жүзеге асырады.

Австралия – Australian Prudential Regulation Authority (APRA) сақтандыру компанияларының тәуекелдерін ішкі модельдер, стресс-тесттер және тәуекелге бағдарланған тәсіл, оның ішінде корпоративтік басқару мен стратегиялық тәуекелдерді бақылау арқылы бағалайды.

Инновациялық өнімдерді реттеу ортасы шеңберінде дамыту

11.

Қаржы нарығын мемлекеттік реттеу, бақылау және қадағалау туралы заңнама:

1) қаржылық қызметтер нарығындағы бәсекелестікті және қаржы нарығының инвестициялық тартымдылығын арттыру;

2) тұтынушылардың, кәсіпкерлік субъектілерінің және мемлекеттің қанағаттану дәрежесін арттыру және мүдделерін сәйкес келу үшін жаңа қызметтерді енгізу және қаржы нарығын дамыту;

3) қаржы нарығы мен қаржы ұйымдарын оңтайлы реттеу мен қадағалауды қалыптастыру, қаржылық тұрақтылықты және тұтынушылардың мүдделерін қорғауды қамтамасыз ету мақсатында қаржы саласындағы қызметті «реттеудің ерекше режимін» (реттеу ортасын) енгізу мүмкіндігін көздейді.

Қазақстанда реттеу ортасы шеңберінде инновациялық сақтандыру өнімдерін дамыту одан әрі кеңейту үшін айтарлықтай әлеуетке ие.

Қазіргі уақытта реттеу ортасы бақыланатын ортада жаңа өнімдерді сынау құралы ретінде жұмыс істейді. Ол сақтандыру ұйымдарына клиенттер мен қаржы жүйесі үшін шектеулі тәуекелдері бар жекелеген цифрлық шешімдер мен инновациялық тәсілдерді сынауға мүмкіндік береді. Алайда, бұл тетікті пайдалану ауқымы шектеулі болып,  мүмкіндіктері толық іске асырылмаған күйде қалып отыр.

Ағымдағы кезеңде реттеу ортасы арқылы инновациялық сақтандыру өнімдерін енгізу толық сипат алып отырған жоқ. Стандартты емес сақтандыру шешімдерін, цифрлық арналарды және тәуекелдерді бағалаудың жаңа әдістерін қолдану кеңінен таралмаған, бұл сақтандыру нарығының технологиялық түбегейлі өзгеру қарқынын тежейді.

Реттеуші тарапынан реттеу ортасы жаңа тәсілдерді зерделеу және реттеу тәжірибесін қалыптастыру функциясын орындайды, бірақ оның құралдарын одан әрі дамыту, қатысушылар шеңберін кеңейту және қатысу жағдайларының икемділігін арттыру қажет. Бұл нормативтік базаны тез өзгеретін технологиялар мен бизнес-модельдерге неғұрлым тиімді бейімдеуге мүмкіндік береді.

Осылайша, Қазақстанда реттеу ортасы сақтандыру нарығында инновацияларды дамыту үшін негіз қалады, алайда оның әлеуетін толық ашу үшін оның жұмыс істеу тетіктерін одан әрі жетілдіру және сақтандыру ұйымдарының қатысуын жандандыру қажет.

Шетелдік тәжірибе көрсетіп отырғандай, реттеу орталарын пайдалану сақтандыру нарығында инновациялардың дамуын тиімді ынталандырып, оның бейімділігін арттырады.

Ұлыбританияда Financial Conduct Authority (FCA) сақтандыру компаниялары цифрлық өнімдерді, полистерді онлайн сатуға арналған платформаларды және бақыланатын ортадағы тәуекелдерді бағалау құралдарын сынақтан өткізе алатын инновациялық реттеу ортасын жасады.

Бұл жаңа технологияларды енгізу кезінде құқықтық және қаржылық тәуекелдерді барынша азайтуға мүмкіндік береді, ал реттеуші ережелерді заманауи шешімдерге бейімдеу мүмкіндігін алады.

Сингапурда Monetary Authority of Singapore (MAS) цифрлық сақтандыру өнімдерін, телематиканы және тәуекелдерді бағалау алгоритмдерін сынақтан өткізуге мүмкіндік беретін Sandbox  арқылы сақтандыру стартаптарын қолдайды. Компаниялар реттеушіден кері байланыс алады, бұл нарыққа инновацияларды енгізуді жылдамдатады.

Австралияда Australian Securities and Investments Commission (ASIC) да қаржы технологиялары мен сақтандыру технологияларына арналған реттеу ортасын енгізуде. Онда сақтандыру сыйлықақыларын автоматты түрде есептеу платформалары, цифрлық полистер және клиенттермен өзара іс-қимыл жасаудың жаңа модельдері сынақтан өткізіледі, бұл клиенттерге бағытталған шешімдерді дамытуға және сақтандыру қызметтерінің ашықтығын арттыруға ықпал етеді.

р/с №

Шешім

Артықшылықтары

Кемшіліктері

1.

Бірінші және екінші бөлімдерде жазылған ақпаратты ескере отырып, мынадай негізгі ережелерден тұратын сақтандыру нарығындағы қызметті реттеуге бағытталған нормативтік құқықтық актілерді әзірлеу және қабылдау ұсынылады:

Заңның қабылдануы экономикалық белсенділікті ынталандырудың өзекті міндеттерін шешуді және нарықтың заманауи үрдістері мен қажеттіліктерін ескере отырып, қаржы технологиялары секторының серпінді дамуын қолдауды ескере отырып, сақтандыру нарығына қатысушылардың қызметін реттеудің заңнамалық негізін қалайды.

Жоқ

1. «Сақтандыру нарығын реттеуді жетілдіру»

2.

Сақтандыру нарығындағы қызметті реттейтін нормативтік құқықтық базаны:

1) Сақтандыру ұйымдары мен Қазақстан Республикасының бейрезидент сақтандыру ұйымдарының филиалдарын ашу және лицензиялау, олардың негізгі қызметі, тарату, қадағалап ден қою шараларын қолдану мәселелері бойынша реттеудің артық және ескірген нормаларына ревизия жүргізу;

2) Сақтандыру нарығы туралы жаңа заңға байланысты басқа да заңдарды (мысалы, «Сақтандыру төлемдеріне кепілдік беру қоры туралы» Заң, «Өзара сақтандыру туралы» Заң) біріктіру немесе оңтайландыру мүмкіндігін қарастыру;

3) сақтандыру және сақтандыру қызметі туралы қолданыстағы заңнама нормаларының қаржы нарығының заманауи жағдайларымен келісілуін бағалау бөлігінде жетілдіру.

Ескірген нормаларды жаңарту және жаңа нормаларды енгізу.

Салауатты бәсекелес ортаны құру және қызметтер сапасын жақсарту.

Лицензиялау кезінде реттеушілік жүктемені және сақтандыру нарығындағы қызметке қойылатын талаптарды қысқарту.

Маңызды реттеушілік функцияны жоғалту немесе біріктіру ықтималдығы.

1. «Міндетті сақтандыруды реттеудің икемді нарықтық моделіне көшу»

3.

Қазақстан Республикасында қолданыстағы міндетті сақтандыру моделін оның нарықтық жағдайларға икемділігі мен бейімделуін арттыру арқылы жетілдіру қажет. Атап айтқанда, заң деңгейінде тек базалық қағидаттар мен ең төменгі талаптар (сақтандыру объектілері, негізгі тәуекелдер және ықтимал ең төменгі сақтандыру сомалары) ғана бекітілетін нақтыланған заңнамалық реттеуден тарифтерді, сақтандыру шарттарын және тәуекелдер тізбесін қоса алғанда, неғұрлым егжей-тегжейлі өлшемдер заңға тәуелді нормативтік құқықтық актілер деңгейінде айқындалатын немесе нарыққа қатысушылардың өздері белгілейтін негіздемелік тәсілге көшу орынды.

Сонымен бірге сақтандырушыларға жекелеген сегменттердің ерекшеліктерін және тұтынушылардың қажеттіліктерін ескере отырып, сақтандыру өнімдерін әзірлеуде икемді болу мүмкіндігін беру талап етіледі, бұл сақтандыру қызметтерінің бәсекелестігі мен сапасын арттыруға мүмкіндік береді. Шығындар деңгейіне және тәуекел бейіндерінің өзгеруіне байланысты сақтандыру тарифтері мен шарттарын жедел қайта қарау тетіктерін енгізу маңызды.

Нәтижесінде мұндай шаралар артық реттеуді азайтуға, міндетті сақтандыру жүйесінің сыртқы ортаның өзгеруіне ден қоюын жеделдетуге және сақтандыру қорғауының тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді.

Міндетті сақтандыруды реттеудің неғұрлым икемді, негіздемелік моделіне көшу жүйенің экономикалық ортаның және сақтандыру тәуекелдерінің өзгерістеріне бейімделуін айтарлықтай арттыруға мүмкіндік береді. Сақтандыру тарифтері мен шарттарын жедел қайта қарау мүмкіндігі сақтандырушылардың қаржылық орнықтылығын арттыратын шығындылық пен тәуекел-бейіндерді неғұрлым дәл есепке алу үшін жағдайлар жасайды. Сақтандыру өнімдерін әзірлеуде еркіндікті кеңейту нарықтағы бәсекелестікті ынталандырады, түрлі және клиентке бағдарланған шешімдердің пайда болуына, сондай-ақ сақтандыру қызметтерінің сапасын жақсартуға ықпал етеді. Бұдан басқа, артық регламенттеу деңгейін азайту инновацияларды енгізуді жылдамдатып, реттеу процестерін жеңілдетеді, бұл тұтастай алғанда сақтандыру жүйесінің тиімділігін арттырады.

Егжей-тегжейлі заңнамалық реттеу дәрежесін төмендету қадағалау процестері бөлігінде реттеушінің үлкен күш-жігерін қажет етуі мүмкін. Сақтандыру талаптарының бір бөлігін нарық деңгейіне беру ашық емес тарифтерді немесе сақтандырудың шектеулі талаптарын белгілеуді қоса алғанда, жосықсыз тәжірибелердің алдын алуды талап етеді. Сақтандырушылар арасындағы талаптарды саралауы да мүмкін, бұл тұтынушылар үшін өнімдерді түсінуді қиындатады және жүйеге деген сенімді төмендетуі мүмкін. Сонымен қатар, заңға тәуелді реттеу мен қадағалау тетіктерінің рөлі артады, олардың тиімділігі бүкіл модельдің орнықтылығы мен тепе-теңдігіне тікелей байланысты болады.

1. «Сақтандыру салаларын, сыныптарын және түрлерін жүйелеу»

4.

Қазақстан Республикасында міндетті сақтандыруды жіктеу тәсілін жаңарту және жүйелеу қажет. Атап айтқанда, саланы, сыныптар мен түрлерді қамтитын міндетті сақтандыру үшін жаңа заң деңгейінде нақты иерархиялық құрылымды бекіту қажеттігі туралы мәселені қарау орынды.

Сақтандыру нарығының ағымдағы жай-күйін ескере отырып, өзекті емес позицияларды алып тастап және оны сақтандырудың іс жүзіндегі түрлеріне сәйкес келтіре отырып, міндетті сақтандыру сыныптарының тізбесін қайта қарау және жаңарту талап етіледі. Бұл ретте тиісті сегменттерде реттеу мен бақылауға жауапты уәкілетті мемлекеттік органдардың жаңартылған тізбесін айқындау және бекіту қажет.

Сондай-ақ мемлекеттік реттеу жүйесінің өзектілігі мен тиімділігін қамтамасыз ете отырып, экономикадағы, тәуекелдер құрылымындағы және нарық қажеттіліктеріндегі өзгерістерді уақтылы ескеруге мүмкіндік беретін сақтандырудың міндетті сыныптарының тізбесін тұрақты түрде қайта қарау және жаңартып отыру тетігін белгілеу мүмкіндігін қарау орынды.

Міндетті сақтандыру жіктемесін өзектендіру және жүйелеу сақтандыру нарығын реттеудің ашықтығы мен қисындылығын арттыруға мүмкіндік береді. Заң деңгейінде нақты иерархияны (салалар, сыныптар, түрлер) бекіту нарықтың барлық қатысушыларының сақтандыру құрылымын біркелкі түсінуін қамтамасыз етеді және құқықтық белгісіздікті төмендетеді. Сақтандырудың міндетті сыныптарының тізбесін нақты практиканы ескере отырып жаңарту ескірген нормаларды жояды және реттеудің ағымдағы экономикалық жағдайларға сәйкестігін арттырады. Тұрақты қайта қарау тетігін енгізу реттеудің икемділігі мен өзектілігін қамтамасыз ете отырып, тәуекелдердегі, экономикадағы және нарық қажеттіліктеріндегі өзгерістерге жедел ден қоюға мүмкіндік береді.

Неғұрлым құрылымдалған және ұдайы жаңартылып отыратын жүйені енгізу нормативтік құқықтық базаның күрделенуіне және мемлекеттік органдарға да, нарыққа қатысушыларға да әкімшілік жүктеменің ұлғаюына алып келуі мүмкін. Заң деңгейінде құрылымды шамадан тыс нақтылау кезінде артық реттеу тәуекелі бар, бұл нарықтың икемділігін шектеуі мүмкін. Бұдан басқа, ұсынылып отырған тетiктiң тиiмдiлiгi қайта қараудың сапасы мен уақтылығына, сондай-ақ уәкiлеттi мемлекеттiк органдардың iс-қимылының келiсiлуiне байланысты болады.

1. «Сақтандыру нарығы инфрақұрылымын жетілдіру»

5.

1. Сақтандыру тарифтері мен резервтерінің объективті және нарықтан тәуелсіз актуарлық есептеулерін, сондай-ақ сақтандыру ұйымдарының қаржылық орнықтылығын талдауды жүргізетін тәуелсіз актуарлық орталық құру.

2. «Қазақстан актуарийлері қоғамы» ҚБ мәртебесін арттыру және оған сақтандыру ұйымдарының мүшелігін қамтамасыз ету.

3. Лицензияланатын сақтандыру делдалдарының (брокерлерінің) өкілеттіктерін кеңейту және бейресми делдалдардың («көлеңкелі» делдалдардың) қызметін заңдастыру.

4. Қазақстанда ӨСҚ-ны дамыту, олардың белсенді жұмыс істеуі үшін жағдайлар қалыптастыру, жұмыстың ашық ережелерін белгілеу, бұл сақтандырудың осы нысанына сенімді қамтамасыз етеді.

ӨСҚ-ны дамыту кезең-кезеңмен енгізуді, қатысушыларды оқытуды және қаржылық орнықтылық пен нарыққа сенімділікті қамтамасыз ету үшін белсенді бақылауды талап етеді.

5. Актуарий көмекшілерінің ұстанымдарын қоса алғанда, сақтандыру секторы үшін мамандар даярлаудың ресімделген бағдарламаларын әзірлеу және енгізу. Бұл кәсіптік қауымдастықтармен және реттеушімен келісілген оқу курстарын, тағылымдамалар мен сертификаттау бағдарламаларын құруды қамтуы мүмкін. Мұндай құрылымдалған тәсілдерді енгізу білікті кадрлық базаны жүйелі қалыптастыруды қамтамасыз етеді, кәсіби құзыреттер деңгейін арттырады және сақтандыру нарығын тұрақты дамыту үшін жағдай жасайды.

Осы шараларды іске асыру Қазақстанның сақтандыру нарығының ашық және орнықты болуын айтарлықтай арттыруға мүмкіндік береді. Тәуелсіз актуарлық орталық құру және «Қазақстан актуарийлері қоғамы» ҚБ рөлін нығайту тәуекелдерді объективті бағалауды және кәсіби стандарттарды дамытуды қамтамасыз етеді. Брокерлердің өкілеттіктерін кеңейту және «көлеңкелі» делдалдарды заңдастыру цифрландыру мен инновацияларды ынталандыра отырып, сақтанушылардың құқықтарын қорғауды және ашық болуды жақсартады. ӨСҚ-ны дамыту сақтандыруды қорғаудың қосымша құралдарын және сақтандырудың баламалы нысандарына сенімділікті құрады.

Мамандарды даярлаудың ресімделген бағдарламалары саланың орнықты кадрлық базасын және ұзақ мерзімді дамуын қамтамасыз етеді.

Барлық ұсынылған шараларды енгізу ұйымдық және кадрлық ресурстарды, сондай-ақ нарыққа қатысушыларды оқытуға және бейімдеуге уақытты талап етеді.

Брокерлердің функцияларын кеңейту және жаңа делдалдарды заңдастыру жосықсыз практиканы болдырмау үшін күшейтілген бақылау қажеттілігін тудырады. Кезең-кезеңмен енгізусіз және бақылаусыз ӨСҚ-ны дамыту қаржылық тәуекелдерге және сақтандырудың осы нысанына сенімнің төмендеуіне әкелуі мүмкін.

Реформалардың жалпы тиімділігі реттеушіні, кәсіби қауымдастықтарды және нарыққа қатысушыларды үйлестіруге байланысты болады, бұл кешенді стратегияны іске асыруды күрделі және мұқият жоспарлауды талап етеді.

1. «Сақтандыру төлемдеріне кепілдік беру жүйесін жетілдіру»

6.

Қатысушылардың тәуекелдерін ерте анықтау және алдын алу жүйесін құру жолымен СТКҚ функционалын кеңейту. СТКҚ сақтандыру ұйымдарының қаржылық орнықтылығына тұрақты мониторингтеу жүргізіп отырады және олардың тәуекел профилін кешенді бағалау негізінде міндетті жарналар мөлшерін айқындайды. Қаржылық жағдай нашарлаған немесе тәуекелдер өскен жағдайда, СТКҚ реттеушімен бірлесіп, нарықтағы дағдарыстық жағдайларды уақтылы болдырмауды қамтамасыз ете отырып, ұйымдарды сауықтыру және әлеуетті дәрменсіздікті реттеу жөніндегі шараларды әзірлейтін және енгізетін болады.

Тәуекелдерді ерте анықтау және алдын алу жүйесін құру сақтандыру нарығының тұрақтылығын айтарлықтай арттыруға мүмкіндік береді. Қатысушылардың қаржылық тұрақтылығының тұрақты мониторингі және олардың тәуекел-бейінін бағалау жарналар мөлшерін неғұрлым дәл айқындауды қамтамасыз етеді, бұл жүйені неғұрлым әділ және ашық етеді. СТКҚ мен реттеушінің ұйымдарды сауықтыру және әлеуетті дәрменсіздікті реттеу жөніндегі бірлескен іс-қимылдары дағдарыстық жағдайлардың алдын алуға және сақтанушылар үшін зиянды барынша азайтуға ықпал етеді. Жалпы алғанда, бұл сақтандыру кепілдігі жүйесіне деген сенімді нығайтады және нарықтың қаржылық орнықтылығын арттырады.

Тәуекел бейінін кешенді бағалау және жарналарды түзету сақтандырушылармен, әсіресе өлшемшарттардың ашық болуы жеткіліксіз болған кезде, қосымша жүктеме немесе әділетсіз реттеу ретінде қабылдануы мүмкін. Жүйенің тиімділігі көбіне шаралардың уақтылы қабылдануына және СТКҚ-ның реттеушімен өзара іс-қимылының сапасына байланысты, бұл дағдарыстық жағдайлар кезінде кідірістер немесе жеткіліксіз үйлестіру тәуекелін тудырады.

1. «Жинақтаушы және инвестициялық сақтандыруды дамыту»

7.

Инвестициялардың кірістілігі, тәуекелдері, комиссиялары және құрылымы туралы ақпаратты ашудың бірыңғай тәсілдерін белгілеуді қоса алғанда, инвестициялық сақтандыру өнімдерін стандарттауды қамтамасыз ету.

Клиенттердің әртүрлі санаттарына және олардың қаржылық мақсаттарына бағдарланған әртүрлі тәуекел деңгейі, инвестициялық стратегиясы мен мерзімдері бар шешімдерді енгізу есебінен өнім желісін әлеуетті кеңейту.

Клиенттің қажеттіліктерін ескере отырып, өнімдерді іріктеу практикасын енгізуді және сақтандыру делдалдарының біліктілігіне қойылатын талаптарды арттыруды қоса алғанда, қаржылық консультация беру институтын дамыту.

Сату арналарын, оның ішінде цифрлық платформалар мен қашықтан сервистерді дамыту есебінен кеңейту және әртараптандыру.

Ұсынылған шараларды іске асыру ақпаратты ашуды стандарттау есебінен инвестициялық сақтандыру өнімдеріне ашық және сенімді болуын едәуір арттыруға мүмкіндік береді, бұл клиенттерге ұсыныстарды таңдау және салыстыру процесін жеңілдетеді. Өнім желісін кеңейту сақтандыру шешімдерінің клиенттердің әртүрлі санаттарының қажеттіліктеріне неғұрлым нақты сәйкестігін қамтамасыз етеді, бұл сұраныстың өсуіне және халықтың ұзақ мерзімді жинақтарға тартылуына ықпал ететін болады.

Қаржылық консультация беру институтын дамыту сату сапасын арттырады және өнімдерді дұрыс таңдау тәуекелдерін төмендетеді, бұл тұтынушылардың құқықтарын қорғауға және орнықты клиенттік қатынастарды қалыптастыруға оң әсерін тигізеді. Өз кезегінде, цифрлық сату арналарын дамыту сақтандыру өнімдерінің қолжетімділігін арттыруға, шығасыларды қысқартуға және клиенттермен өзара іс-қимылды оңайлатуға мүмкіндік береді, бұл нарықты кеңейту үшін ерекше маңызды.

Талаптарды шамадан тыс нақтылау кезінде өнімдерді стандарттау сақтандыру компанияларының икемділігін төмендетуі және инновациялық шешімдерді әзірлеу үшін мүмкіндіктерді шектеуі мүмкін.

Өнім желісін кеңейту әсіресе қаржылық сауаттылық деңгейі жеткіліксіз болған кезде клиенттер үшін таңдауды қиындатуға, сондай-ақ консультациялық қолдау сапасына қойылатын талаптарды арттыруға әкелуі мүмкін.

Қаржылық консультацияға және делдалдар біліктілігіне қойылатын талаптардың күшеюі сақтандыру ұйымдарының операциялық шығыстарын ұлғайтуы және сату арналарында қатысушылар санының уақытша қысқаруына әкелуі мүмкін.

Цифрлық арналарды дамыту технологиялық инфрақұрылымға және киберқауіпсіздікке едәуір инвестицияларды талап етеді, сондай-ақ халықтың бір бөлігінің онлайн-сервистерді пайдалануға шектеулі дайындығына тап болуы мүмкін.

1. «Лицензиялау рәсімін жетілдіру»

8.

Артық формалдандырылған тәсілден Сақтандыру сыныптары тізбесін кеңейтуді қоса алғанда, сақтандыру ұйымдары қызметінің елеусіз өзгерістері жағдайларында рәсімдерді оңайлатуды көздейтін неғұрлым икемді жүйеге көшу. Талап етілетін құжаттар тізбесін қысқартуды және сақтандыру саласындағы барлық мемлекеттік қызметтерді автоматтандыруды қоса алғанда, оларды цифрландыру және стандарттау есебінен лицензиялау және реттеушімен өзара іс-қимыл жасау процестерін жаңғырту.

Сақтандыру ұйымының қызметінің ауқымын, тәуекелдер бейінін және бизнес-моделін ескере отырып, өтінімдерді қарау кезінде тәуекелге бағдарланған тәсілді қолдануды күшейту.

Лицензиялаудың неғұрлым икемді жүйесіне өту сақтандыру ұйымдарына әкімшілік жүктемені айтарлықтай төмендетуге және сақтандыру сыныптарының тізбесін кеңейтуді қоса алғанда, қызметке өзгерістер енгізу процестерін жеделдетуге мүмкіндік береді. Бұл компаниялардың операциялық икемділігін арттырады және нарыққа жаңа өнімдерді шығару мерзімін қысқартады.

Рұқсат беру рәсімдерін цифрландыру және стандарттау реттеушімен өзара іс-қимылды жеңілдетеді, рәсімдердің ашық болуын арттырады және нарық қатысушыларының уақытша және қаржылық шығындарын қысқартады.

Тәуекелге бағдарланған тәсілді күшейту нарықтың дамуы мен тәуекелдерді бақылау арасындағы теңгерімді қамтамасыз ете отырып, сақтандыру ұйымдарының ерекшелігін неғұрлым дәл ескеруге мүмкіндік береді. Бұл жаңа қатысушылардың кіруі және сақтандырудың салалық сегменттерін дамыту үшін неғұрлым қолайлы жағдайлар жасайды.

Формалдандыру деңгейін төмендету, әсіресе өзгерістердің жекелеген түрлері үшін рәсімдерді оңайлату кезінде жеткіліксіз бақылау тәуекелдерімен қатар жүруі мүмкін, бұл қадағалаудың нақты өлшемдері мен тетіктерін әзірлеуді талап етеді.

Тәуекелге бағдарланған тәсілді қолдану реттеушінің жоғары біліктілігін және әдіснамалық базаны дамытуды талап етеді.

1. «Азаматтардың тұрғынжайларын табиғи апаттардан міндетті сақтандыруды енгізу»

9.

Азаматтардың тіркелген тұрғын үйлерін табиғи апаттардан (жер сілкінісі, су тасқыны, су басу және табиғи сипаттағы орман өрттері) қауіп-қатерінен міндетті сақтандыруды енгізу.

Сақтандыру жарналарын жинау және зардап шеккендерге төлемдерді жүзеге асыру үшін, сондай-ақ мүлікті ерікті сақтандыру шарттары бойынша тәуекелдерді қайта сақтандыру үшін мемлекеттің қатысуымен бірыңғай оператор құру. Бірыңғай оператордың операциялық қызметімен байланысты жекелеген функцияларын жүзеге асыру үшін техникалық операторды (сақтандыру ұйымын немесе сақтандыру брокерін) тарту мүмкіндігін қамтамасыз ету.

Сақтандыру жарнасының мөлшерін қолжетімді ету жоспарланып отыр – нақты өңірдегі тәуекел деңгейін ескере отырып, жылына шамамен 2 мың теңгеден 20 мың теңгеге дейін.

Сақтандыру жағдайы басталған кезде залалды бағалаусыз тез төлемдерді жүзеге асыру.

Сақтандыру ұйымдарының жарналарын жинауға тарту және бақылау нүктелерiн белгiлеу есебiнен халықты мiндеттi сақтандырумен қамтуды қамтамасыз ету (азаматтардың мемлекеттiк қызметтердi алуы, жылжымайтын мүлiкпен мәмiлелердi тiркеу, ипотекалық шарттар жасау кезiнде).

Тұрғын үйді табиғи апаттардан міндетті сақтандыруды енгізу халықты сақтандыру қорғанысымен жаппай қамтуды қамтамасыз етуге және апатты тәуекелдерді қайта бөлудің орнықты жүйесін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Бұл төтенше жағдайлар кезінде мемлекеттік бюджетке түсетін жүктемені азайтып, азаматтардың қаржылық қорғалуын арттырады.

Мемлекеттің қатысуымен бірыңғай оператор құру жарналарды орталықтандырылған жинауды және төлемдерді жүзеге асыруды қамтамасыз етеді, жүйенің басқарылуын арттырады және ерікті сақтандыру бойынша тәуекелдерді қоса алғанда, тәуекелдерді қайта сақтандыруды тиімді ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Техникалық операторды тарту мүмкіндігі сақтандыру нарығының сараптамасын пайдалану және операциялық тиімділікті арттыру үшін жағдай жасайды.

Сақтандыру жарнасының азаматтар үшін қолжетімді мөлшері азаматтардың барынша көп бөлігін сақтандырумен қамтамасыз етуге және жаппай қорғауға мүмкіндік береді.

Залалды бағалаусыз жылдам төлеу тетігі өтемақы алу мерзімін едәуір қысқартуға мүмкіндік береді, жүйеге сенімділікті арттырады және зардап шеккендерді жедел қолдауды қамтамасыз етеді.

Сақтандыру ұйымдары мен бақылау нүктелері (мемлекеттік қызметтер, жылжымайтын мүлікпен мәмілелер, ипотека) арқылы жарналарды жинау тетіктерін интеграциялау халықты сақтандырумен қамтуды әкімшілендіруге ықпал ететін болады.

Міндетті сақтандыруды енгізуді халық, әсіресе оның артықшылықтары туралы хабардар болу деңгейі жеткіліксіз болған кезде қосымша қаржылық жүктеме ретінде қабылдауы мүмкін, бұл бастапқы кезеңде әлеуметтік қабылдамауды тудыруы мүмкін.

Бірыңғай оператор шеңберінде функцияларды орталықтандыру артық шоғырлану тәуекелдерін тудырады және тиімді басқару, ашықтық және бақылау жүйесін құруды талап етеді.

Тіркелген немесе шектеулі сараланған сақтандыру жарнасын белгілеу жылжымайтын мүлік объектілерінің жеке сипаттамаларын толық көлемде көрсетпеуі мүмкін, бұл өңірлер немесе азаматтар санаттары арасында тоғыспалы субсидиялауға алып келуі мүмкін.

Залалды бағалаусыз төлеу тетігі, оның жылдамдығына қарамастан, жүйе өлшемдерін мұқият реттеуді талап ететін болады.

Жүйені іске асыру мемлекеттік дерекқорлармен интеграцияны және нарыққа қатысушылар арасындағы үйлестіруді, сондай-ақ мемлекет, сақтандырушылар мен делдалдар арасындағы өзара іс-қимылдың тиімді тетіктерін әзірлеуді қоса алғанда, елеулі ұйымдастырушылық және технологиялық ресурстарды талап етеді.

1. «Сақтандыру секторының цифрлық түбегейлі өзгеріуін жеделдету»

10.

Онлайн-сатуды дамытуды, сақтандыру жағдайларын қашықтан реттеуді, мемлекеттік ақпараттық жүйелермен интеграцияны және әлеуметтік және бұқаралық өнімдер бойынша «бір терезе» сервистерін енгізуді қоса алғанда, міндетті де, ерікті де сақтандыру өнімдері бойынша цифрландыруды дамытуды қамтамасыз ету. Бұл процестердi клиенттер үшiн неғұрлым ашық және ыңғайлы етуге, қызметтер көрсету мерзiмдерiн қысқартуға мүмкiндiк бередi және бәсекелестiктi дамытуға және нарықтың технологиялық өзгеруiне ықпал ететiн болады.

Клиенттердің құқықтарын қорғау мен процестерді автоматтандыру, онлайн-сервистерді дамыту, скорингтік модельдерді енгізу және сақтандыру өнімдерін дербестендіру үшін деректерді тиімді пайдалану мүмкіндігі арасындағы теңгерімді қамтамасыз ететін сақтандыру қызметінің ерекшеліктерін ескеретін дербес деректермен жұмыс істеудің арнайы құқықтық режимін құру.

Цифрландыруды дамыту онлайн-сату және сақтандыру жағдайларын қашықтан реттеу есебінен сақтандыру қызметтерінің қолжетімділігін едәуір арттыруға мүмкіндік береді. Мемлекеттік ақпараттық жүйелермен интеграция және «бір терезе» сервистерін енгізу клиент жолын жеңілдетеді, қызметтер көрсету мерзімін қысқартады және сақтандыру ұйымдарының операциялық шығындарын азайтады. Бұл процестердің ашықтығын арттыруға, клиенттер тарапынан сенімнің өсуіне және нарықтағы бәсекелестіктің күшеюіне ықпал ететін болады.

Дербес деректермен жұмыс істеудің арнайы құқықтық режимін құру сақтандыру ұйымдарына процестерді автоматтандыру, скорингтік модельдерді енгізу және сақтандыру өнімдерін дербестендіру үшін деректерді неғұрлым тиімді пайдалануға мүмкіндік береді. Бұл инновациялық шешімдерді дамыту, тәуекелдерді бағалау сапасын арттыру және неғұрлым дәл баға белгілеу үшін жағдай жасайды, сондай-ақ тұтастай алғанда саланың цифрлық түбегейлі өзгеруін жеделдетеді.

Цифрландыруды дамыту АТ-инфрақұрылымына инвестицияларды, жүйелерді интеграциялауды және киберқауіпсіздікті қамтамасыз етуді талап етеді, бұл сақтандыру ұйымдары үшін, әсіресе нарықтың шағын қатысушылары үшін қосымша жүктеме болуы мүмкін. Бұдан басқа, халықтың бір бөлігі цифрлық сервистерді пайдалануда шектеулерді бастан кешіруі мүмкін, бұл дәстүрлі қызмет көрсету арналарының қатар жұмыс істеу қажеттілігін сақтайды.

Дербес деректермен жұмыс істеудің арнайы режимін құру оларды қорғауды қамтамасыз ету және қолды болуына немесе заңсыз пайдалануына жол бермеу тәуекелдеріне байланысты. Деректерге қолжетімділікті кеңейту және оларды бизнес-процестерде белсенді пайдалану бақылаудың сенімді жүйесін құруды, сондай-ақ нарыққа қатысушылардың құқықтары мен міндеттерін нақты реттеуді талап етеді.

1. «Тәуекелге бағдарланған қадағалауды дамыту»

11.

Қазіргі уақытта Solvency I қағидаттарына негізделген сақтандыру ұйымдарының төлем қабілеттілігінің қолданыстағы жүйесін жаңғырту және Solvency II және тәуекелге бағдарланған тәсіл қағидаттарына негізделген төлем қабілеттілігінің неғұрлым заманауи моделіне көшу. Атап айтқанда:

әрбір компанияға тән қаржылық, операциялық және сақтандыру тәуекелдерін ескеретін капиталды тәуекелге бағдарланған бағалауды енгізу;

нарықтық жағдайларды және пайыздық мөлшерлемелердің өзгеруіне сезімталдықты ескере отырып, міндеттемелерді нормативтік емес, экономикалық бағалауды қолдану;

тәуекелдерді басқарудың ішкі жүйелеріне, корпоративтік басқаруға және есептіліктің ашық болуына қойылатын талаптарды күшейту;

сақтандырушылардың қаржылық бұзушылықтарын және ықтимал төлем қабілетсіздігін ерте ескерту тетіктерін құру, бұл сақтанушылардың мүдделерін қорғау бойынша шараларды уақтылы қабылдауға мүмкіндік береді.

Сақтандыру ұйымдарының төлем қабілеттілігі жүйесін жаңғырту және Solvency II тәуекелге бағдарланған моделіне көшу әрбір компанияның қызметінің ерекшелігін ескере отырып, оның қаржылық, операциялық және сақтандыру тәуекелдерін неғұрлым дәл бағалауға мүмкіндік береді. Міндеттемелерді экономикалық бағалауды қолдану нарықтық жағдайларды және пайыздық мөлшерлемелердің өзгеруіне сезімталдықты ескере отырып, міндеттемелердің нақты құнын көрсетуді қамтамасыз етеді. Тәуекелдерді басқаруға, корпоративтік басқаруға және есептіліктің ашық болуына қойылатын талаптарды күшейту сақтандырушылардың орнықтылығы мен сенімін арттырады. Қаржылық бұзушылықтардың ерте алдын алу тетіктерін енгізу сақтанушылардың мүдделерін қорғау бойынша шараларды уақтылы қабылдауға мүмкіндік береді. Бұдан басқа, халықаралық стандарттармен үйлестіру инвесторлар мен клиенттердің сенімін арттырады және жаһандық нарықтармен интеграция үшін алғышарттар жасайды.

Solvency II тәуекелге бағдарланған жүйесін енгізу сақтандыру ұйымдарына, әсіресе шағын және орта компанияларға әкімшілік және қаржылық жүктемені арттырады. Көшу АТ-жүйелерін, бағалау және мамандар даярлау әдістемелерін жаңғыртуды талап етеді, бұл енгізу процесін қиындатуы және баяулатуы мүмкін. Міндеттемелерді экономикалық бағалау жүйені нарықтық ауытқуларға неғұрлым сезімтал етеді, бұл капиталға қойылатын талаптардың уақытша өсуіне және сақтандырушылардың қаржылық көрсеткіштерінің өзгеруіне әкелуі мүмкін. Нарықтың шағын және салалық қатысушылар қосымша қолдаусыз немесе нормативтерді бейімдеусіз жаңа талаптарды сақтауда қиындықтарға тап болуы мүмкін.

1. «Реттеу ортасы шеңберінде инновациялық өнімдерді дамыту»

12.

Жаңа цифрлық шешімдерді, стандартты емес сақтандыру өнімдерін және бақыланатын ортада бизнес жүргізудің инновациялық модельдерін тестілеу мақсатында сақтандыру нарығы үшін реттеу ортасын дамытуды жалғастыру.

Компанияларға сандық сервистерді, шығындарды автоматтандырылған реттеуді және дербестендірілген сақтандыру тарифтерін қоса алғанда, сақтанушылар үшін ең аз тәуекелдері бар клиенттерге бағдарланған өнімдерді енгізуге мүмкіндік беру.

Сақтандыру нарығының бейімделуін арттыруға ықпал ететін нормативтік базаны түзету және лицензиялаудың, бақылаудың және қадағалаудың икемді ережелерін жасау үшін реттеу ортасының жұмыс нәтижелерін пайдалану.

Тұтынушылардың мүдделерін қорғауды сақтай отырып, шағын және ірі компаниялар үшін тең мүмкіндіктерді қамтамасыз ете отырып, инновациялық сақтандыру өнімдері мен технологияларын енгізу арқылы нарықтағы бәсекелестікті ынталандыру.

Сақтандыру нарығы үшін реттеу ортасын дамыту компанияларға жаңа цифрлық шешімдерді, стандартты емес сақтандыру өнімдерін және бақыланатын ортада бизнес жүргізудің инновациялық модельдерін тестілеуге мүмкіндік береді, бұл цифрлық сервистерді, шығындарды автоматтандырылған реттеуді және дербестендірілген сақтандыру тарифтерін қоса алғанда, сақтанушылар үшін ең аз тәуекелдері бар клиенттік бағдарланған өнімдерді енгізуге ықпал етеді. Реттеу ортасы жұмысының нәтижелерін пайдалану тұтынушылардың мүдделерін қорғауды сақтай отырып, шағын және ірі компаниялар үшін тең мүмкіндіктерді қамтамасыз ете отырып, сақтандыру нарығының бейімделуін арттыра және бәсекелестікті ынталандыра отырып, нормативтік базаны түзетуге және лицензиялаудың, бақылаудың және қадағалаудың икемді ережелерін жасауға мүмкіндік береді.

Тек қана тестілеу ортасында анықталатын инновациялық өнімдер мен технологиялардың ауқымын кеңейту кезінде проблемаларды жете бағаламау тәуекелдері, реттеуші мен компаниялардың реттеу ортасының жұмысын қолдауға арналған ресурстарына қойылатын жоғары талаптар, ұсақ қатысушылардың ерте кезеңдерде қолжетімділігінің шектелуі және тестілеу негізінде ережелер мен стандарттардың тез өзгеруінен ықтимал құқықтық белгісіздік сақталады.

Артықшылықтары

Кемшіліктері

1. Әлеуметтік дамуға (адами капиталды өлшеу деңгейі)

1.     Сақтандыру өтемін кеңейту және рәсімдерді жеңілдету жазатайым оқиғалар, сырқаттар және мүлікті немесе кірісті жоғалту кезіндегі әлеуметтік тәуекелдерді азайта отырып, сақтандырудың қолжетімділігін және халықты қаржылық қорғауды арттырады.

2.     Тарифтер мен резервтердің ашықтығы, делдалдарды заңдастыру және тәуелсіз актуарлық орталықтардың жұмысы сақтандыру төлемдерінің сенімділігін арттырады және азаматтардың нарыққа деген сенімін нығайтады.

3.     Ақпараттық-түсіндіру жұмысын іске асыру және сақтандыру саласын цифрландыру азаматтардың тәуекелдерді жоспарлау, басқару және жинақ ақшаны қалыптастыру жөніндегі құзыреттерін дамытуға ықпал етеді, бұл ретте ұзақ мерзімді сақтандыру өнімдерін енгізу қаржылық дербестікті және адами капитал деңгейін арттырады.

4.     Лицензиялау қағидаттарын жеңілдету және сақтандыру делдалдарының желісін кеңейту халықтың әртүрлі топтары үшін сақтандыру қызметтерінің қолжетімділігін арттырады, ал ұжымдық және міндетті сақтандыруды дамыту әлеуметтік әділеттілікті нығайтуға және сақтандыру қорғанысына тең қол жеткізуге ықпал ете отырып, неғұрлым осал топтарды қорғауды қамтамасыз етеді.

5.     Тәуекелдердің ерте алдын алу жүйелерін құру және тәуелсіз актуарлық бағалау жүргізу сақтандыру нарығының тұрақтылығын және халықты әлеуметтік қорғауды қамтамасыз ете отырып, сақтандыру ұйымдарының банкроттығы мен төлемдерді бұзу ықтималдығын төмендетуге ықпал етеді.

1.          Сақтандыру өнімдері мен қызметтерінің кең спектрі қаржылық сауаттылығы төмен азаматтарды түсіну үшін қиын болуы мүмкін, бұл сақтандыру шарттары мен төлем шектеулерін бағаламау тәуекелін арттырады, бұл халыққа ақпараттық жүктеме туындатады.

2.          Цифрлық технологияларды енгізу сақтандыру қызметтерін пайдаланудың ыңғайлылығын арттырады, бірақ халықтың бір бөлігінде технологиялармен жұмыс істеудің шектеулі дағдылары сақтандыру жүйесіне бірыңғай қол жеткізбеуге әкелуі мүмкін.

3.          Тәуекелдердің ерте алдын алу жүйелерін, тәуелсіз актуарлық орталықты және ашық мониторингті құру және қолдау айтарлықтай ресурстар мен жоғары білікті мамандарды талап етеді, бұл құзыреттер мен ресурстарды қамтамасыз етуге жоғары талаптар қояды.

4.          Жаңа ережелерді енгізу және бақылаудың жеткіліксіздігі кезінде делдалдарды заңдастыру уақытша мүдделер қақтығысына және сақтандыру қызметтерін тұтынушылардың сенімнің төмендеуіне әкелуі мүмкін, бұл нормаларды іске асыру кезінде өтпелі тәуекелдерді тудырады.

2.      Кәсіперлікті дамытуға

1.     Лицензиялаудың түсінікті процестері жаңа және шағын сақтандыру компанияларына бәсекелестік пен инновациялық өнімдердің пайда болуын ынталандыру арқылы нарыққа оңай кіруге мүмкіндік береді.

2.     ӨСҚ жұмысының нақты ережелері және делдалдарды заңдастыру клиенттер мен инвесторлардың сенімін нығайтады, бұл кәсіпкерлік үшін қолайлы жағдай жасайды.

3.     Сақтандыру секторын цифрландыру және инвестициялық және жинақтаушы өнімдерді стандарттау жаңа сервистер мен технологиялық шешімдерді құруды ынталандырады.

4.     Өнім желісін кеңейту және ұзақ мерзімді сақтандыруды енгізу кәсіпкерлерге клиенттерге жаңа бизнес-модельдер мен тәсілдерді әзірлеуге мүмкіндік береді.

5.     Қаржылық орнықтылықты бақылау жүйелері және тәуелсіз актуарлық бағалар банкроттық пен төлемдердің іркілістері тәуекелін азайтады, клиенттердің сенімін нығайтады және сақтандырушылардың қаржылық және операциялық тәуекелдерін азайту арқылы бизнестің дамуына ықпал етеді.

1.     Мониторинг жүйелері мен цифрлық платформаларды құру және пайдалану айтарлықтай инвестицияларды және шағын компаниялардың мүмкіндіктерін шектей алатын жоғары білікті мамандарды тартуды талап етеді.

2.     Жаңа ережелерді енгізу және цифрландыру бизнесті бейімдеуді талап етеді, бұл уақытша операциялық қиындықтар мен қосымша шығындарды тудыруы мүмкін.

3.     Кедергілердің төмендеуіне қарамастан, цифрландыру және стандарттау ресурстары шектеулі немесе жаңа технологиялармен тәжірибесі бар кәсіпкерлер үшін қиын болуы мүмкін.

3. Мемлекеттік билік органдарына

1.     Сақтандыру сыныптары мен түрлерінің реттелген құрылымын қалыптастыру, тарифтер мен резервтерді стандарттау тәуелсіз актуарлық орталық пен СТКҚ мониторинг жүйесін құрумен бірге реттеушіге нарықтың орнықтылығын тиімді бағалауға мүмкіндік береді және бақылау мен реттеу процестерін жеңілдетеді.

2.     Сақтандыру процестерін цифрландыру және сақтандыру нарығына қатысушылардың жұмысының ашық ережелерін белгілеу олардың қызметіне мониторинг жүргізудің тиімділігін арттырады.

3.     Лицензиялаудың қарапайым және түсінікті процестері заңнама талаптарының сақталуын бақылауды жеңілдетеді.

4.     Тәуекелдердің ерте алдын алу жүйелері және СТКҚ қатысушыларының қаржылық орнықтылығын бақылау реттеушіге қауіптерді уақтылы анықтауға және алдын алу шараларын қабылдауға мүмкіндік береді, бұл сақтандыру нарығының тұрақтылығын арттырады, жүйелік дағдарыстардың тәуекелдерін азайтады және мемлекет үшін әлеуметтік-экономикалық салдарлардың ықтималдығын азайтады.

5.     Делдалдарды заңдастыру, ӨСҚ дамыту және процестерді цифрландыру «көлеңкелі» делдалдар қызметтің үлесін төмендетуге және сақтандыру нарығының ашық болуын арттыруға ықпал етеді.

1.     Лицензиялау тәсілдерін қайта қарау заңға тәуелді нормативтік құқықтық актілерді, қадағалау әдістемелерін және ішкі рәсімдерді қайта қарауды талап етеді. Бұл уәкілетті органға әкімшілік жүктемені арттырады және қосымша кадрлық ресурстарды қажет етеді.

2.     Сақтандыру түрлерінің тізбесін кеңейту және олардың шарттарын өзгерту заңнаманың сақталуына қосымша мониторинг жүргізуді және ақпараттық-түсіндіру жұмыстарын жүргізуді талап етеді. Бұл мемлекеттік органдарға қосымша әкімшілік жүктеме әкелетін тексерулер мен бақылау шараларының көлемін арттыруы мүмкін.

4. Экономикалық жүйеге

1.         Сақтандырушыларға қойылатын талаптарды біріздендіру және олардың қаржылық орнықтылығын СТКҚ және тәуелсіз актуарлық орталық арқылы бақылау жүйелік тәуекелдерді төмендетеді және қаржы секторының тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

2.         Жинақтаушы, инвестициялық сақтандырудың және ӨСҚ дамыту  ұзақ мерзімді инвестициялардың қосымша көздерін ашады, қаржы нарығын дамытуға, корпоративтік және инфрақұрылымдық жобаларға капиталды тартуға ықпал етеді және экономикалық өсуді ынталандырады. 

3.         Делдалдарды заңдастыру және лицензиялау процестерін жеңілдету шынайы бәсекелестікті дамытуға, сақтандыру қызметтерінің сапасын арттыруға және сақтандыру нарығының бәсекелес ортасын нығайта отырып, инновацияларды енгізуге ықпал етеді.

1.         Стандарттау және сақтандырушылардың қаржылық орнықтылығын бақылауды күшейту белгіленген талаптарды сақтауға шығыстардың ұлғаюына байланысты сақтандыру тарифтерінің өсуіне алып келуі мүмкін. 

2.         Бастапқы кезеңде ілгерілетілген инвестициялық және жинақтаушы сақтандыру өнімдеріне деген қолжетімділік басым түрде неғұрлым қамтамасыз етілген халық топтарында болады, бұл нарық сегментациясын күшейте және әлеуметтік-экономикалық теңсіздікке ықпал ете алады.

5. Экологиялық ортаға

Жер сілкінісі, су тасқыны (су басу) және орман өрттері сияқты табиғи апаттар тәуекелінен азаматтардың тұрғын үйін міндетті сақтандыруды енгізу экологиялық ортаға тікелей және жанама әсер етеді. Бір жағынан, сақтандыру жер мен табиғи ресурстарды неғұрлым жауапты пайдалануды ынталандырады, себебі тұрғын үй иелері мен құрылыс салушылар табиғи апаттардан болатын зиянды барынша азайтуға, құрылыс нормаларын сақтауға және объектілердің табиғи тәуекелдерге деген орнықтылығын арттыруға мүдделі болады. Бұл жасыл құрылысты дамытуға, тұрақты материалдарды қолдануға және өрт пен су тасқынынан қорғау жүйелерін енгізуге ықпал етуі мүмкін.

Жоқ

6. Мемлекеттік бюджеттің кірістері мен шығыстарының көлеміне

Жаңа заңнамалық тәсіл әлеуметтік саладағы мемлекеттік және жеке сектор арасындағы ортақ жауапкершілік қағидатын іске асыру есебінен мемлекеттік бюджетке жүктемені азайтуда сақтандыру секторының белсенді рөлін көздейді.   

Денсаулықты, өмірді және әлеуметтік қамтамасыз етуді сақтандырумен байланысты тәуекелдер бөлігін жеке компанияларға беру бюджет қаражатын неғұрлым оңтайлы қолдануға, нарықты дамытуды ынталандыруға және орнықты және бәсекеге қабілетті әлеуметтік қорғаныс жүйесін қалыптастыруға мүмкіндік береді. 

Азаматтарға қаржылық жүктеменің өсуі, осыған дейін бюджетпен жабылатын шығыстар бөлігі халыққа және кәсіпкерлерге ауыстырылуы мүмкін. 

Сақтандырушылардың қаржылық проблемалары әлеуметтік қорғаныс жүйесінің тұрақтылығына әсер етуі мүмкін.

Тұрғын үйлерді табиғи апаттардан сақтандыру жөніндегі бірыңғай операторды құру және қолдау, сондай-ақ төлем қабілеттілігін қамтамасыз ету үшін оны капиталдандыру бастапқы кезеңде айтарлықтай бюджеттік салымдарды қажет етуі мүмкін.

7. Өзге

1. Халықтың қаржылық сауаттылығын арттыру. Сақтандырумен қамтуды кеңейту адамдарды ұзақ мерзімді жоспарлауға және өзінің әл-ауқатына жауапты болуға ынталандырып, халық арасындағы қаржылық сауаттылықты арттырады. 

2. Сақтандыру мәдениетін қалыптастыру. Сақтандыруға жүйелі түрде қатысу сақтандыру қорғанысына деген әдеттің қалыптасуына ықпал етеді, бұл болашақта ерікті сақтандырудың өсуіне септігін тигізуі мүмкін. 

3. Тұрғын үй қоры туралы деректерді жетілдіру. Тұрғын үйлерді табиғи апаттардан міндетті сақтандыруды әкімшілендіру үшін тұрғын үй объектілері туралы ақпаратты жаңарту және верификациялау қажет болады, бұл тұрғын үй туралы неғұрлым жаңа және толық деректерді құруға ықпал етеді.

Жосықсыз іс-қимыл тәуекелі (моральдық тәуекел). Міндетті сақтандыру саласын кеңейту  сақтанушылардың сақтандыру төлемдеріне сеніп, тәуекелдерден қорғанысты дербес қамтамасыз етуге ынтасын төмендетуі мүмкін.

р/с №

Ағымдағы көрсеткіштер

Нәтиже

Мерзім (негіздеме)

1.

Сақтандыру нарығын реттеуді жетілдіру 

Заманауи экономикалық жағдай аясында Сақтандыру қызметі туралы қолданыстағы заң ережелерін қайта қарау, оның келісілгенін, өзектілігін және қаржы нарығының заманауи талаптарына сәйкестігін бағалау үшін қолданыстағы заңнамаға кешенді тексеру жүргізу қажет.

Ағымдағы экономикалық жағдайды және қаржы нарығына қатысушылардың қажеттіліктерін, ескірген және артық нормаларды алып тастауды ескеретін Сақтандыру нарығы туралы жаңа заң.   

2027 жыл

2.

Міндетті сақтандыруды реттеудің икемді нарықтық моделіне көшу 

Сақтандыру нарығында көлікті, еңбек қатынастарын, денсаулық сақтауды, туризмді және қоғамдық қауіпсіздікті қоса алғанда, маңызды әлеуметтік маңызы бар салаларды қамтитын 8 міндетті сақтандыру сыныптары және 10 жүктелген сақтандыру түрлері ұсынылған.

Міндетті сақтандырудың түрлерін енгізу, сондай-ақ нарықтық жағдайлардың өзгеруін ескеретін және нарық пен халық қажеттіліктеріне сәйкес келетін сақтандырудың  икемді талаптарын қамтамасыз ету.

2027-2030 жылдар

3.

Сақтандыру салаларын, сыныптарын және түрлерін жүйелеу

Бүгінгі күні Қазақстанда сақтандыру қызметі екі негізгі нысанда іске асырылады: міндетті (жүктелген сақтандыруды қоса алғанда) және ерікті. Нарықта сақтандырудың 8 міндетті сыныбы, 10 жүктелген сақтандыру сыныбы 26 ерікті сынып ұсынылған. Міндетті сақтандыру көлік, еңбек қатынастары, туризм және қоғамдық қауіпсіздік салаларын қоса алғанда, әлеуметтік маңызы бар салаларды қамтиды.

Сақтандыру салаларын, сыныптарын және түрлерін жүйелендіру сақтандыру нарығын ретке келтіруге, қатысушылар арасындағы өзара іс-қимылдың ашықтығын және айқындығын арттыруға, сондай-ақ заңнама талаптарының сақталуын бақылауды және қадағалауды жеңілдетуге мүмкіндік береді. Нәтижесінде сақтандыру өнімдерінің нақты құрылымы жасалады, бұл компаниялардың нормативтік стандарттарға сай болуға бейімделуін жақсартады және клиенттердің қорғаныстың қолжетімді түрлері туралы хабардарлығын арттырады.

2027-2030 жылдар

4.

Сақтандыру секторының инфрақұрылымын жетілдіру

        2026 жылдың басында Қазақстанның сақтандыру нарығында 25 сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымы, 12 сақтандыру брокері, 69 лицензиясы бар актуарий, СТКҚ, сақтандыру агенттері, сақтандырудың бірыңғай дерекқорын қалыптастыру және жүргізу жөніндегі ұйым, сақтандыру омбудсманы, «Қазақстан актуарийлер қоғамы» ҚБ, 13 ӨСҚ бар. Сақтандыру нарығында Медицина қызметкерлерінің кәсіптік жауапкершілігін сақтандыру жөніндегі бірыңғай сақтандыру пулын және Қызметкер еңбек (қызметтік) міндеттерін атқарған кезде оны жазатайым оқиғалардан міндетті сақтандыру пулын қоса алғанда 10 сақтандыру пулы бар.  

Тәуелсіз актуарлық орталық құру, «Қазақстан актуарийлер қоғамы» ҚБ мәртебесін арттыру және сақтандыру тарифтері мен резервтеріне объективті тәуелсіз актуарлық есептеулер жүргізу, сондай-ақ сақтандыру ұйымдарының қаржылық орнықтылығын талдау үшін оның қатысушыларының құрамына сақтандыру ұйымдарын қосу.

Лицензияланатын сақтандыру делдалдары – сақтандыру брокерлерінің функционалын кеңейту, оларға өздерінің делдалдықтары кезінде иеленген шарттар бойынша сақтандыру жағдайларын реттеу, күрделі сақтандыру өнімдерін сүйемелдеу және жекелеген міндетті сақтандыру сыныптары бойынша сатылымдарды жүзеге асыру бойынша өкілеттіктер беру. 

«Көлеңкелі» делдалдар қызметін заңдастыру, олардың қызмет ету қағидаларының стандарттарын айқындау.  

ӨСҚ белсенді дамуы және қызмет етуі үшін жағдайлар қалыптастыру, олардың жұмыс істеуінің ашық қағидаларын және тәуекелдерді басқаруға қойылатын талаптарды белгілеу. 

Сақтандыру нарығының инфрақұрылымын жетілдіру сақтандыру нарығының орнықтылығын нығайтуға, саланың функционалдық мүмкіндіктерін кеңейтуге, сақтандыру қорғанысының сапасын арттыруға бағытталған.

2027-2030 жылдар

5.

Сақтандыру төлемдеріне кепілдік беру жүйесін жетілдіру

СТКҚ негізгі функцияларына сақтандыру ұйымын мәжбүрлеп тарату кезінде сақтанушыларға (пайда алушыларға) сақтандырудың барлық міндетті және әлеуметтік маңызы бар сыныптары бойынша, сондай-ақ өмірді сақтандырудың жинақтаушы өнімдері бойынша кепілдік берілген төлемдерін жүзеге асыру болып табылады. 

Алайда СТКҚ кепілдік беру жүйесіне қатысушылардың қаржылық орнықтылығын мониторингтеу және олардың қаржылық жағдайының нашарлауына уақтылы ден қою құралдарына иелік етпейді, бұл сақтанушылар үшін дәрменсіздіктің алдын алу және залалдарды барынша азайту мүмкіндігін шектейді.

СТКҚ базасында СТКҚ-ға қатысушы сақтандыру ұйымдарының тәуекелдеріне ерте ден қою жүйесін құру, СТКҚ-қа кепілдік беру жүйесіне қатысушылардың қаржылық орнықтылығын мониторингтеу және реттеушімен сақтандыру ұйымдарын қалпына келтіру және реттеу жөніндегі шараларды пысықтау бойынша функцияларды жүктеу.

2027-2030 жылдар

6.

Жинақтаушы және инвестициялық сақтандыруды дамыту 

Қазақстанда азаматтарға зейнетақы аннуитеттерінің барлық түрлері – кейінге қалдырылған, бірлескен (ерлі-зайыптыларға арналған) түрлері қолжетімді. 

2018 жылдан бастап ӨСК Unit-linked шарттары бойынша инвестициялық құралдарды дербес басқаруға құқылы (кіріс инвестициялардың нәтижесінде тәуелді инвестициялық құрауышы бар сақтандыру өнімі). 2023 жылдан бастап сақтандырушылар екінші деңгейдегі банктермен қатар МБЖЖ операторлары болды.    

Инвестициялық сақтандыру өнімдерінің ашықтығы мен стандартталуын арттыру, олардың өнім желісін кеңейту.

Халықтың ұзақ мерзімді жинақтарын ынталандыру үшін қаржылық консультация беруді дамыту және сақтандыру ұйымдарының ірі институционалдық инвесторлар ретіндегі рөлін күшейту жөніндегі шаралар әзірленетін болады.

Осы бастамаларды іске асыру сақтандыру ұйымдарына экономикаға инвестициялар үшін көбірек қаражат жинауға және бір мезгілде азаматтарды қаржылық қорғау деңгейін арттыруға мүмкіндік береді.

2027-2030 жылдар

7.

Лицензиялау процесін жетілдіру

2026 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша сақтандыру секторын 25 сақтандыру ұйымы ұсынады, оның 15-і «жалпы сақтандыру» саласында және 10-ы «өмірді сақтандыру» саласында.

Соңғы он жылда сақтандыру ұйымдарының саны тұтастай алғанда салыстырмалы түрде тұрақты болып қалды, бұл ретте жекелеген кезеңдерде нарықты шоғырландыру, жекелеген компанияларды қайта ұйымдастыру және олардың кету процестерінің нәтижесінде оның қысқаруы байқалды. Сонымен қатар, жаңа қатысушылардың пайда болуы салыстырмалы түрде сирек кездеседі.

Неғұрлым икемді лицензиялау жүйесі сақтандыру ұйымдарына әкімшілік жүктемені едәуір төмендетуге және сақтандыру сыныптарының тізбесін кеңейтуді қоса алғанда, қызметке өзгерістер енгізу процестерін жеделдетуге мүмкіндік береді. Бұл компаниялардың операциялық икемділігін арттырады және жаңа өнімдерді нарыққа шығару уақытын қысқартады.

Жаңа қатысушыларға нарыққа шығу оңайырақ болады

2027 жыл

8.

Азаматтардың тұрғынжайларын табиғи апаттардан міндетті сақтандыруды енгізу

Бүгінде Қазақстанда мүлікті сақтандыру ерікті негізде жүзеге асырылады. Соңғы 5 жылда мүлікті ерікті сақтандыру бойынша көрсеткіштер өсуде (шарттар санының өсуі - 12%, сыйлықақылардың өсуі - 51%), алайда елде тұрғын үйді сақтандырумен қамту әлі де төмен күйінде қалып отыр. Ел бойынша үй иелерінің тек 3,2% ғана сақтандырылған, ал Алматыда бұл көрсеткіш тек 7,7% -ға жетеді. Табиғи апат қатерінен тұрғын үйлерді міндетті сақтандыруды енгізу әлеуетті қауіпті өңірлерде орналасқан тұрғын үй иелерін қорғауды арттыру үшін қажет.

Азаматтардың тұрғын үйін табиғи апаттар қатерінен міндетті сақтандыруды енгізу халықтың қаржылық қорғалуын арттырады, өйткені су тасқыны, жер сілкінісі немесе өрт сияқты күтпеген оқиғалардан келген залалды сақтандыру компаниясы ішінара немесе толық өтейді. Бұл азаматтарды өз тұрғын үйiнiң жай-күйiне неғұрлым жауапкершiлiкпен қарауға ынталандырады және апаттардың зардаптарын жою кезiнде мемлекеттiк бюджетке түсетiн әлеуметтiк жүктеменi төмендетедi. Ұзақ мерзімді перспективада мұндай шара тұрғын үй қорының тұрақтылығына, жылжымайтын мүліктің инвестициялық тартымдылығын арттыруға және азаматтар арасында қаржылық жауапкершілік мәдениетін қалыптастыруға ықпал етеді.

2027 – 2030 жылдар

9.

Сақтандыру секторының цифрлық түбегейлі өзгеруін жеделдету

Бүгінде сақтандыру нарығында сақтандырудың міндетті сыныптары бойынша қызметтерді алудың бүкіл процесі цифрландырылған. 2024 жылдан бастап мобильдік қосымша (Еурохаттама) арқылы міндетті автосақтандыру бойынша төлемдерді алудың оңайлатылған режимі қолданылады. Алайда, ерікті сақтандыру саласында цифрландыру дамудың баяу қарқынымен және цифрлық шешімдерді енгізудің шектеулі тереңдігімен сипатталады, бұл сақтандыру қызметтерінің қолжетімділігін және нарыққа қатысушылар арасындағы өзара іс-қимылдың тиімділігін төмендетеді.

Таяу жылдары сақтандыру секторын цифрландыруды жеделдету.

Сақтандыру қызметі шеңберінде деректерді өңдеуге және алмасуға құқығы бар субъектілер ретінде сақтандыру ұйымы мен сақтандыру брокері мәртебесін заңнамалық бекіту.

Сақтандыру қызметі шеңберінде деректерді өңдеуге және алмасуға құқығы бар субъектілер ретінде сақтандыру ұйымы мен сақтандыру брокері мәртебесін заңнамалық бекіту.

Міндетті және жаппай сақтандыру өнімдері бойынша дербес деректерді пайдалану рәсімін оңайлату.

СБДҚ-ды мемлекеттік дерекқорлармен одан әрі ықпалдастыру

Сақтандыру брокерлерінің маркетплейстердің операторлары ретінде қатысуы.

2027-2030 жылдар

10.

Тәуекелге бағдарланған қадағалауды дамыту

Сақтандырушылардың төлем қабілеттілігінің қолданыстағы жүйесі қадағалау жүйесінің негізін қалаған Solvency I қағидаттарына және нарықтың қалыптасу кезеңінде капиталдың жеткіліктілігіне негізделген.

Қазіргі заманғы сын-қатерлер мен тәуекелдерді күрделендіру анағұрлым тәуекелге бағдарланған тәсілді қолдануды талап етеді.

Капиталды тәуекелге бағдарланған басқаруды, сақтандырушылардың ашықтығы мен тұрақтылығын арттыруды, сондай-ақ сақтандыру нарығының тұрақты дамуын қамтамасыз ететін Solvency II қағидаттарын енгізу.

Әдіснамалық нұсқаулар әзірлеу, сандық зерттеулер және тұрақты стресс-тестілеу жүргізу

Тәуекелдерді басқарудың кешенді жүйесін дамытуды қоса алғанда, корпоративтік басқару жүйесін жетілдіру

2030 жылға дейін

11.

Реттеу ортасы шеңберінде инновациялық өнімдерді дамыту

Қолданыстағы заңнама қаржы саласындағы қызметтi, оның iшiнде жаңа қызметтердi енгiзу және тұтынушылардың, кәсiпкерлiк субъектiлерiнiң және мемлекеттiң мүдделерiне қанағаттану және сәйкестiк дәрежесiн арттыру үшiн сақтандыру нарығын дамыту үшiн «реттеудiң ерекше режимiн» (реттеушiлiк құмсалғышты) енгiзу мүмкiндiгiн көздейдi.

Жаңа сақтандыру өнімдерін тестілеу үшін реттегіш құмсалғышты пайдалану қазіргі кезде шектеулі, оның әлеуеті толық іске қосылмаған. Осы кезеңде құмсалғыш арқылы инновациялық сақтандыру шешiмдерiн енгiзу жекелеген, фрагменттiк сипатқа ие.

Заңнамаға сақтандыру нарығында реттеуші құмсалғышты пайдалануды реттейтін нормаларды енгізу:

- бақыланатын ортада инновациялық сақтандыру өнімдерін тестілеу және енгізу мүмкіндіктерін кеңейту;

- реттеуші кедергілерді төмендету есебінен нарыққа жаңа шешімдерді шығаруды жеделдету;

- өнімдерді алдын ала апробациялау арқасында тұтынушылар үшін тәуекелдерді төмендету;

- технологиялық және реттеушілік өзгерістер жағдайында сақтандыру компанияларының икемділігін арттыру;

- құқықтық және техникалық олқылықтарды ерте анықтау және жою арқылы нормативтік базаны жетілдіру;

- сақтандыру секторының бәсекелестігін және инвестициялық тартымдылығын күшейту.

Тұтастай алғанда, бұл сақтандыру нарығының инновациялық экожүйесін дамытуға және оның орнықтылығын арттыруға ықпал ететін болады.

2027-2030 жылдар

Іс-шаралар

Мерзім

Жауапты мемлекеттік орган (лауазымды тұлға)

Бюджет

«Сақтандыру қызметі туралы» заң жобасын іске асыру шеңберінде нормативтік құқықтық актілерді әзірлеу және қабылдау, сондай-ақ уәкілетті органның нормативтік құқықтық актілерін сәйкестікке келтіру

2027

Агенттік, Ұлттық Банк, Үкімет

Талап етілмейді

«Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне сақтандыру нарығы мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң жобасын іске асыру шеңберінде нормативтік құқықтық актілерді әзірлеу және қабылдау, сондай-ақ уәкілетті органның нормативтік құқықтық актілерін сәйкестікке келтіру

2027

Агенттік, Ұлттық Банк, Үкімет

Талап етілмейді

Ықтимал тәуекелдер (оның ішінде әлеуметтік тәуекелдер)

Ықтимал тәуекелдердің себептері

Тәуекелдерді басқару жүйесі

Сақтандырушылар шығындарының ықтимал ұлғаюы

Процестерді стандарттау және цифрландыру ақпараттық жүйелерге инвестицияларды, құжат айналымын автоматтандыруды және дербес деректерді сақтау мен қорғауды қамтамасыз етуді талап етеді.

Процестерді стандарттауға және цифрландыруға байланысты шараларды кешенді іске асыру тұрақты цифрлық түбегейлі өзгертуді  қамтамасыз ете отырып, деректердің іркілістері, жылыстауы және тиімсіз инвестициялар ықтималдығын төмендетуге мүмкіндік береді.

       Қаржылық және операциялық жүктемені төмендету үшін пилоттық жобалар мен біртіндеп масштабтау арқылы цифрлық бастамаларды кезең-кезеңмен енгізу және іске асыру.

       Тиімділік пен тәуекелдерге әсерін ескере отырып, автоматтандырудың аса сындарлы бағыттарын таңдау.

       Ақпараттық қауіпсіздікті күшейту, деректерді қорғаудың қазіргі заманғы құралдарын енгізу, тұрақты аудит, инциденттердің мониторингі.

Заңнаманың талаптарына сәйкестікті қамтамасыз ету, реттеуші нормаларға сәйкес дербес деректерді өңдеу және сақтау процестерін құру.

Персоналды оқыту, қызметкерлердің цифрлық сауаттылығын арттыру және киберқауіпсіздік мәдениетін қалыптастыру.

Азаматтарға ықтимал қаржылық жүктеме

Тұрғынжайды табиғи апаттардан міндетті сақтандыру бойынша сақтандыру өтемінің құны аумаққа тән тәуекелдерге ұшырау деңгейіне, сондай-ақ тәуекелдің өңірлік коэффициентіне және тұрғынжайдың орнықтылық деңгейі бойынша шегерім коэффициентіне түзетуге байланысты болады.

Табиғи апаттардан сақтандыру туралы хабардар болудың жоғары деңгейін ұстап тұру қажет.

Ақпараттық науқандарды және мемлекеттік қолдау бағдарламаларын жүргізу.

Халықтың әлеуметтік осал топтары үшін жарналарды әлеуметтік субсидиялау.

Азаматтармен жұмыс істеудің қиындығы

Сақтандырудың қажеттiлiгi мен артықшылықтары туралы жеткiлiксiз хабардар болу сақтандырудың маңыздылығын түсiнбеуге алып келедi.

Сақтандыру тетіктері туралы базалық білімнің болмауы азаматтардың сенімі мен дайындығын төмендетеді.

Кiрiстiң төмен деңгейi немесе қаржылық жағдайдың тұрақсыздығы сақтандыру жарналарын уақтылы төлеудi қиындатуы мүмкiн.

Сақтандырудың маңыздылығы мен артықшылықтары туралы хабардарлықты арттыру жөнiндегi ауқымды науқандарды әзiрлеу және өткiзу. Әртүрлі коммуникация арналарын пайдалану: БАҚ, әлеуметтік желілер, көпшілік іс-шаралар. Сақтандыру тетіктерін түсіндіретін қарапайым және түсінікті материалдар (буклеттер, бейне, FAQ) жасау.

Білім беру мекемелерін тарта отырып, халықтың әртүрлі нысаналы топтары үшін сақтандыру негіздері бойынша оқыту бағдарламаларын, вебинарлар жасауды қоса алғанда, қаржылық сауаттылықты арттыру жөніндегі іс-шараларды жүргізу.

Сақтандыру шарттарын (полистерін) ресімдеудегі мәселелер мен көмекті түсіндіру үшін консультациялық қолдау мен жедел желілерді ұйымдастыру.

р/с

№

Ұсынылатын шешім

Жұртшылықтың (нысаналы топтардың) қатынасы

1

2

р/с

№

Ағымдағы көрсеткіштер

1 жылда қол жеткізілетін нәтижелер (заң қабылданғаннан кейін)

2 жылда қол жеткізілетін нәтижелер (заң қабылданғаннан кейін)

3 жылда қол жеткізілетін нәтижелер (заң қабылданғаннан кейін)

4 жылда қол жеткізілетін нәтижелер (заң қабылданғаннан кейін)

5 жылда қол жеткізілетін нәтижелер (заң қабылданғаннан кейін)

1.           

Қолданыстағы «Сақтандыру қызметі туралы» Заң 16 тарау мен 126 бапты қамтиды.

Ағымдағы экономикалық жағдайға және нарықтың да, тұтынушылардың да қажеттіліктеріне сәйкес келетін заң.

Ағымдағы экономикалық жағдайға және нарықтың да, тұтынушылардың да қажеттіліктеріне сәйкес келетін заң.

Ағымдағы экономикалық жағдайға және нарықтың да, тұтынушылардың да қажеттіліктеріне сәйкес келетін заң.

Ағымдағы экономикалық жағдайға және нарықтың да, тұтынушылардың да қажеттіліктеріне сәйкес келетін заң.

Ағымдағы экономикалық жағдайға және нарықтың да, тұтынушылардың да қажеттіліктеріне сәйкес келетін заң.

2.           

Ел экономикасындағы сақтандыру секторының рөлі. Сақтандыру ұйымдары активтері үлесінің ІЖӨ-ге қатысты ағымдағы көрсеткіші - 2,6%

3,4%

3,8%

4,2%

4,6%

5%

3.           

Қаржы мүдделерін қорғау құралы ретінде сақтандыру секторын дамыту. Сақтандыру ұйымдары активтерінің өсімі соңғы жылы 25% -ды құрады.

25% кем емес

26-35%

36-45%

46-55%

56-65%

4.           

Тұрғынжайды табиғи апаттардан сақтандырумен қамту, жасалған сақтандыру шарттарының саны.

300 000

400 000

500 000

600 000

700 000